Adhyaya 361
Adhyāya 361 — अव्ययवर्गः (Avyaya-vargaḥ) — The Section on Indeclinables (Colophon/Closure)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਕੋਸ਼-ਭਾਗ ਅੰਦਰ ਅਵ੍ਯਯਵਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਗਨੇਯ ਸ਼ਿਖਿਆ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕਰਣਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਅਵ੍ਯਯਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਵਾਕ੍ਯ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਰਥ-ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਪਨ-ਸੂਤਰ ਇਸ ਤਕਨੀਕੀ ਇਕਾਈ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਅਗਲੀ ਵਿਦਿਆ—ਨਾਨਾਰਥ (ਬਹੁਅਰਥੀ) ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ—ਵੱਲ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਸ਼ਬਦ-ਜ੍ਞਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਟ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਨ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਯਜ੍ਞਕਰਮ, ਵਿਵਹਾਰ/ਨਿਆਂ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਅਤਿ-ਆਵਸ਼੍ਯਕ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਭੁਕਤੀ ਧਰਮਾਨੁਕੂਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਵੀ ਸਾਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अव्ययवर्गा नाम षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नानार्थवर्गाः अग्निर् उवाच आकाशे त्रिदिवे नाको लोकस्तु भवने जने पद्ये यशसि च श्लोकःशरे खड्गे च सायकः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਅਵ੍ਯਯਵਰ੍ਗ’ ਨਾਮਕ 361ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ‘ਨਾਨਾਰਥਵਰ੍ਗ’ ਨਾਮਕ 362ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਨਾਕ’ ਸ਼ਬਦ ਆਕਾਸ਼, ਤ੍ਰਿਦਿਵ (ਤੀਜਾ ਸਵਰਗ) ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਹੈ। ‘ਲੋਕ’ ਸ਼ਬਦ ਭਵਨ/ਨਿਵਾਸ, ਲੋਕ-ਜਨ, ਪਦ੍ਯ ਦਾ ਪਾਦ, ਅਤੇ ਯਸ਼ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ। ‘ਸਾਯਕ’ ਸ਼ਬਦ ਤੀਰ ਅਤੇ ਖੜਗ—ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 2
आनकः पटहो भेरी कलङ्को ऽङ्कापवादयोः मारुते वेधसि व्रध्ने पुंसि कः कं शिरो ऽम्बुनोः
‘ਆਨਕ’ ਦਾ ਅਰਥ ਨਗਾਰਾ (ਪਟਹ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼) ਹੈ; ‘ਪਟਹ’ ਅਤੇ ‘ਭੇਰੀ’ ਢੋਲ-ਵਾਦ੍ਯ ਹਨ। ‘ਕਲੰਕ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾਗ/ਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਅਪਵਾਦ/ਨਿੰਦਾ—ਦੋਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ‘ਕ’ ਸ਼ਬਦ ਵਾਯੂ, ਵੇਧਸ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ), ਵ੍ਰਧਨ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਲਈ; ‘ਕਮ੍’ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰ ਅਤੇ ਜਲ—ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
स्यात् पुलाकस्तुच्छधान्ये संक्षेपे भक्तसिक्थके महेन्द्रगुग्गुलूलूकव्यालग्राहिषु कौशिकः
‘ਪੁਲਾਕ’ ਸ਼ਬਦ ਤੁੱਛ/ਨਿਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਨਾਜ ਲਈ ਹੈ। ‘ਸੰਕ੍ਸ਼ੇਪ’ ਦਾ ਅਰਥ ਸੰਖੇਪ ਸੰਗ੍ਰਹਿ/ਸਾਰ ਹੈ। ‘ਭਕ੍ਤਸਿਕ੍ਥਕ’ ਪੱਕੇ ਚਾਵਲਾਂ ਉੱਤੇ ਬਣਦੀ ਸਟਾਰਚ ਵਾਲੀ ਪਰਤ/ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ‘ਕੌਸ਼ਿਕ’ ਸ਼ਬਦ ਮਹੇਂਦ੍ਰ, ਗੁੱਗੁਲੁ, ਉੱਲੂ, ਸੱਪ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਹੀ/ਪਕੜਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
