Adhyaya 362
Bhūmi–Vana–Auṣadhi–Ādi Vargāḥ (भूमिवनौषध्यादिवर्गाः) — Lexical Groups on Earth, Settlements, Architecture, Forests, Materia Medica, and Fauna
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਕੋਸ਼-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਪਰਯਾਯ-ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ ਸ਼ਬਦ-ਵਿਦਿਆ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ, ਫਿਰ ਲੋਕ/ਸੰਸਾਰ, ਦਿਸ਼ਾ-ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਹ/ਪਥ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਨਗਰ-ਨਿਗਮ-ਸਥਾਨੀਯ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਵਾਸਤੁ-ਵਰਨਨ ਲਈ ਨਾਮਾਵਲੀ—ਸ਼ਹਿਰ, ਬਾਜ਼ਾਰ, ਗਲੀ-ਸੜਕ, ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਪ੍ਰਾਕਾਰ, ਕੰਧ, ਸਭਾ-ਮੰਡਪ, ਘਰ, ਮਹਲ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਉਪਕਰਣ, ਸੀੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਸੰਬੰਧੀ ਸ਼ਬਦ—ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ, ਉਪਵਨ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਵਰਗ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਆਯੁਰਵੇਦਿਕ ਨਿਘੰਟੂ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖ਼ਤ, ਲਤਾ, ਜੜੀ-ਬੂਟੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਪਰਯਾਯ ਰੰਗ/ਆਕਾਰ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਸਮੇਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਘ, ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਭੇੜੀਆ, ਮਕੜੀ, ਪੰਛੀ, ਭੌਰਾ ਆਦਿ ਅਤੇ ਢੇਰ, ਟੋਲੀ, ਗੁੱਛ ਵਰਗੇ ਸਮੂਹਵਾਚਕ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾਈ ਨਿਰਣੇਤਾ ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਜੋ ਚਿਕਿਤਸਾ, ਵਾਸਤੁ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे नानार्थवर्गा नमैकषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्विषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः भूमिवनौषध्यादिवर्गाः अग्निर् उवाच वक्ष्ये भूपुराद्रिवनौषधिसिंहादिनर्गकान् भूरनन्ता कक्षमा धात्री क्ष्माप्याकुः स्याद्धरित्र्यपि
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਨਾਨਾਰਥਵਰਗ’ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਇਕਾਹਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਸੌ ਬਾਹਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਭੂਮੀ, ਵਨ, ਔਸ਼ਧੀ ਆਦਿ ਦੇ ਵਰਗ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਭੂਮੀ, ਨਗਰ, ਪਹਾੜ, ਵਨ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਸਿੰਹ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ-ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਪਰਿਆਯ ਦੱਸਾਂਗਾ। ‘ਭੂ’ (ਪ੍ਰਿਥਵੀ) ਨੂੰ ਅਨੰਤਾ, ਕਕ੍ਸ਼ਮਾ, ਧਾਤ੍ਰੀ, ਕ੍ਸ਼ਮਾ, ਆਕੂ ਅਤੇ ਹਰਿਤ੍ਰੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 2
मृन्मृत्तिका प्रशस्ता तु मृत्सा मृत्स्ना च मृत्तिका जगत्त्रपिष्टपं लोकं भुवनं जगती समा
ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ‘ਮ੍ਰਿਨ’ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ‘ਮ੍ਰਿੱਤਿਕਾ’ ਲਈ ‘ਪ੍ਰਸ਼ਸਤਾ’, ‘ਮ੍ਰਿਤ्सा’ ਅਤੇ ‘ਮ੍ਰਿਤ੍ਸ੍ਨਾ’ ਨਾਮ ਵੀ ਹਨ। ‘ਜਗਤ’ ਦੇ ਪਰਿਆਯ ‘ਤ੍ਰਪੀਸ਼ਟਪ’, ‘ਲੋਕ’, ‘ਭੁਵਨ’, ‘ਜਗਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਸਮਾ’ ਹਨ।
Verse 3
अयनं वर्त्म मार्गाध्वपन्थानः पदवी सृतिः सरणिः पद्धत्तिः पद्या वर्तन्येकपदीति च
‘ਅਯਨ’, ‘ਵਰਤ੍ਮ’, ‘ਮਾਰਗ’, ‘ਅਧ੍ਵਾ’, ‘ਪੰਥਾ’, ‘ਪਦਵੀ’, ‘ਸ੍ਰਿਤੀ’, ‘ਸਰਣੀ’, ‘ਪੱਧਤੀ’, ‘ਪਦ੍ਯਾ’, ‘ਵਰਤਨੀ’ ਅਤੇ ‘ਏਕਪਦੀ’—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਬਦ ‘ਪਥ/ਰਾਹ’ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਹਨ।
Verse 4
पूः स्त्री पुरीनगर्यौ वा पात्तनं पुटभेदनम् स्थानीयं निगमो ऽन्यत्तु यन्मूलनगरात्पुरम्
‘ਪੂਃ’ ਸ਼ਬਦ ਇਸਤਰੀਲਿੰਗ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ‘ਪੁਰੀ’ ਜਾਂ ‘ਨਗਰੀ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਸਤੀ ਨੂੰ ‘ਪਾਟ੍ਟਨ’ ਅਤੇ ‘ਪੁਟਭੇਦਨ’ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕੇਂਦਰ ‘ਸਥਾਨੀਯ’ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ‘ਨਿਗਮ’; ਪਰ ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਮੂਲ-ਨਗਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਪੁਰਮ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 5
तच्छाखानगरं वेशो वेश्याजनसमाश्रयः आपणस्तु निषद्यायां विपणिः पण्यवीथिका
ਉਪ-ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਾਖਾਨਗਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਵੇਸ਼’ ਉਹ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵੈਸ਼ਿਆ-ਜਨ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ‘ਆਪਣ’ ਬੈਠ ਕੇ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖ਼ਤ ਕਰਨ ਦੀ ਦੁਕਾਨ/ਥਾਂ ਹੈ; ‘ਵਿਪਣੀ’ ਬਾਜ਼ਾਰ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਪਣ੍ਯਵੀਥਿਕਾ’ ਮਾਲ ਦੀ ਗਲੀ—ਬਜ਼ਾਰ-ਗਲੀ ਹੈ।
Verse 6
रथ्या प्रतोली विशिखा स्याच्चयो वप्रमस्त्रियां प्राकारो वरणः शालः प्राचीरं प्रान्ततो वृतिः
‘ਰਥਿਆ’ ਰਥਾਂ ਦੀ ਸੜਕ ਹੈ; ‘ਪ੍ਰਤੋਲੀ’ ਤੋਰਣ ਵਾਲਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ-ਗ੍ਰਿਹ ਹੈ; ‘ਵਿਸ਼ਿਖਾ’ ਪਾਸੇ ਦੀ ਗਲੀ ਹੈ। ‘ਚਯ’ ਢੇਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਬੰਧ/ਮੇੜ ਹੈ; ‘ਵਪ੍ਰ’ ਉੱਚਾ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਕਿਲਾਬੰਦ ਤਟ ਹੈ। ਇਸਤਰੀਲਿੰਗ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰਾਕਾਰ’ ਨੂੰ ‘ਵਰਣ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਾਲ’ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਾਚੀਰ’ ਬਸਤੀ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਕਿਨਾਰੇ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ/ਵੇੜ ਹੈ।
Verse 7
भित्तिः स्त्री कुह्यमेडूकं यदन्तर्नस्तकीकसं वासः कूटो द्वयोः शाला सभा सञ्जवनन्त्विदम्
‘ਭਿੱਤੀ’ ਦਾ ਅਰਥ ਦੀਵਾਰ ਹੈ। ‘ਸਤ੍ਰੀ’ ਨਾਰੀ ਹੈ। ‘ਕੁਹ੍ਯ’ ਦਾ ਅਰਥ ਮੇਡਕ ਵੀ ਹੈ। ਜੋ ਅੰਦਰ ਰੱਖਿਆ/ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਨਸਤਕੀਕਸ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਵਾਸ’ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ‘ਕੂਟ’ ਚੋਟੀ/ਸ਼ਿਖਰ ਹੈ। ‘ਸ਼ਾਲਾ’ (ਜਾਂ ‘ਸਭਾ’) ਸਭਾਗ੍ਰਿਹ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸੰਜਵਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 8
चतुःशालं मुनीनान्तु पर्णशालोटजो ऽस्त्रियां चैत्यमायतनन्तुल्ये वाजिशाला तु मन्दुरा
ਮੁਨੀਆਂ ਲਈ ਚਾਰ ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਨਿਵਾਸ ‘ਚਤੁಃਸ਼ਾਲਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਝੋਂਪੜੀ ‘ਪਰਨਸ਼ਾਲਾ’ (ਅਤੇ ‘ਓਟਜ’ ਵੀ; ਨਪੁੰਸਕ) ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਤਰੀਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ‘ਚੈਤ੍ਯ’ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੇਵਾਲੇ ਨੂੰ ‘ਆਯਤਨ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਵਾਜ਼ਿਸ਼ਾਲਾ’ ‘ਮੰਦੁਰਾ’ ਹੈ—ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਅਸਤਬਲ।
Verse 9
हर्म्यादि धनिनां वासःप्रासादो देवभूभुजां स्त्री द्वार्द्वारं प्रतीहारः स्याद्वितर्दिस्तु वेदिका
ਹਰਮ੍ਯ ਆਦਿ ਧਨਵਾਨਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਭਵਨ ਹੈ। ‘ਸਤ੍ਰੀ’ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਚੌਖਟ, ‘ਦ੍ਵਾਰਦ੍ਵਾਰ’ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦਰ; ‘ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ’ ਦਰਬਾਨ; ਅਤੇ ‘ਵਿਤਰ੍ਦੀ’ ਵੇਦਿਕਾ ਵਰਗਾ ਉੱਚਾ ਚਬੂਤਰਾ ਹੈ।
Verse 10
कपोतपालिकायन्तु विटङ्कं पुं नपुंसकं कवाटमवरन्तुल्ये निःश्रेणिस्त्वधिरोहिणी
‘ਕਪੋਤਪਾਲਿਕਾ’ ਨਾਲ ‘ਵਿਟੰਕ’ ਦਾ ਅਰਥ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ‘ਵਿਟੰਕ’ ਸ਼ਬਦ ਪੁਲਿੰਗ ਅਤੇ ਨਪੁੰਸਕ—ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਕਵਾਟ’ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਾ ਪੱਟ/ਕਿਵਾੜ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਅਵਰੰਤੁ’ ਦਾ ਪਰਯਾਇ ਹੈ। ‘ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਣੀ’ ਨੂੰ ‘ਅਧਿਰੋਹਿਣੀ’ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸੀੜ੍ਹੀ।
Verse 11
सम्मार्जनी शोधनी स्यात् सङ्करो ऽवकरस् तथा अद्रिगोत्रिगिरिग्रावा गहनं काननं वनं
‘ਸੰਮਾਰਜਨੀ’ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੋਧਨੀ’ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (ਸਫਾਈ ਦੀ ਝਾੜੂ/ਸਾਧਨ)। ‘ਸੰਕਰ’ ਨੂੰ ‘ਅਵਕਰ’ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ (ਕੂੜਾ)। ‘ਅਦ੍ਰਿ, ਗੋਤ੍ਰਿ, ਗਿਰਿ, ਗ੍ਰਾਵਾ’—ਪਹਾੜ/ਚੱਟਾਨ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਗਹਨ, ਕਾਨਨ, ਵਨ’—ਘਣੇ ਜੰਗਲ (ਅਰਣ੍ਯ) ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 12
आरामः स्यादुपवनं कृत्रिमं वनमेव यत् स्यादेतदेव प्रमदवनमन्तःपुरोचितं
ਆਰਾਮ ਨੂੰ ਉਪਵਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਵਨ-ਉਦਿਆਨ। ਇਹੀ ਉਪਵਨ ‘ਪ੍ਰਮਦਵਨ’ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਤಃਪੁਰ (ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ) ਲਈ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 13
वीथ्यालिरावलिः पङ्क्तिश्रेणीलेखास्तु राजयः वानस्पत्यः फलैः पुष्पात्तैरपुष्पाद्वनस्पतिः