शालावृकौ कपिश्वानौ मानं स्यान्मितिसाधनं सर्गः स्वभावनिर्मोक्षनिश् चयाध्यायस्मृष्टिषु
‘ਸ਼ਾਲਾਵ੍ਰਕ’ ਅਤੇ ‘ਕਪਿਸ਼ਵਾਨ’ (ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ) ਗਿੱਦੜ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਮਾਨ’ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਾਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਸਰਗ’ ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸੁਭਾਵ, ਮੋਖਸ਼, ਨਿਸ਼ਚਯ, ਅਧਿਆਇ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ-ਸੰਗ੍ਰਹ/ਸੰਕਲਨ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
योगः सन्नहनोपायध्यानसङ्गतियुक्तिषु भोगः सुखे स्त्र्यादिभृतावब्जौ शङ्कनिशाकरौ
‘ਯੋਗ’ ਸ਼ਬਦ ਸਨ੍ਹਾਹ/ਸੱਜਾ, ਉਪਾਇ/ਵਿਧੀ, ਧਿਆਨ, ਸੰਗਤਿ/ਸੰਯੋਗ ਅਤੇ ਯੁਕਤੀ/ਚਾਲ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਭੋਗ’ ਸੁਖ-ਭੋਗ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼/ਨਿਰਵਾਹ ਨੂੰ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ‘ਅਬਜ’ (ਜਲਜ) ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ—ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਹੈ।
Verse 6
काके भगण्डौ करटौ दुश् चर्मा शिपिविष्टकः रिष्टं क्षेमाशुभाभावेष्वरिष्टे तु शुभाशुभे
ਜੇ ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਲੱਛਣ ਹੋਣ ਤਾਂ ਭਗੰਡ (ਭਗੰਦਰ), ਕਰਟ (ਫੋੜਾ/ਗੰਢ), ਦੁਸ਼ਚਰਮ (ਰੋਗੀ/ਗੰਦੀ ਚਮੜੀ) ਅਤੇ ਸ਼ਿਪਿਵਿਸ਼ਟਕ—ਇਹ ‘ਅਰਿਸ਼ਟ’ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਅਨਿਸ਼ਟ ਦੇ ਸੰਕੇਤ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਖੇਮ (ਕੁਸ਼ਲਤਾ) ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਅਰਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ—ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਦੋਹਾਂ—ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 7
व्युष्टिः फले समृद्धौ च दृष्टिर्ज्ञाने ऽक्ष्णि दर्शने निष्ठानिष्पत्तिनाशान्ताः काष्ठोत्कर्षे स्थितौ दिशि
‘ਵ੍ਯੁਸ਼ਟੀ’ ਫਲ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ‘ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ’ ਗਿਆਨ ਹੈ; ‘ਅਕ੍ਸ਼੍ਣਿ/ਅਕ੍ਸ਼ਿ’ ਅੱਖ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ’ ਦੇਖਣਾ/ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ। ‘ਨਿਸ਼ਠਾ’, ‘ਨਿਸ਼ਪੱਤੀ’, ‘ਨਾਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਅੰਤ’—ਇਹ ਸਮਾਪਤੀ/ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਰਥ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ‘ਕਾਸ਼ਠਾ’ ਉੱਚਤਮ ਸੀਮਾ, ਥਿਰ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ (ਦਿਕ) ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
भूगोवाचस्त्विडा इलाः प्रगाढं भृषकृच्छ्रयोः भृशप्रतिज्ञयोर्वाढं शक्तस्थूलौ दृढौ त्रिषु
‘ਭੂ’ ਅਤੇ ‘ਗੋ’ ਨੂੰ ‘ਵਾਕ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ‘ਇਡਾ’ ਅਤੇ ‘ਇਲਾ’ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦੇ ਵਾਚਕ ਹਨ। ‘ਪ੍ਰਗਾਢ’ ਦਾ ਅਰਥ “ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠਿਨ/ਦੁਰਗਮ” ਹੈ। ‘ਵਾਢ’ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਸੰਕਲਪੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬਲ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ/ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨਾਂ ਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਕਤ’ ਅਤੇ ‘ਸਥੂਲ’ ਦਾ ਅਰਥ “ਬਲਵਾਨ” ਅਤੇ “ਮੋਟਾ/ਸਥੂਲ” ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ’ ਦਾ ਅਰਥ “ਥਿਰ/ਅਚਲ” ਹੈ।