‘ਵੀਥੀ, ਆਲੀ, ਆਵਲੀ’—ਇਹ ਕਤਾਰ/ਲੜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਪੰਕਤੀ, ਸ਼੍ਰੇਣੀ, ਲੇਖਾ’—ਇਹ ਵੀ ਰੇਖਾਵਾਂ (ਰਾਜਯಃ) ਕਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਫਲ ਧਾਰਨ ਕਰੇ ਉਹ ‘ਵਾਨਸਪਤ੍ਯ’; ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਫਲ ਦੇਵੇ ਉਹ ‘ਵ੍ਰਿਕ੍ਸ਼’; ਅਤੇ ਜੋ ਬਿਨਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਵੇ ਉਹ ‘ਵਨਸਪਤੀ’।
Verse 14
ओषध्यः फलपाकान्ताः पलाशी द्रुद्रुमागमाः स्थाणु वा ना ध्रुवः शङ्कुः प्रफुल्लोत्फुल्लसंस्फुटाः
ਫਲ ਪੱਕਣ ਨਾਲ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਚੌੜੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਲਤਾਂ/ਬਨਸਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਉੱਗੇ ਦਰੱਖ਼ਤ—ਇਹ (ਲੱਛਣ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੂੰਠ ਜਾਂ ਅਡੋਲ ਖੰਭਾ, ਥਿਰ ਖੂੰਟੀ/ਨਿਸ਼ਾਨ, ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ, ਫੁੱਟ ਕੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪੌਦੇ ਵੀ।
Verse 15
पलाशं छदनं पर्णमिध्ममेधः समित् स्त्रियां बोधिद्रुमश् चलदलो दधित्थग्राहिमन्मथाः
‘ਪਲਾਸ਼’ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹੋਰ ਨਾਮ ਹਨ—ਛਦਨ, ਪਰਨ, ਇਧਮ, ਮੇਧ, ਸਮਿਤ, ਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਬੋਧਿਦ੍ਰੁਮ, ਚਲਦਲ, ਦਧਿਤੱਥ, ਗ੍ਰਾਹੀ ਅਤੇ ਮੰਮਥ।
Verse 16
तस्मिन् दधिफलः पुष्पफलदन्तशठावपि उडुम्बरे हेमदुग्धः कोविदारे द्विपत्रकः
ਉਸ (ਪਲਾਸ਼) ਦੇ ਪਰਯਾਏ ਹਨ—ਦਧਿਫਲ, ਪੁਸ਼ਪਫਲ, ਦੰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਠਾ। ਉਦੁੰਬਰ ਦਾ ਪਰਯਾਏ ‘ਹੇਮਦੁਗਧ’ ਅਤੇ ਕੋਵਿਦਾਰ ਦਾ ਪਰਯਾਏ ‘ਦ੍ਵਿਪਤ੍ਰਕ’ ਹੈ।
Verse 17
सप्तपर्णो विशालत्वक् कृतमालं सुवर्णकः आरेवतव्याधिघातसम्पाकचतुरङ्गुलाः
ਸਪਤਪਰਨ, ਵਿਸ਼ਾਲਤ੍ਵਕ, ਕ੍ਰਿਤਮਾਲ, ਸੁਵਰਨਕ, ਆਰੇਵਤ, ਵਿਆਧਿਘਾਤ, ਸੰਪਾਕ ਅਤੇ ਚਤੁਰੰਗੁਲ—ਇਹ ਔਸ਼ਧ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੇ (ਨਾਮ) ਹਨ।
Verse 18
स्याज्जम्बीरे दन्तशठो वरुणे तिक्तशावकः पुत्रागे पुरुषस्तुङ्गः केशरो देववल्लभः
ਜੰਬੀਰ (ਨਿੰਬੂ/ਸਿਟ੍ਰਨ) ਦਾ ਪਰਯਾਏ ‘ਦੰਤਸ਼ਠ’ ਹੈ; ਵਰੁਣ ਦਾ ‘ਤਿਕਤਸ਼ਾਵਕ’; ਅਤੇ ਪੁਤ੍ਰਾਗ ਦੇ ਪਰਯਾਏ ‘ਪੁਰੁਸ਼ਸਤੁੰਗ’, ‘ਕੇਸ਼ਰ’ ਅਤੇ ‘ਦੇਵਵੱਲਭ’ ਹਨ।
Verse 19
पारिभद्रे निम्बतरुर्मन्दारः पारिजातकः वञ्जुलश्चित्रकृच्चाथ द्वौ पीतनकपीतनौ
ਪਾਰਿਭਦ੍ਰ ਆਦਿ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਨਿੰਬ ਦਾ ਰੁੱਖ, ਮੰਦਾਰ, ਪਾਰਿਜਾਤਕ, ਵੰਜੁਲ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕ੍ਰਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਪੀਤਨਕ ਤੇ ਪੀਤਨ—ਇਹ ਦੋ ਭੇਦ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 20
आम्रातके मधूके तु गुडपुष्पमधुद्रुमौ पीलौ गुडफलः स्रंसी नादेयी चाम्बुवेतसः
ਆਮ੍ਰਾਤਕ ਅਤੇ ਮਧੂਕ ਰੁੱਖ ਲਈ ‘ਗੁਡਪੁਸ਼ਪ’ ਅਤੇ ‘ਮਧੁਦ੍ਰੁਮ’ ਨਾਮ ਹਨ। ਪੀਲੂ ਦੇ ਪਰਿਆਇ ‘ਗੁਡਫਲ’, ‘ਸ੍ਰੰਸੀ’, ‘ਨਾਦੇਈ’ ਅਤੇ ‘ਅੰਬੁਵੇਤਸ’ ਹਨ।
Verse 21
शोभाञ्जने शिग्रुतीक्ष्णगन्धकाक्षीरमोचकाः रक्तो ऽसौ मधुशिग्रुः स्यादरिष्टः फेणिलः समौ
‘ਸ਼ੋਭਾਂਜਨ’ ਦੇ ਪਰਿਆਇ ਸ਼ਿਗ੍ਰੁ, ਤੀਖ਼ਣਗੰਧ, ਕਾਕਸ਼ੀਰਮੋਚਕ ਅਤੇ ਰਕਤ-ਸ਼ਿਗ੍ਰੁ ਹਨ। ਇਹ ‘ਮਧੁਸ਼ਿਗ੍ਰੁ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਅਰਿਸ਼ਟ’ ਤੇ ‘ਫੇਣਿਲ’ ਵੀ ਇਸਦੇ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਹਨ।
Verse 22
गालवःशावरो लोध्रस्तिरीटस्तिल्वमार्जनौ शेलुः श्लेष्मातकः शीत उद्दालो बहुवारकः
ਗਾਲਵ, ਸ਼ਾਵਰ, ਲੋਧ੍ਰ, ਤਿਰੀਟ, ਤਿਲਵ ਅਤੇ ਮਾਰਜਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੇਲੁ, ਸ਼ਲੇਸ਼ਮਾਤਕ, ਸ਼ੀਤ, ਉੱਦਾਲ ਅਤੇ ਬਹੁਵਾਰਕ—ਇਹ ਸਭ ਇਸ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਔਸ਼ਧੀ ਰੁੱਖਾਂ/ਬੂਟਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 23
वैकङ्कतः श्रुवावृक्षो ग्रन्थिलो व्याघ्रपादपि तिन्दुकः स्फूर्जकः कालो नादेयी भूमिजम्बुकः
ਵੈਕੰਕਤ, ਸ਼੍ਰੁਵਾ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਗ੍ਰੰਥਿਲ, ਵਿਆਘ੍ਰਪਾਦ, ਤਿੰਦੁਕ, ਸ੍ਫੂਰਜਕ, ਕਾਲ, ਨਾਦੇਈ ਅਤੇ ਭੂਮਿ-ਜੰਬੁਕ—ਇਹ ਵੀ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਔਸ਼ਧੀ ਰੁੱਖਾਂ/ਬੂਟਿਆਂ ਦੇ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 24
काकतिन्दौ पीलुकः स्यात् पाटलिर्मोक्षमुष्ककौ क्रमुकः पट्टिकाख्यः स्यात्कुम्भी कैटर्यकट्फले
ਪੀਲੁਕ ਨੂੰ ‘ਕਾਕਤਿੰਦੁ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਟਲੀ ‘ਮੋક્ષਮੁਸ਼ਕਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਕ੍ਰਮੁਕ ‘ਪੱਟਿਕਾ’ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਕੈਟਰ੍ਯ’ ਤੇ ‘ਕਟਫਲ’ ਨੂੰ ‘ਕੁੰਭੀ’ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
वीरवृक्षो ऽरुष्करो ऽग्निमुखी भल्लातकीं त्रिषु सवर्जकासनजीवाश् च पीतसाले ऽथ मालके
‘ਵੀਰਵ੍ਰਿਕਸ਼’, ‘ਅਰੁਸ਼ਕਰ’ ਅਤੇ ‘ਅਗਨਿਮੁਖੀ’—ਇਹ ਭੱਲਾਤਕੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਤ੍ਰਿਸ਼ੁ’ ਲਈ ‘ਸਵਰਜਕ’, ‘ਆਸਨ’ ਅਤੇ ‘ਜੀਵ’ ਨਾਮ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਪੀਤਸਾਲ’ ਨੂੰ ‘ਮਾਲਕ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
सर्जाश्वकर्णौ वीरेन्द्रौ इन्द्रद्रुः ककुभो ऽर्जुनः इङ्गुदी तापसतरुर्मोचा शाल्मलिरेव च
ਸਰਜ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਕਰਨ; ਵੀਰੇਂਦ੍ਰ; ਇੰਦਰਦ੍ਰੁ; ਕਕੁਭ; ਅਰਜੁਨ; ਇੰਗੁਦੀ; ਤਾਪਸਤਰੁ (ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਦਾ ਰੁੱਖ); ਮੋਚਾ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਮਲੀ—ਇਹ ਰੁੱਖ ਇੱਥੇ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 27
चिरविल्वो नक्तमालः करजश् च करञ्जके प्रकीर्यः पूतिकरजो मर्कट्यङ्गारवल्लरी
‘ਚਿਰਵਿਲਵ’, ‘ਨਕਤਮਾਲ’, ‘ਕਰਜ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਯ’, ‘ਪੂਤਿਕਰਜ’, ‘ਮਰਕਟੀ’, ‘ਅੰਗਾਰਵੱਲਰੀ’—ਇਹ ਕਰੰਜਕ (ਕਰੰਜ) ਦੇ ਪਰਯਾਏ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 28
रोही रोहितकः प्लीहशत्रुर्दाडिमपुष्पकः गायत्री बालतनयः खदिरो दन्तधावनः
ਰੋਹੀ, ਰੋਹਿਤਕ, ‘ਪਲੀਹਸ਼ਤ੍ਰੁ’, ‘ਦਾਡਿਮਪੁਸ਼ਪਕ’, ਗਾਇਤ੍ਰੀ, ‘ਬਾਲਤਨਯ’, ਖਦਿਰ ਅਤੇ ‘ਦੰਤਧਾਵਨ’—ਇਹ ਇਸ ਉਲੇਖਿਤ ਔਸ਼ਧ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪਰਯਾਏ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 29
अरिमेदो विट्खदिरे कदरः खदिरे सिते पञ्चाङ्गुलो वर्धमानश् चञ्चुर्गन्धर्वहस्तकः
ਅਰਿਮੇਦ ਨੂੰ ‘ਵਿਟ੍-ਖਦਿਰ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦਰ ਸ਼ਵੇਤ ਖਦਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਪੰਚਾਂਗੁਲ, ਵਰਧਮਾਨ, ਚੰਚੁ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਹਸਤਕ ਇਸ ਦੇ ਹੋਰ ਪਰਯਾਏ ਹਨ।
Verse 30
पिण्डीतको मरुवकः पीतदारु च दारु च देवदारुः पूतिकाष्ठं श्यामा तु महिलाह्वया
ਪਿੰਡੀਤਕ ਨੂੰ ਮਰੁਵਕ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੀਤਦਾਰੁ ਨੂੰ ਦਾਰੁ ਅਤੇ ਦੇਵਦਾਰੁ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਤਿਕਾਸ਼ਠ ‘ਸ਼ਿਆਮਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਆਮਾ ‘ਮਹਿਲਾਹ੍ਵਯਾ’ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 31
लता गोवन्दनी गुन्दा प्रियङ्गुः फलिनी फली मण्डूकपर्णपत्रोर्णनटकट्वङ्गटुण्टुकाः
ਲਤਾ, ਗੋਵੰਦਨੀ, ਗੁੰਦਾ, ਪ੍ਰਿਯੰਗੁ, ਫਲਿਨੀ, ਫਲੀ, ਮੰਡੂਕਪਰਨੀ, ਪਤ੍ਰੋਰਨਨਾ, ਨਟ, ਕਟਵੰਗ ਅਤੇ ਟੁਣਟੁਕਾ—ਇਹ ਭੈਸ਼ਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ/ਪਰਯਾਏ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹਨ।
Verse 32
श्योनाकशुकनासर्क्षदीर्घवृन्तकुटन्नटाः पीतद्रुः सरलश्चाथ निचुलो ऽम्बुज इज्जलः
ਸ਼੍ਯੋਨਾਕ, ਸ਼ੁਕਨਾਸ, ਅਰ੍ਕ੍ਸ਼, ਦੀਰਘਵ੍ਰਿੰਤ, ਕੁਟੰਨਟ, ਪੀਤਦ੍ਰੁ, ਸਰਲ; ਅਤੇ ਨਿਚੁਲ, ਅੰਬੁਜ, ਇੱਜਲ—ਇਹ ਔਸ਼ਧੀ ਦਰੱਖਤਾਂ/ਬੂਟਿਆਂ ਦੇ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 33
काकोडुम्बरिका फल्गुररिष्टः पिचुमर्दकः सर्वतोभद्रको निम्बे शिरीषस्तु कपीतनः
ਕਾਕੋਡੁੰਬਰਿਕਾ ਅਤੇ ਫਲਗੁ; ਅਰਿਸ਼ਟ; ਪਿਚੁਮਰਦਕ; ਅਤੇ ਨਿੰਬ (ਨੀਮ) ਲਈ ‘ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰਕ’ ਨਾਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਰੀਸ਼ ਨੂੰ ‘ਕਪੀਤਨ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
वकुलो वञ्जुलः प्रोक्तः पिच्छिलागुरुशिंशपाः जया जयन्ती तर्कारी कणिका गणिकारिका
ਵਕੁਲ ਨੂੰ ‘ਵੰਜੁਲ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਿੱਛਿਲ, ਅਗੁਰੂ, ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾ; ਅਤੇ ਜਯਾ, ਜਯੰਤੀ, ਤਰਕਾਰੀ, ਕਣਿਕਾ, ਗਣਿਕਾਰਿਕਾ—ਇਹ ਇਸ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 35
आपर्णमग्नमन्थः स्याद्वत्सको गिरिमल्लिका कालस्कन्धस्तमालः स्यात् तण्डुलीयो ऽल्पमारिषः
ਆਪਰਨ ਨੂੰ ਅਗ્નਿਮੰਥ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਵਤਸਕ ਨੂੰ ਗਿਰਿਮੱਲਿਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਲਸਕੰਧ ਹੀ ਤਮਾਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੰਡੁਲੀਯ ਨੂੰ ਅਲਪਮਾਰਿਸ਼ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 36
सिन्धुवारस्तु निर्गुण्डी सैवास्फोता वनोद्भवा गणिका यूथिकाम्बष्ठा सप्तला नवमालिका
ਸਿੰਧੁਵਾਰ ਨੂੰ ਨਿਰਗੁੰਡੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਆਸਫੋਟਾ, ਵਨੋਦਭਵਾ, ਗਣਿਕਾ, ਯੂਥਿਕਾ, ਅੰਬਸ਼ਠਾ, ਸਪਤਲਾ ਅਤੇ ਨਵਮਾਲਿਕਾ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 37
अतिमुक्तः पुण्ड्रकः स्यात्कुमारी तरणिः सहा तत्र शोणे कुरुवकस्तत्र पीते कुरुण्टकः
ਅਤਿਮੁਕਤ ਨੂੰ ਪੁੰਡ੍ਰਕ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਕੁਮਾਰੀ, ਤਰਣੀ ਅਤੇ ਸਹਾ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲਾਲ ਕਿਸਮ ‘ਕੁਰੁਵਕ’ ਅਤੇ ਪੀਲੀ ਕਿਸਮ ‘ਕੁਰੁੰਟਕ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 38