Verse 9
विन्यस्तसंहतौ व्यूढौ कृष्णो व्यासे ऽर्जुने हरौ पणो दूयतादिषूत्सृष्टे भृतौ मूल्ये धने ऽपि च
‘ਵਿਨ੍ਯਸਤ’ ਅਤੇ ‘ਸੰਹਤ’ ਸ਼ਬਦ ‘ਸਜਾਇਆ/ਥਾਪਿਆ’ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਹਨ; ‘ਵ੍ਯੂਢ’ ਦਾ ਭਾਵ ‘ਵਿਊਹਬੱਧ/ਕਤਾਰਬੱਧ’ ਹੈ। ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ’ ਨਾਮ ਵਿਆਸ, ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਪਣ’ ਜੂਏ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਦਾਅ/ਸ਼ਰਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹੀ ਭ੍ਰਿਤੀ (ਵੇਤਨ), ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਧਨ ਦਾ ਵੀ ਵਾਚਕ ਹੈ।
Verse 10
मौर्व्यां द्रव्याश्रिते सत्वशुक्लसन्ध्यादिके गुणः श्रेष्ठे ऽधिपे ग्रामणीः स्यात् जुग्प्साकरुणे घृणे
‘ਗੁਣ’ ਸ਼ਬਦ (੧) ਮੂਰਵਾ-ਰੇਸ਼ੇ ਦੀ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਜਿਆ, (੨) ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਧਰਮ/ਲੱਛਣ, (੩) ਸੱਤ੍ਵ, (੪) ਸ਼ੁਕਲਤਾ, ਅਤੇ (੫) ਸੰਧਿਆ ਆਦਿ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ’, ‘ਅਧਿਪਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਗ੍ਰਾਮਣੀ’ (ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁਖੀ) ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਘ੍ਰਿਣਾ’ ਨਾਲ ਜੁਗੁਪਸਾ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ—ਦੋਵੇਂ ਅਰਥ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 11
तृष्णा स्पृहापिपासे द्वे विपणिः स्याद्वणिक्पथे विषाभिमरलोहेषु तीक्ष्णं क्लीवे खरे त्रिषु
‘ਤ੍ਰਿਸ਼ਣਾ’ ਅਤੇ ‘ਸਪ੍ਰਿਹਾ’—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਪਿਆਸ/ਪਿਪਾਸਾ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਵਿਪਣੀ’ ਵਣਿਕਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਜਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਹੈ। ‘ਤੀਕ੍ਸ਼ਣ’ ਸ਼ਬਦ ਨਪੁੰਸਕ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼, ਲੋਹਾ ਅਤੇ ਮਾਰਕ ਪਦਾਰਥ; ਅਤੇ ਪੁਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ‘ਖਰ’ ਅਰਥਾਤ ਗਧਾ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
प्रमाणं हेतुमर्यादाशास्त्रेयत्ताप्रमातृषु करणं क्षेत्रगात्रादावीरिणं शून्यमूषरं
ਪ੍ਰਮਾਣ, ਹੇਤੁ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਿਰੂਪਣ ਪ੍ਰਮਾਤਾ (ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ) ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਕਰਣ’ ਸ਼ਬਦ ਖੇਤਰ, ਗਾਤ੍ਰ (ਸ਼ਰੀਰ) ਆਦਿ ਵਿੱਚ ‘ਸਾਧਨ/ਉਪਕਰਣ’ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ ਬੰਜਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ‘ਈਰਿਣ’, ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ‘ਸ਼ੂਨ੍ਯ’, ਅਤੇ ਖਾਰੀ/ਉਸਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ‘ਊਸ਼ਰ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 13
यन्ता हस्तिपके सूते वह्निज्वाला च हेतयः स्रुतं शास्त्रावधृतयोर्युगपर्याप्तयोः कृतं
‘ਯੰਤਾ’ ਸ਼ਬਦ ਹਾਥੀ ਦੇ ਚਾਲਕ (ਹਸਤਿਪਕ/ਮਹਾਵਤ) ਅਤੇ ਰਥ ਦੇ ਸਾਰਥੀ (ਸੂਤ) ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਹੇਤਯਃ’ ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਸਤ੍ਰ—ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਜਵਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹਨ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੁਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ; ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਯਥੋਚਿਤ ਪ੍ਰਯੋਗ ਲਈ ਪਰਯਾਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ/ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 14
ख्याते हृष्टे प्रतीतो ऽभिजातस्तु कुलजे बुधे विविक्तौ पूतविजनौ मूर्छितौ मूड्सोच्छयौ
‘ਖ੍ਯਾਤ’ ਦਾ ਅਰਥ ਪ੍ਰਸਿੱਧ; ‘ਹ੍ਰਿਸ਼ਟ’ ਅਰਥ ਪ੍ਰਸੰਨ; ‘ਪ੍ਰਤੀਤ’ ਅਰਥ ਸਵੀਕਾਰਿਆ/ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ। ‘ਅਭਿਜਾਤ’ ਅਰਥ ਸੁਕੁਲਜਨਮ; ‘ਕੁਲਜ’ ਅਰਥ ਚੰਗੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ; ‘ਬੁਧ’ ਅਰਥ ਵਿਦਵਾਨ। ‘ਵਿਵਿਕਤ’ ਅਰਥ ਇਕਾਂਤਵਾਸੀ/ਵਿਰਕਤ; ‘ਪੂਤਵਿਜਨ’ ਅਰਥ ਸ਼ੁੱਧ-ਸੱਜਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ। ‘ਮੂਰਛਿਤ’ ਅਰਥ ਬੇਹੋਸ਼; ‘ਮੂਢ-ਸੋਚ੍ਛਯ’ ਅਰਥ ਮੂਰਖਤਾ ਦਾ ਢੇਰ।
Verse 15
अर्थो ऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु निदानागमयोस्तीर्थमृषिजुष्टजले गुरौ
‘ਅਰਥ’ ਸ਼ਬਦ ‘ਅਭਿਧੇਯ’ (ਜੋ ਕਹਿਣਯੋਗ), ‘ਵਸਤੁ’ (ਤੱਤ/ਵਾਸਤਵ), ‘ਪ੍ਰਯੋਜਨ’ (ਉਦੇਸ਼) ਅਤੇ ‘ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ’ (ਵਿਰਤੀ/ਹਟਾਉ) ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਨਿਦਾਨ’ (ਕਾਰਣ) ਤੇ ‘ਆਗਮ’ (ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸ਼ਾਸਤਰ) ਲਈ ਵੀ। ‘ਤੀਰਥ’, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਿਤ ਜਲ, ਅਤੇ ‘ਗੁਰੂ’ ਲਈ ਵੀ ‘ਅਰਥ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
प्राधान्ये राजलिङ्गे च वृषाङ्गे ककुदो ऽस्त्रियां स्त्री सम्बिज्ज्ञानसम्भाषाक्रियाकाराजिनामसु
‘ਕਕੁਦ’ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯ, ਰਾਜਲਿੰਗ (ਰਾਜਕੀ ਮਾਨ-ਸੂਚਕ ਲਿੰਗ) ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਦੇ ਅੰਗ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀਲਿੰਗ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ‘ਸੰਬਿਜ੍ਞਾਨ’ (ਪਰਸਪਰ/ਪੂਰੀ ਪਛਾਣ), ‘ਸੰਭਾਸ਼ਾ’ (ਗੱਲਬਾਤ), ‘ਕ੍ਰਿਆ’ (ਕਰਮ) ਅਤੇ ‘ਕਾਰਾਜੀ’ (ਕਰਤਾ/ਏਜੰਟ) ਵਾਲੇ ਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇਸਤਰੀਲਿੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
धर्मे रहस्युपनिषत् स्यादृतौ वत्सरे शरत् पदं व्यवसितित्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रिवस्तुषु
ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ‘ਉਪਨਿਸ਼ਦ’ ਸ਼ਬਦ ਰਹੱਸ (ਗੂੜ੍ਹ ਉਪਦੇਸ਼) ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਤੂ ਅਤੇ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਰਤ’ (ਸ਼ਰਦ ਰਿਤੂ) ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਪਦ’ ਸ਼ਬਦ ਫੈਸਲਾ/ਨਿਰਧਾਰਣ, ਰੱਖਿਆ, ਥਾਂ/ਆਸਰਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ), ਪੈਰ, ਅਤੇ ਵਸਤੂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
त्रिष्वष्टमधुरौ स्वादू मृदू चातीक्ष्णकोमलौ सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्ते ऽभ्यर्हिते च सत्