नीला झिण्टी द्वयोर्वाणा भिण्टी सैरीयकस् तथा तस्मिन्रक्ते कुरुवकः पीते सहचरी द्वयोः
ਦੋਨਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨੀਲੀ ਕਿਸਮ ਨੂੰ ਝਿਣਟੀ ਅਤੇ ਵਾਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨੂੰ ਭਿਣਟੀ ਅਤੇ ਸੈਰੀਯਕ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਕਿਸਮ ‘ਕੁਰੁਵਕ’ ਅਤੇ ਪੀਲੀ ਕਿਸਮ (ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ) ‘ਸਹਚਰੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 39
धुस्तूरः कितवो धूर्तो रुचको मातुलङ्गके समीरणो मरुवकः प्रस्थपुष्पः फणिज्झकः
ਧਤੂਰਾ ‘ਕਿਤਵ’, ‘ਧੂਰਤ’, ‘ਰੁਚਕ’, ‘ਮਾਤੁਲੰਗਕ’, ‘ਸਮੀਰਣ’, ‘ਮਰੁਵਕ’, ‘ਪ੍ਰਸਥਪੁਸ਼ਪ’ ਅਤੇ ‘ਫਣਿਜ਼ਝਕ’ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 40
कुठेरकस्तु पर्णासे ऽथास्फोतो वसुकार्कके शिवमल्ली पाशुपतो वृन्दा वृक्षादनी तथा
ਕੁਠੇਰਕ ਨੂੰ ‘ਪਰਨਾਸ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਸਫੋਟ ਨੂੰ ‘ਵਸੁਕਾਰਕਕ’; ਸ਼ਿਵਮੱਲੀ ਨੂੰ ‘ਪਾਸ਼ੁਪਤ’; ਅਤੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਨੂੰ ‘ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਦਨੀ’ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 41
जीवन्तिका वृक्षरुहा गुडूची तन्त्रिकामृता सोमवल्ली मधुर्णी मूर्वा तु मोरटी तथा
ਜੀਵੰਤਿਕਾ, ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਰੁਹਾ, ਗੁਡੂਚੀ, ਤੰਤ੍ਰਿਕਾ (ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਅਮ੍ਰਿਤਾ’ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ), ਸੋਮਵੱਲੀ, ਮਧੁਰਣੀ, ਅਤੇ ਮੂਰਵਾ ਤੇ ਮੋਰਟੀ—ਇਹ ਔਸ਼ਧੀ ਬੇਲਾਂ/ਬੂਟੇ ਹਨ।
Verse 42
मधुलिका मधुश्रेणी गोकर्णी पीलुपर्ण्यपि पाठाम्बष्ठा विद्धकर्णी प्राचीना वनतिक्तिका
ਮਧੁਲਿਕਾ, ਮਧੁਸ਼੍ਰੇਣੀ, ਗੋਕਰਣੀ ਅਤੇ ਪੀਲੁਪਰਣੀ; ਅਤੇ ਪਾਠਾ, ਅੰਬਸ਼ਠਾ, ਵਿਧ੍ਧਕਰਣੀ, ਪ੍ਰਾਚੀਨਾ, ਵਨਤਿਕ੍ਤਿਕਾ—ਇਹ ਔਸ਼ਧੀ ਬੂਟਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 43
कटुः कटुम्भरा चाथ चक्राङ्गी शकुलादनी आत्मगुप्ता प्रावृषायी कपिकच्छुश् च मर्कटी
‘ਕਟੁ’, ‘ਕਟੁੰਭਰਾ’, ‘ਚਕ੍ਰਾਂਗੀ’, ‘ਸ਼ਕੁਲਾਦਨੀ’, ‘ਆਤਮਗੁਪਤਾ’, ‘ਪ੍ਰਾਵ੍ਰਿਸ਼ਾਈ’, ‘ਕਪਿਕੱਛੁ’ ਅਤੇ ‘ਮਰਕਟੀ’—ਇਹ ਉਸੇ ਔਸ਼ਧ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਪਰਯਾਏ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 44
अपामार्गः शैखरिकः प्रत्यक्पर्णी मयूरकः फञ्जिका ब्राह्मणी भार्गी द्रवन्ति शम्बरी वृषा
ਅਪਾਮਾਰਗ ਨੂੰ ਸ਼ੈਖਰਿਕ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਪਰਨੀ, ਮਯੂਰਕ, ਫੰਜਿਕਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ, ਭਾਰਗੀ, ਦ੍ਰਵੰਤੀ, ਸ਼ੰਬਰੀ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਾ ਆਦਿ ਪਰਿਆਇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 45
मण्डूकपर्णी भण्डीरी समङ्गा कालमेषिका रोदनी कच्छुरानन्ता समुद्रान्ता दुरालभा
ਮੰਡੂਕਪਰਨੀ, ਭੰਡੀਰੀ, ਸਮੰਗਾ, ਕਾਲਮੇਸ਼ਿਕਾ, ਰੋਦਨੀ, ਕੱਛੁਰਾ, ਅਨੰਤਾ, ਸਮੁਦਰਾਂਤਾ ਅਤੇ ਦੁਰਾਲਭਾ—ਇਹ ਔਸ਼ਧੀ ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 46
पृश्निपर्णी पृथक्पर्णी कलशिर्धावनिर्गुहा निदिग्धिका स्पृशी व्याघ्री क्षुद्रा दुस्पर्शया सह
ਪ੍ਰਿਸ਼ਨਿਪਰਨੀ, ਪ੍ਰਿਥਕਪਰਨੀ, ਕਲਸ਼ੀਰ, ਧਾਵਨਿਰਗੁਹਾ, ਨਿਦਿਗਧਿਕਾ, ਸਪ੍ਰੁਸ਼ੀ, ਵਿਆਘਰੀ, ਖੁਦਰਾ ਅਤੇ ਦੁਸਪਰਸ਼ਾ—ਇਹ ਔਸ਼ਧੀ ਬੂਟੀਆਂ ਹਨ।
Verse 47
अवल्गुजः सोमराजी सुवल्लिः सोमवल्लिका कालमेषी कृष्णफला वकुची पूतिफल्य् अपि
ਅਵਲਗੁਜ ਨੂੰ ਸੋਮਰਾਜੀ, ਸੁਵੱਲੀ, ਸੋਮਵੱਲਿਕਾ, ਕਾਲਮੇਸ਼ੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਫਲਾ, ਵਕੁਚੀ ਅਤੇ ਪੂਤਿਫਲੀ ਆਦਿ ਪਰਿਆਇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 48
कणोषणोपकुल्या स्याच्छ्रेयसी गजपिप्पली चव्यन्तु चविका काकचिञ्ची गुञ्जे तु कृष्णला
ਕਣੋਸ਼ਣਾ ਨੂੰ ਉਪਕੁਲਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੇਯਸੀ ਦਾ ਹੀ ਨਾਮ ਗਜਪਿੱਪਲੀ ਹੈ। ਚਵੀ ਨੂੰ ਚਵਿਕਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਕਾਕਚਿੰਚੀ ਨੂੰ ਗੁੰਜਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੁੰਜਾ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਲਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 49
विश्वा विषा प्रतिविषा वनशृङ्गाटगोक्षुरौ नारायणी शतमूली कालेयकहरिद्रवः
ਵਿਸ਼ਵਾ, ਵਿਸ਼ਾ, ਪ੍ਰਤਿਵਿਸ਼ਾ, ਵਨ-ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਟ (ਸਿੰਗਾੜਾ) ਅਤੇ ਗੋਕਸ਼ੁਰ, ਨਾਰਾਇਣੀ, ਸ਼ਤਮੂਲੀ, ਕਾਲੇਯਕ ਅਤੇ ਹਰਿਦ੍ਰਵ—ਇਹ ਵਿਸ਼-ਸ਼ਮਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਵਿਸ਼-ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਔਸ਼ਧ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਹਨ।
Verse 50
दार्वी पचम्पचा दारु शुक्ला हैमवती वचा वचोग्रगन्धा षड्ग्रन्था गोलोमी शतपर्विका