ਤਿੰਨ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ (ਰਸ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਣ/ਵਾਣੀ) ‘ਮਧੁਰ’ ਅਤੇ ‘ਸ੍ਵਾਦੁ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਮ੍ਰਿਦੁ’ ਅਤੇ ‘ਕੋਮਲ’, ਅਤੇ ‘ਅਤੀਕ੍ਸ਼ਣ’ (ਬਹੁਤ ਤਿੱਖਾ ਨਹੀਂ) ਵੀ। ‘ਸਤ੍’ ਸ਼ਬਦ ਸੱਚ, ਸਾਧੂ, ਵਿਦ੍ਯਮਾਨ, ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ, ਅਤੇ ਅਭ੍ਯਰ੍ਹਿਤ (ਸਨਮਾਨਯੋਗ) ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
विधिर्विधाने दैवे ऽपि प्रणिधिः प्रार्थने चरे वधूर्जाया स्नुषा च सुधालेपो ऽमृतं स्नुही
‘ਵਿਧਿ’ ਦਾ ਅਰਥ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਿਧਾਨ/ਕਰਮਕਾਂਡ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਹੁਕਮ (ਭਾਗ) ਵੀ। ‘ਪ੍ਰਣਿਧਿ’ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰ ਬੇਨਤੀ ਹੈ। ‘ਚਰਾ’ ਸ਼ਬਦ ਵਧੂ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਸਨੁਸ਼ਾ (ਨੂੰਹ) ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਸੁਧਾ-ਲੇਪ’ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸਨੁਹੀ’ (ਥੋਹਰ) ਨੂੰ ਵੀ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
स्पृहा सम्प्रत्ययः श्रद्धा पण्डितम्मन्यगर्वितौ ब्रह्मबन्धुरधिक्षेपे भानू रष्मिदिवाकरौ
‘ਸਪ੍ਰਿਹਾ’ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਛਾ/ਲਾਲਸਾ ਹੈ; ‘ਸੰਪ੍ਰਤ੍ਯਯ’ ਵਿਸ਼ਵਾਸ/ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੈ; ‘ਸ਼੍ਰੱਧਾ’ ਆਸਥਾ ਹੈ। ‘ਪੰਡਿਤ-ਮਨ੍ਯ’ ਉਹ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨੇ; ‘ਗਰਵਿਤ’ ਅਹੰਕਾਰੀ। ‘ਬ੍ਰਹਮਬੰਧੁ’ ਜਨਮ-ਮਾਤ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਨਿੰਦਾ-ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ‘ਭਾਨੁ’, ‘ਰਸ਼ਮੀ’ ਅਤੇ ‘ਦਿਵਾਕਰ’ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 21
ग्रावाणौ शैलपाषानौ मूर्खनीचौ पृथग्जनौ तरुशैलौ शिखरिणौ तनुस्त्वग्देहयोरपि
‘ਗ੍ਰਾਵਾਣ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ੈਲ-ਪਾਸ਼ਾਣ’ ਪੱਥਰ/ਚਟਾਨੀ ਟੁਕੜੇ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ‘ਮੂਰਖ’ ਅਤੇ ‘ਨੀਚ’ ਤੱਛ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ/ਅਧਮ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ‘ਪ੍ਰਿਥਗ੍ਜਨ’ ਦਾ ਅਰਥ ਆਮ ਲੋਕ ਹਨ। ‘ਤਰੁ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ੈਲ’ ‘ਸ਼ਿਖਰਿਣ’ (ਚੋਟੀ ਵਾਲਾ ਪਹਾੜ) ਦੇ ਪਰਯਾਏ ਹਨ। ‘ਤਨੁ’ ਸ਼ਬਦ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
आत्मा यत्नो धृतिर्वुद्धिः स्वभावो ब्रह्मवर्ष्म च उत्थानं पौरुषे तन्त्रे व्युत्थानं प्रतिरोधने
ਆਤਮਾ, ਯਤਨ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਬੁੱਧੀ, ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਵਰ੍ਸ਼ਮ (ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਤੇਜ)—ਇਹ ਸਭ ਪੌਰੁਸ਼-ਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਉਤਥਾਨ’ (ਉਦਯਮ) ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਤਿਰੋਧ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ‘ਵ੍ਯੁਤਥਾਨ’ (ਪ੍ਰਤਿਉਦਯਮ/ਸਕ੍ਰਿਯ ਵਿਰੋਧ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
निर्यातनं वैरशुद्धौ दाने न्यासार्पणे ऽपि च व्यसनं विपदि भ्रशे दोषे कामजकोपजे
‘ਨਿਰ੍ਯਾਤਨ’ ਵੈਰ-ਸ਼ੁੱਧੀ/ਵੈਰ-ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਦਾਨ ਤੇ ਨ੍ਯਾਸ-ਅਰਪਣ (ਅਮਾਨਤ ਸੌਂਪਣ) ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਵ੍ਯਸਨ’ ਦਾ ਅਰਥ ਆਫ਼ਤ/ਦੁਖ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਵਿਪੱਤੀ ਹੋਵੇ, ਪਤਨ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕਾਮ-ਜਨਿਤ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦੋਸ਼ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ।
Verse 24
मृगयाक्षो दिवास्वप्नः परिवादः स्त्रियो मदः तौर्यत्रिकं वृथाट्या च कामजो दशको गणः
ਸ਼ਿਕਾਰ, ਜੂਏ ਦੀ ਲਤ, ਦਿਨੇ ਸੌਣਾ, ਚੁਗ਼ਲੀ/ਨਿੰਦਾ, ਇਸਤਰੀ-ਭੋਗ ਦੀ ਆਸਕਤੀ, ਨਸ਼ਾ, ਗੀਤ-ਵਾਜਾ-ਨਾਚ ਦਾ ਤ੍ਰਿਕ, ਅਤੇ ਬੇਮਕਸਦ ਭਟਕਣਾ—ਇਹ ਕਾਮ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦਸ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ।
Verse 25
पैशून्यं साहसं द्रोह ईर्ष्यासूयार्थदूषणम् वाग्दण्डश् चैव पारुष्यं क्रोधजो ऽपि गणो ऽष्टकः
ਚੁਗ਼ਲੀ (ਪੈਸ਼ੂਨ੍ਯ), ਬੇਸਮਝ ਧਿੱਗੜਪਨ/ਹਿੰਸਾ, ਦ੍ਰੋਹ, ਈਰਖਾ, ਅਸੂਯਾ, ਦੂਜੇ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨਾ, ਬੋਲਾਂ ਦਾ ਦੰਡ, ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨ—ਇਹ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਅੱਠ ਦੋਸ਼ ਹਨ।
Verse 26
अकर्मगुह्ये कौपीनं मैथुनं सङ्गतौ रतौ प्रधानं परमार्था धीः प्रज्ञानं बुद्धिचिह्नयोः
ਅਕਰਮ ਦੇ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ (ਸੰਨਿਆਸ-ਰਹੱਸ) ਵਿੱਚ ਕੌਪੀਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਵਿਹਿਤ ਹੈ; ਮੈਥੁਨ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਰਤੀ (ਇੰਦ੍ਰੀਅ ਸੁਖ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਪਰਮਾਰਥ ਦਾ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਪਰਤੱਤਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਧੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਨ (ਵਿਵੇਕ) ਜਾਗ੍ਰਤ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।
Verse 27
क्रन्दने रोदनाह्वाने वर्ष्म देहप्रमाणयोः आराधनं साधने स्यादवाप्तौ तोषणे ऽपि च
‘ਆਰਾਧਨ’ ਸ਼ਬਦ ਕ੍ਰੰਦਨ—ਰੋਣਾ ਅਤੇ ਪੁਕਾਰਨਾ—ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ‘ਵਰਸ਼ਮ’ ਨਾਲ ਦੇਹ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਭਾਵ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਆਰਾਧਨ’ ਸਾਧਨ ਕਰਨਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਅਤੇ ਤੋਸ਼ਣ/ਸੰਤੋਖ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
रत्नं स्वजातिश्रेष्ठे ऽपि लक्ष्म चिह्नप्रधानयोः कलापो भूषणे वर्हे तूणीरे संहते ऽपि च
‘ਰਤਨ’ ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੀ ਜਾਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਸਤੂ ਲਈ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ‘ਲਕ੍ਸ਼ਮ’ ਦਾ ਅਰਥ ਨਿਸ਼ਾਨ ਜਾਂ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਹੈ। ‘ਕਲਾਪ’ ਦਾ ਅਰਥ ਗਹਿਣਾ, ਮੋਰ-ਪੰਖਾਂ ਦਾ ਗੁੱਛਾ, ਤੂਣੀਰ, ਅਤੇ ਸੰਹਤੀ/ਸਮੂਹ ਵੀ ਹੈ।
Verse 29
तल्पं शय्याट्टारेषु डिम्भौ तु शिशुवालिशौ स्तम्भौ स्थूणाजडीभावौ सभ्ये संसदि वै सभा
“ਤਲਪ” ਦਾ ਅਰਥ ਸ਼ਯਿਆ/ਬਿਸਤਰ ਹੈ; “ਸ਼ਯਿਆ” ਨੂੰ “ਅੱਟਾਰ” ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਡਿੰਭ” ਬੱਚਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪਕੁੱਵ/ਮੂਰਖ (ਸ਼ਿਸ਼ੁ, ਵਾਲਿਸ਼) ਅਰਥ ਵੀ। “ਸਤੰਭ” ਖੰਭਾ ਹੈ, “ਸਥੂਣਾ” ਵੀ; ਅਤੇ ਜੜਤਾ/ਸਤਬਧਤਾ (ਜੜੀਭਾਵ) ਵੀ। “ਸਭ੍ਯ” ਸਭਾ-ਸਦੱਸ ਹੈ ਅਤੇ “ਸਭਾ” ਸੰਸਦ/ਪਰਿਸ਼ਦ/ਰਾਜਦਰਬਾਰ ਹੈ।
Verse 30
किरणप्रग्रहौ रश्मी धर्माः पुण्ययमादयः ललामं पुच्छपुण्ड्राश्वभूषाप्राधान्यकेतुषु