ਦਾਰਵੀ, ਪਚੰਪਚਾ, ਦਾਰੁ, ਸ਼ੁਕਲਾ, ਹੈਮਵਤੀ, ਵਚਾ, ਵਚੋਗ੍ਰਗੰਧਾ, ਸ਼ਡਗ੍ਰੰਥਾ, ਗੋਲੋਮੀ ਅਤੇ ਸ਼ਤਪਰਵਿਕਾ—ਇਹ ਭੈਸ਼ਜ੍ਯ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਔਸ਼ਧ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 51
आस्फोता गिरिकर्णी स्यात् सिंहास्यो वासको वृषः मिशी मधुरिकाच्छत्रा कोकिलाक्षेक्षुरक्षुरा
ਆਸਫੋਤਾ ਨੂੰ ਗਿਰਿਕਰਣੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਹਾਸਿਆ ਵਾਸਕ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਧੁਰਿਕਾ ਅਤੇ ਛਤਰਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਕਿਲਾਕ੍ਸ਼ੀ, ਇਕ੍ਸ਼ੁਰਾ ਅਤੇ ਅਕ੍ਸ਼ੁਰਾ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 52
विडङ्गो ऽस्त्री कृमिघ्नः स्यात् वज्रद्रुस्नुक्स्नुही सुधा मृद्वीका गोस्तनी द्राक्षा वला वाट्यालकस् तथा
ਵਿਡੰਗ ਨੂੰ ‘ਅਸਤ੍ਰੀ’ ਅਤੇ ‘ਕ੍ਰਿਮਿਘਨ’ (ਕੀੜੇ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਜ੍ਰਦ੍ਰੁਮ, ਸਨੁਕ, ਸਨੁਹੀ ਅਤੇ ਸੁਧਾ; ਅਤੇ ਮ੍ਰਦਵੀਕਾ, ਗੋਸਤਨੀ, ਦ੍ਰਾਕਸ਼ਾ, ਵਲਾ, ਵਾਟਿਆਲਕ—ਇਹ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਪਰਯਾਯਵਾਚੀ ਪੌਧਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 53
काला मसूरविदला त्रिपुटा त्रिवृता त्रिवृत् मधुकं क्लीतकं यष्टिमधुका मधुयष्टिका
‘ਕਾਲਾ’, ‘ਮਸੂਰਵਿਦਲਾ’ ਅਤੇ ‘ਤ੍ਰਿਪੁਟਾ’—ਇਹ ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ (ਵਿਰੇਚਕ ਦਵਾਈ) ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ‘ਮਧੁਕ’, ‘ਕਲੀਤਕ’, ‘ਯਸ਼ਟਿਮਧੁਕਾ’ ਅਤੇ ‘ਮਧੁਯਸ਼ਟਿਕਾ’—ਇਹ ਯਸ਼ਟਿਮਧੁ (ਮੁਲੇਠੀ) ਦੇ ਪਰਯਾਯ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 54
विदारी क्षीरशुक्लेक्षुगन्धा क्रोष्ट्री च या सिता गोपी श्यामा शारिवा स्यादनन्तोत्पलशारिवा
ਵਿਦਾਰੀ ਔਸ਼ਧ ਨੂੰ ‘ਖ਼ੀਰਸ਼ੁਕਲਾ’, ‘ਇਖ਼ਸ਼ੁਗੰਧਾ’ ਅਤੇ ‘ਕ੍ਰੋਸ਼ਟ੍ਰੀ’ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸ਼ਾਰਿਵਾ’ ਨੂੰ ‘ਸੀਤਾ’, ‘ਗੋਪੀ’, ‘ਸ਼ਿਆਮਾ’, ‘ਅਨੰਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਉਤਪਲ-ਸ਼ਾਰਿਵਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 55
मोचा रम्भा च कदली भण्टाकी दुष्प्रधर्षिणी स्थिरा ध्रुवा सालपर्णी शृङ्गी तु वृषभो वृषः
ਮੋਚਾ, ਰੰਭਾ, ਕਦਲੀ, ਭਣਟਾਕੀ, ਦੁਸ਼ਪ੍ਰਧਰਸ਼ਿਣੀ, ਸਥਿਰਾ, ਧ੍ਰੁਵਾ, ਸਾਲਪਰਨੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ—ਇਹ ਇਸ ਦੇ ਨਾਮ (ਪਰਯਾਏ) ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ’ ਅਤੇ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 56
गाङ्गेरुकी नागबला मुषली तालमूलिका ज्योत्स्नी पटोलिका जाली अजशृङ्गी विषाणिका
ਗਾਂਗੇਰੁਕੀ, ਨਾਗਬਲਾ, ਮੁਸ਼ਲੀ, ਤਾਲਮੂਲਿਕਾ, ਜ੍ਯੋਤ੍ਸਨੀ, ਪਟੋਲਿਕਾ, ਜਾਲੀ, ਅਜਸ਼੍ਰਿੰਗੀ ਅਤੇ ਵਿਾਣਿਕਾ—ਇਹ ਔਸ਼ਧੀ ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 57
स्याल्लाङ्गलिक्यग्निशिखा ताम्बूली नागवल्ल्यपि हरेणू रेणुका कौन्ती ह्रीवेरो दिव्यनागरं
ਲਾਂਗਲਿਕੀ, ਅਗਨਿਸ਼ਿਖਾ, ਤਾਂਬੂਲੀ ਅਤੇ ਨਾਗਵੱਲੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰੇਣੂ, ਰੇਣੁਕਾ, ਕੌਂਤੀ, ਹ੍ਰੀਵੇਰ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ-ਨਾਗਰ—ਇਹ ਵੀ ਔਸ਼ਧੀ/ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 58
कालानुसार्यवृद्धाश्मपुष्पशीतशिवानि तु शैलेयं तालपर्णी तु दैत्या गन्धकुटी मुरा
‘ਕਾਲਾਨੁਸਾਰ੍ਯ’, ‘ਵ੍ਰਿੱਧਾਸ਼ਮ’, ‘ਪੁਸ਼ਪ’, ‘ਸ਼ੀਤ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਿਵਾ’; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸ਼ੈਲੇਯ’, ‘ਤਾਲਪਰਨੀ’, ‘ਦੈਤਿਆ’, ‘ਗੰਧਕੁਟੀ’ ਅਤੇ ‘ਮੁਰਾ’—ਇਹ ਚਿਕਿਤਸਕ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 59
ग्रन्थिपर्णं शुकं वर्हि वला तु त्रिपुटा त्रुटिः शिवा तामलकी चाथ हनुर्हट्टविलासिनी
ਗ੍ਰੰਥਿਪਰਣ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕ ਅਤੇ ਵਰ੍ਹਿ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਲਾ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪੁਟਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰੁਟਿ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ ਨੂੰ ਤਾਮਲਕੀ, ਹਨੁ ਅਤੇ ਹੱਟਵਿਲਾਸਿਨੀ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 60
कुटं नटं दशपुरं वानेयं परिपेलवम् तपस्वनी जटामांसी पृक्का देवी लता लशूः
ਕੁਟ, ਨਟ, ਦਸ਼ਪੁਰ, ਵਾਨੇਯ, ਪਰਿਪੇਲਵ, ਤਪਸ੍ਵਨੀ, ਜਟਾਮਾਂਸੀ, ਪૃੱਕਾ, ਦੇਵੀ, ਲਤਾ ਅਤੇ ਲਸ਼ੂ—ਇਹ ਔਸ਼ਧ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ/ਪਰ੍ਯਾਯ ਹਨ।
Verse 61
कर्चुरको द्राविडको गन्धमूली शठी स्मृता स्यद्दृक्षगन्धा छगलान्त्रा वेगी वृद्धदारकः
ਸ਼ਠੀ ਨੂੰ ਕਰਚੁਰਕ, ਦ੍ਰਾਵਿਡਕ ਅਤੇ ਗੰਧਮੂਲੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਕਸ਼ਗੰਧਾ, ਛਗਲਾਂਤ੍ਰਾ, ਵੇਗੀ ਤੇ ਵ੍ਰਿੱਧਦਾਰਕ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 62
तुण्डिकेरी रक्तफला विम्बिका पीलुपर्ण्य् अपि चाङ्गेरी चुक्रिकाम्बष्टा स्वर्णक्षीरी हिमावती