“ਕਿਰਣ” ਅਤੇ “ਪ੍ਰਗ੍ਰਹ” ਦੋਵੇਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ; “ਰਸ਼ਮੀ” ਵੀ ਕਿਰਣ ਹੀ ਹੈ। “ਧਰਮ” ਦਾ ਅਰਥ ਪੁੰਨ, ਯਮ ਆਦਿ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। “ਲਲਾਮ” ਪੂੰਛ, ਪੁੰਡ੍ਰ/ਤਿਲਕ, ਅਸ਼ਵ-ਭੂਸ਼ਾ, ਪ੍ਰਾਧਾਨਤਾ ਅਤੇ ਧਵਜਾ/ਕੇਤੂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
प्रत्ययो ऽधीनशपथज्ञानविश्वासहेतुषु समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः
“ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ” ਸ਼ਬਦ ਅਧੀਨਤਾ, ਸ਼ਪਥ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਕਾਰਨ/ਆਧਾਰ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਸਮਯ” ਦਾ ਭਾਵ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮਝੌਤਾ ਹੈ—ਸ਼ਪਥ, ਆਚਾਰ, ਕਾਲ-ਨਿਯਮ, ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਸੰਵਿਦ (ਕਰਾਰ)।
Verse 32
अत्ययो ऽतिक्रमे कृच्छ्रे सत्यं शपथतथ्ययोः वीर्यं बलप्रभावौ च रूप्यं रूपे प्रशस्तके
“ਅਤ੍ਯਯ” ਸ਼ਬਦ ਅਤਿਕ੍ਰਮਣ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਛ੍ਰ (ਸੰਕਟ) ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਹੈ। “ਸਤ੍ਯ” ਕਸਮ ਅਤੇ ਤੱਥ—ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। “ਵੀਰ੍ਯ” ਬਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ/ਸਾਮਰਥ੍ਯ ਹੈ। “ਰੂਪ੍ਯ” ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ (ਉੱਤਮ) ਰੂਪ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 33
दुरोदरो द्यूतकारे पणे द्यूते दुरोदरं महारण्ये दुर्गपथे कान्तारः पुन्नपुंसकं
“ਦੁਰੋਦਰ” ਸ਼ਬਦ ਜੂਆਰੀ, ਪਣ (ਦਾਅ) ਅਤੇ ਜੂਏ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਕਾਂਤਾਰ” ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਕਰ ਰਾਹ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪੁਲਿੰਗ ਅਤੇ ਨਪੁੰਸਕ ਲਿੰਗ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहादिके हरिः दरो ऽस्त्रियां भये श्वभ्रे जठरः कठिने ऽपि च
ਯਮ, ਵਾਯੂ, ਇੰਦਰ, ਚੰਦਰ, ਸੂਰਜ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ “ਹਰੀ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਇਸਤਰੀ ਨਹੀਂ’ ਅਰਥਾਤ ਪੁਰਖ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ “ਦਰ”; ਡਰ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਖੱਡ/ਖਾਈ ਵਿੱਚ “ਜਠਰ”; ਅਤੇ ‘ਕਠੋਰ/ਅਡਿੱਗ’ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਨਾਮ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 35
उदारो दातृमहतोरितरस्त्वन्यनीचयोः चूडा किरीटं केशाश् च संयता मौलयस्त्रयः
ਉਦਾਰ ਪੁਰਖ ਮਹਾਨ ਦਾਤਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸਦਾ ਉਲਟ ਸੁਭਾਉ ਨੀਚ ਅਤੇ ਅਧਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਿਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਹਨ—ਚੂੜਾ (ਸ਼ਿਖਾ/ਜਟਾ), ਕਿਰੀਟ (ਮੁਕੁਟ), ਅਤੇ ਸੰਯਤ ਕੇਸ਼ (ਬੰਨੇ/ਸਵਾਰੇ ਵਾਲ)।
Verse 36
बलिः करोपहारादौ सैन्यस्थैर् यादिके बलं स्त्रीकटीवस्त्रबन्धे ऽपि नीवी परिपणे ऽपि च
‘ਬਲੀ’ ਸ਼ਬਦ ਕਰ/ਖ਼ਿਰਾਜ ਜਾਂ ਹੱਥੋਂ ਦਿੱਤੀ ਭੇਟ-ਉਪਹਾਰ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਬਲ’ ਸੈਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਆਦਿ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ। ‘ਨੀਵੀ’ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਕਮਰ-ਵਸਤ੍ਰ ਦੀ ਗੰਢ/ਬੰਨ੍ਹ ਲਈ, ਅਤੇ ਜੂਏ/ਸ਼ਰਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਦਾਅ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 37