ਤੁੰਡਿਕੇਰੀ, ਰਕਤਫਲਾ, ਵਿਮਬਿਕਾ ਅਤੇ ਪੀਲੁਪਰਣੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਂਗੇਰੀ, ਚੁਕ੍ਰਿਕਾ, ਅੰਬਸ਼ਟਾ, ਸਵਰਣਖ਼ੀਰੀ ਅਤੇ ਹਿਮਾਵਤੀ—ਇਹ ਔਸ਼ਧੀ ਬੂਟਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ/ਪਰ੍ਯਾਯ ਹਨ।
Verse 63
सहस्रवेधी चुक्रो ऽम्लवेतसः शतवेध्यपि जीवन्ती जीवनी जीवा भूमिनिम्वः किरातकः
ਇਸ ਨੂੰ ਸਹਸ੍ਰਵੇਧੀ, ਚੁਕ੍ਰ, ਅਮਲਵੇਤਸ ਅਤੇ ਸ਼ਤਵੇਧ੍ਯ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੀਵੰਤੀ, ਜੀਵਨੀ, ਜੀਵਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੂਮਿਨਿੰਬ ਅਤੇ ਕਿਰਾਤਕ—ਇਹ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 64
कूर्चशीर्षो मधुकरश् चन्द्रः कपिवृकस् तथा दद्रुघ्नः स्यादेडगजो वर्षाभूः शीथहानिणी
ਇਹ ਔਸ਼ਧੀ ਦ੍ਰਵ੍ਯ/ਬੂਟੀ ਕੂರ್ಚਸ਼ੀਰ্ষ, ਮਧੁਕਰ, ਚੰਦਰ, ਕਪਿਵ੍ਰਕ, ਦਦ੍ਰੁਘਨ, ਏਡਗਜ, ਵਰ্ষਾਭੂ ਅਤੇ ਸ਼ੀਥਹਾਨਿਣੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 65
कुनन्दती निकुम्भस्त्रा यमानी वार्षिका तथा लशुनङ्गृञ्चनारिष्टमहाकन्दरसोनकाः
ਕੁਨੰਦਤੀ, ਨਿਕੁੰਭਸਤ੍ਰਾ, ਯਮਾਨੀ (ਅਜਵਾਇਨ), ਵਾਰਸ਼ਿਕਾ; ਅਤੇ ਲਸ਼ੁਨ (ਲਸਣ), ਅੰਗ੍ਰਿਞਚਨ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਮਹਾਕੰਦ ਅਤੇ ਰਸੋਣਕ (ਲਸਣ)—ਇਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਗਿਣੇ ਗਏ ਔਸ਼ਧ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਹਨ।
Verse 66
वाराही वदरा गृष्टिः काकमाची तु वायसी शतपुष्पा सितच्छत्रातिच्छत्रा मधुरा मिसिः
ਵਾਰਾਹੀ ਨੂੰ ਵਦਰਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਕਮਾਚੀ ਦਾ ਹੋਰ ਨਾਮ ਵਾਯਸੀ ਹੈ। ਸ਼ਤਪੁਸ਼ਪਾ ਨੂੰ ਸਿਤਛਤਰਾ ਅਤੇ ਅਤਿਛਤਰਾ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਧੁਰਾ ਨੂੰ ਮਿਸੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 67
अवाक्पुष्पी कारवी च सरणा तु प्रसारणी कटम्भरा भद्रवला कर्वूरश् च शटी ह्य् अथ
ਅਵਾਕਪੁਸ਼ਪੀ, ਕਾਰਵੀ, ਸਰਣਾ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਣੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ), ਕਟੰਭਰਾ, ਭਦ੍ਰਵਲਾ, ਕਰਵੂਰ ਅਤੇ ਸ਼ਟੀ—ਇਹ ਅਗਲੇ ਨਾਮ/ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਹਨ।
Verse 68
पटोलः कुलकस्तिक्तः कारवेल्लः कटिल्लकः कुष्माण्डकस्तु कर्कारुरिर्वारुः कर्कटी स्त्रियौ
ਪਟੋਲ (ਪਰਵਲ) ਨੂੰ ਕੁਲਕ ਅਤੇ ਤਿਕਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਵੇੱਲ (ਕਰੇਲਾ) ਦਾ ਹੋਰ ਨਾਮ ਕਟਿੱਲਕ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਮਾਂਡਕ (ਵਿੰਟਰ ਮੇਲਨ/ਐਸ਼ ਗੋਰਡ) ਨੂੰ ਕਰਕਾਰੁ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਰਵਾਰੁ ਅਤੇ ਕਰਕਟੀ—ਲਤਾ/ਕੱਦੂ ਵਰਗ ਲਈ ਇਸਤ੍ਰੀਲਿੰਗ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 69
इक्ष्वाकुः कटुतुम्बी स्याद्विशाला त्विन्द्रवारुणी अर्शेघ्नः शूरणः कन्दो मुस्तकः कुरुविन्दकः
ਇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੁ ਨੂੰ ‘ਕਟੁਤੁੰਬੀ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ‘ਵਿਸ਼ਾਲਾ’ ਨੂੰ ‘ਇੰਦ੍ਰਵਾਰੁਣੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਸ਼ੂਰਣ’ ਨੂੰ ‘ਅਰਸ਼ੇਘਨ’ (ਬਵਾਸੀਰ-ਨਾਸ਼ਕ) ਅਤੇ ‘ਕੰਦ’ (ਕੰਦਮੂਲ) ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ‘ਮੁਸਤਕ’ ਦਾ ਹੋਰ ਨਾਮ ‘ਕੁਰੁਵਿੰਦਕ’ ਹੈ।
Verse 70
वंशे त्वक्सारकर्मारवेणुमस्करतेजनाः छत्रातिच्छत्रपालघ्नौ मालातृणकभूस्तृणे
‘ਵੰਸ਼’ (ਬਾਂਸ) ਲਈ ਤ੍ਵਕਸਾਰ, ਕਰਮਾਰ, ਵੇਣੁ, ਮਸਕਰ ਅਤੇ ਤੇਜਨਾਃ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਛਤਰ’ (ਛਤਰੀ/ਛਾਤਾ) ਲਈ ਅਤਿਛਤਰ ਅਤੇ ਛਤਰਪਾਲਘਨ ਨਾਮ ਹਨ। ‘ਤ੍ਰਿਣ’ (ਘਾਹ) ਲਈ ਮਾਲਾ, ਤ੍ਰਿਣਕ ਅਤੇ ਭੂਸਤ੍ਰਿਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 71
तृणराजाह्वयस्तालो घोण्टा क्रमुकपुगकौ शार्दूलद्वीपिनौ व्यघ्रे हर्यक्षः केशरी हरिः
‘ਤਾਲ’ ਨੂੰ ‘ਤ੍ਰਿਣਰਾਜ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ‘ਘੋਣਟਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਕ੍ਰਮੁਕ’ ਤੇ ‘ਪੁਗਕ’ ਨਾਮ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਬਾਘ ਲਈ ‘ਸ਼ਾਰਦੂਲ’ ਅਤੇ ‘ਦ੍ਵੀਪਿਨ’ ਨਾਮ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਵ੍ਯਾਘ੍ਰ’, ‘ਹਰ੍ਯਕ੍ਸ਼’, ‘ਕੇਸ਼ਰੀ’, ‘ਹਰੀ’ ਵੀ ਉਸੇ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 72
कोलः पौत्री वराहः स्यात् कोक ईहामृगो वृकः लूतोर्णनाभौ तु समौ तन्तुवायश् च मर्कटे
‘ਕੋਲ’ ਅਤੇ ‘ਪੌਤ੍ਰੀ’ ਵਰਾਹ (ਸੂਰ) ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ‘ਕੋਕ’ ਅਤੇ ‘ਈਹਾਮ੍ਰਿਗ’ ਵ੍ਰਕ (ਭੇੜੀਆ) ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ‘ਲੂਤ’ ਅਤੇ ‘ਊਰ੍ਣਨਾਭ’ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਹਨ (ਦੋਵੇਂ ‘ਮਕੜੀ’); ਅਤੇ ‘ਤੰਤੁਵਾਇ’ ਮਰਕਟ (ਬਾਂਦਰ) ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਮ ਹੈ।
Verse 73