शुक्रले मूषिके श्रेष्ठे सुकृते वृषभे वृषः द्यूताक्षे सारिफलके ऽप्याकर्षो ऽथाक्षमिन्द्रिये
‘ਵ੍ਰਿਸ਼ਃ’ ਸ਼ਬਦ ਕਾਮੀ ਪੁਰਖ, ਚੂਹਾ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੁਕ੍ਰਿਤ (ਪੁੰਨ ਕਰਮ) ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਆਕਰਸ਼ਃ’ ਜੂਏ ਦੇ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਸਾਰੀ-ਫਲ ਦੇ ਬੀਜ ਲਈ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਅਕ੍ਸ਼ਮ’ ਇੰਦ੍ਰਿਯ (ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਸ਼ਕਤੀ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 38
ना द्यूताङ्गे च कर्षे च व्यवहारे कलिद्रुमे ऊष्णीषः स्यात् किरीटादौ कर्षूः कुल्याभिधायिनी
ਦਿਊਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ‘ਕਰਸ਼’ ਨਾਮਕ ਮਾਪ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ/ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ‘ਕਲੀ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਕਲਿਦ੍ਰੁਮ’ (ਇੱਕ ਰੁੱਖ) ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਸਿਰ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਊਸ਼ਣੀਸ਼’ ਪੱਗ ਜਾਂ ਕਿਰੀਟ ਆਦਿ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਕਰਸ਼ੂ’ ਸ਼ਬਦ ਛੋਟੀ ਨਹਿਰ/ਕੁਲਿਆ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
प्रत्यक्षे ऽधिकृते ऽध्यक्षः सूर्यवह्नी विभावसू शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः
ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ‘ਅਧ੍ਯਕ੍ਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਅੱਗ ‘ਵਿਭਾਵਸੁ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ ਆਦਿ ਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ‘ਰਸ’ ਹੈ; ਵਿਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਵੀਰ੍ਯ’ (ਪ੍ਰਭਾਵ-ਸ਼ਕਤੀ); ਗੁਣ ਵਿੱਚ ‘ਗੁਣ’; ਰੰਗਣ/ਆਸਕਤੀ ਵਿੱਚ ‘ਰਾਗ’; ਅਤੇ ਦ੍ਰਵ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ‘ਦ੍ਰਵ/ਰਸ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 40
तेजःपुरीषयोर्वर्च आगः पापापराधयोः छन्दः पद्ये ऽभिलासे च साधीयान् साधुवाढयोः व्यूहो वृन्दे ऽप्यहिर्वृत्रे ऽप्यग्नीन्द्वर्कास्तमोनुदः
‘ਵਰਚਸ’ ਸ਼ਬਦ ਤੇਜ ਅਤੇ ਮਲ—ਦੋਵੇਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ‘ਆਗਸ’ ਪਾਪ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਬੋਧਕ ਹੈ। ‘ਛੰਦਸ’ ਛੰਦੋਬੱਧ ਪਦ੍ਯ ਅਤੇ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ—ਦੋਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ। ‘ਸਾਧੀਯਾਨ’ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸਾਧੂ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ/ਕਲਿਆਣ-ਵਰਧਕ। ‘ਵ੍ਯੂਹ’ ਸਮੂਹ/ਵ੍ਰਿੰਦ; ‘ਅਹਿ’ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਨਾਮ। ‘ਅਗਨੀ-ਇੰਦਰ-ਅਰਕ’ ਤਮੋਨੁਦ, ਅਰਥਾਤ ਅੰਧਕਾਰ-ਨਾਸ਼ਕ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Its primary function is structural: it formally closes the Avyaya-varga unit, signaling completion of the indeclinables taxonomy before moving to polysemous terms.
By enforcing linguistic discipline (śabda-śuddhi) it supports correct understanding and application of dharma and mantra-meaning, reducing semantic confusion that can distort practice.