वृश्चिकः शूककीटः स्यात्सारङ्गस्तोककौ समौ कृकवाकुस्ताम्रचूडः पिकः कोकिल इत्य् अपि
‘ਵ੍ਰਿਸ਼੍ਚਿਕ’ ਦਾ ਅਰਥ ਬਿਛੂ ਹੈ; ‘ਸ਼ੂਕਕੀਟ’ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕੀੜਾ ਹੈ। ‘ਸਾਰੰਗ’ ਅਤੇ ‘ਟੋਕਕ’ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਹਨ। ‘ਕ੍ਰਿਕਵਾਕੁ’ ਨੂੰ ‘ਤਾਮ੍ਰਚੂੜ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਪਿਕ’ ਨੂੰ ‘ਕੋਕਿਲ’ (ਕੋਇਲ) ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 74
कके तु करटारिष्टौ वकः कह्व उदाहृतः कोकश् चक्रश् चक्रवाको कादम्बः कलहंसकः
ਕਾਂ ਦੇ ਪਰਯਾਯ ‘ਕਰਟ’ ਅਤੇ ‘ਅਰਿਸ਼ਟ’ ਹਨ। ਬਗਲੇ ਨੂੰ ‘ਕਹ੍ਵ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਪੰਛੀ ‘ਕੋਕ’ ਅਤੇ ‘ਚਕ੍ਰ’ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਾਦੰਬ (ਹੰਸ/ਬਤਖ) ਨੂੰ ‘ਕਲਹੰਸਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 75
पतङ्गिका पुत्तिका स्यात्सरघा मधुमक्षिका सकुलदन्ती निर्दंष्ट्रेति ख द्विरेफपुष्पलिड्भृङ्गषट्पदभ्रमराअलयः
‘ਪਤੰਗਿਕਾ’ ਅਤੇ ‘ਪੁੱਤਿਕਾ’ ਮਧੁਮੱਖੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸਰਘਾ’ ਅਤੇ ‘ਮਧੁਮਕ੍ਸ਼ਿਕਾ’ ਵੀ। ‘ਸਕੁਲਦੰਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਨਿਰਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾ’ ਵੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ‘ਦ੍ਵਿਰੇਫ’, ‘ਪੁਸ਼੍ਪਲਿਟ’, ‘ਭ੍ਰਿੰਗ’, ‘ਸ਼ਟਪਦ’, ‘ਭ੍ਰਮਰ’ ਅਤੇ ‘ਆਲਯ’ ਵੀ ਮਧੁਮੱਖੀ ਦੇ ਪਰਯਾਯ ਹਨ।
Verse 76
केकी शिख्यस्य वाक्केका शकुन्तिशकुनिद्विजाः स्त्री पक्षतिः पक्षमूलञ्चञ्चुस्तोटिरुभे स्त्रियौ
ਮੋਰ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ‘ਕੇਕੀ’ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਕਲਗੀ ‘ਸ਼ਿਖਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ‘ਕੇਕਾ’ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਸ਼ਕੁੰਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਕੁਨੀ’ ਇਸਤਰੀਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ‘ਪੰਛੀ’ ਦੇ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ‘ਪਕਸ਼ਤੀ’ ਪੰਖ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਪਕਸ਼ਮੂਲ’ ਪੰਖ ਦਾ ਮੂਲ/ਆਧਾਰ। ‘ਚੰਚੁ’ ਅਤੇ ‘ਸਤੋਟੀ’ ਦੋਵੇਂ ਇਸਤਰੀਲਿੰਗ ਸ਼ਬਦ ਚੋਂਚ ਲਈ ਹਨ।
Verse 77
गतिरुड्डिनसण्डीनौ कुलायो नीडमस्त्रियां पेशी कोषो द्विहीने ऽण्डं पृथुकः शावकः शिशुः
‘ਗਤੀ’, ‘ਉੱਡਿਨ’ ਅਤੇ ‘ਸੰਡੀਂਨ’ ਪੰਛੀ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ‘ਕੁਲਾਯ’ ਅਤੇ ‘ਨੀਡ’ ਘੋਂਸਲੇ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ‘ਪੇਸ਼ੀ’ ਅਤੇ ‘ਕੋਸ਼’ ਆਵਰਨ/ਖੋਲ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਹਨ। ‘ਅੰਡ’ ਅੰਡਾ (ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵੀ) ਹੈ। ‘ਪ੍ਰਿਥੁਕ’, ‘ਸ਼ਾਵਕ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਿਸ਼ੁ’ ਬੱਚੇ/ਸੰਤਾਨ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਹਨ।
Verse 78
पोतः पाको ऽर्भको डिम्भः सन्दोहव्यूहको गणः स्तोमौघनिकरव्राता निकुरम्बं कदम्बकं सङ्घातसञ्चयौ वृन्दं पुञ्जराशी तु कूटकं
‘ਪੋਤ’, ‘ਪਾਕ’, ‘ਅਰਭਕ’ ਅਤੇ ‘ਡਿੰਭ’—ਇਹ ‘ਬੱਚਾ/ਸ਼ਿਸ਼ੁ’ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਹਨ। ‘ਸੰਦੋਹ’, ‘ਵ੍ਯੂਹਕ’ ਅਤੇ ‘ਗਣ’—ਇਹ ‘ਸਮੂਹ/ਸੰਗ੍ਰਹਿ’ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ। ‘ਸਤੋਮ’, ‘ਓਘ’, ‘ਨਿਕਰ’ ਅਤੇ ‘ਵ੍ਰਾਤ’—ਇਹ ‘ਢੇਰ/ਬਹੁਲਤਾ’ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ। ‘ਨਿਕੁਰੰਬ’ ਅਤੇ ‘ਕਦੰਬਕ’—ਇਹ ‘ਗੁੱਛ’ ਲਈ। ‘ਸੰਘਾਤ’ ਅਤੇ ‘ਸੰਚਯ’—ਇਹ ‘ਸੰਚਿਤ ਇਕੱਠ’ ਲਈ। ‘ਵ੍ਰਿੰਦ’ ਸਮੂਹ ਹੈ। ‘ਪੁੰਜ’, ‘ਰਾਸ਼ੀ’ ਅਤੇ ‘ਕੂਟਕ’ ਵੀ ‘ਢੇਰ’ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Systematic semantic clustering: the chapter organizes paryāya (synonyms) by domain—geography, routes, civic space, Vāstu elements, forests, and extensive Āyurvedic drug-names—functioning like a Purāṇic nighaṇṭu for multi-disciplinary precision.
By treating correct naming and classification as dharmic discipline: precise language safeguards ritual correctness, enables ethical governance and accurate Vāstu practice, and supports compassionate healing through Āyurveda—aligning bhukti-oriented skills with the larger pursuit of mukti.
The settlement-and-structure lexicon: purī/nagarī/pāṭṭana/nigama; streets and gates (rathyā, pratolī, viśikhā); defenses (vapra, prākāra, prācīra); interiors (bhitti, śālā/sabhā, dvāra, kavāṭa, niḥśreṇī).
The long middle sequence of plant and drug synonymy—trees, creepers, herbs, and aromatics (e.g., guḍūcī/amṛtā; yaṣṭimadhu; trivṛt; nirguṇḍī; nāgavallī; jaṭāmāṃsī; and many more).