Adhyaya 365
Chapter 365 — क्षत्रविट्शूद्रवर्गाः (The Classes of Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras)
ਅਗਨਿਦੇਵ ਕੋਸ਼-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਤਵ ਦੇ ਭੇਦ—ਰਾਜਨ੍ਯ, ਕਸ਼ਤ੍ਰਿਯ/ਵਿਰਾਟ, ਅਧੀਸ਼ਵਰ; ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ, ਸਾਰਵਭੌਮ, ਮੰਡਲੇਸ਼ਵਰ—ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ-ਅਮਲਾਤੰਤਰ—ਮੰਤ੍ਰਿਨ, ਧੀ-ਸਚਿਵ, ਅਮਾਤ੍ਯ, ਮਹਾਮਾਤ੍ਰ—ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਸਵ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੇ ਪਦ—ਪ੍ਰਾਡ੍ਵਿਵਾਕ, ਅਕ੍ਸ਼ਦਰਸ਼ਕ, ਭੌਰਿਕ, ਕਨਕਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼। ਅੰਤਹਪੁਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਵੰਸ਼ਿਕ, ਸੌਵਿਦੱਲ, ਕੰਜੁਕਿਨ, ਸਥਾਪਤ੍ਯ ਆਦਿ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਨੀਤੀ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਸ਼ੇ—ਸ਼ਤ੍ਰੁ/ਮਿਤ੍ਰ/ਉਦਾਸੀਨ/ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਣਿਗ੍ਰਾਹ, ਗੁਪਤਚਰ ਤੇ ਸੂਚਕ, ਤੁਰੰਤ/ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਫਲ, ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ/ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਕਾਰਣਤਾ—ਵਰਨਿਤ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਨਾਮ, ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਲਿੰਗ-ਸੂਚਨ, ਅਤੇ ਧਨੁਰਵੇਦ—ਕਵਚ, ਵ੍ਯੂਹ-ਚਕ੍ਰ-ਅਨੀਕ, ਅਕ੍ਸ਼ੌਹਿਣੀ ਤੱਕ ਗਿਣਤੀ, ਧਨੁਸ਼-ਪ੍ਰਤ੍ਯੰਚਾ-ਸ਼ਰ-ਤੂਣੀਰ-ਖਡਗ-ਪਰਸ਼ੁ-ਛੁਰੀ-ਸ਼ਕਤੀ-ਧ੍ਵਜ ਆਦਿ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਨਾਮ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼੍ਯ ਜੀਵਿਕਾ—ਖੇਤੀ, ਸੂਦ, ਵਪਾਰ—ਮਾਪ-ਤੋਲ ਤੇ ਸਿੱਕੇ, ਧਾਤਾਂ ਤੇ ਰਸ/ਰਸਾਇਣ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ/ਅੰਤ੍ਯਜ ਸ਼੍ਰੇਣੀ-ਪੇਸ਼ੇ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਸਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਲੋੜ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मवर्गो नाम चतुःषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः क्षत्रविट्शूद्रवर्गाः अग्निर् उवाच मूर्धाभिशिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट् राजा तु प्रणताशेषसामन्तः स्यादधीश्वरः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਰਗ’ ਨਾਮਕ 364ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ 365ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵਰਗ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਸ ਦਾ ਮਸਤਕਾਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਉਹ ਰਾਜਨ੍ਯ ਹੈ; ਭੁਜਾ-ਜਨਮ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ‘ਵਿਰਾਟ’ ਹੈ; ਜਿਸ ਅੱਗੇ ਸਭ ਸਾਮੰਤ ਨਮਨ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 2
चक्रवर्ती सार्वभौमो नृपो ऽन्यो मण्डलेश्वरः मन्त्री धीसचिवो ऽमात्यो महामात्राः प्रधानकाः
ਸਰਵਭੌਮ ਸਮਰਾਟ ਨੂੰ ‘ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਸਰਵਾਧਿਕਾਰੀ ਰਾਜਾ ‘ਸਾਰਵਭੌਮ’ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ‘ਮੰਡਲੇਸ਼ਵਰ’ (ਖੇਤਰੀ ਅਧਿਪਤੀ) ਹੈ। ਸਲਾਹਕਾਰ ‘ਮੰਤਰੀ’, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਕੱਤਰ ‘ਧੀ-ਸਚਿਵ’, ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ‘ਅਮਾਤ੍ਯ’; ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ‘ਮਹਾਮਾਤ੍ਰ’ ਤੇ ‘ਪ੍ਰਧਾਨਕ’ ਹਨ।
Verse 3
द्रष्टरि व्यवहाराणां प्राड्विवाकाक्षदर्शकौ भौरिकः कनकाध्यक्षो ऽथाध्यक्षाधिकृतौ समौ
ਨਿਆਂਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ‘ਪ੍ਰਾਡਵਿਵਾਕ’ (ਮੁੱਖ ਨਿਆਂ ਅਧਿਕਾਰੀ) ਅਤੇ ‘ਅਕਸ਼ਦਰਸ਼ਕ’ (ਹਿਸਾਬ-ਜਾਂਚਕ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਭੌਰਿਕ’ (ਤੋਲ-ਮਾਪ ਅਧੀक्षक) ਅਤੇ ‘ਕਨਕਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼’ (ਸੋਨਾ/ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਧੀक्षक) ਦਰਜੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਅਧ੍ਯਕ੍ਸ਼’ ਤੇ ‘ਅਧਿਕ੍ਰਿਤ’ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਮ ਹਨ।
Verse 4
अन्तःपुरे त्वधिकृतः स्यादन्तर्वंशिको जनः सौविदल्लाः कञ्चुकिनः स्थापत्याः सौविदाश् च ते
ਅੰਤਹਪੁਰ (ਮਹਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਗ) ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਅਧਿਕਾਰੀ ‘ਅੰਤਰਵੰਸ਼ਿਕ’ (ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਪੁੰਸਕ/ਅੰਤਹਪੁਰ ਅਫ਼ਸਰ) ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ‘ਸੌਵਿਦੱਲ’ ਸੇਵਕ, ‘ਕੰਚੁਕਿਨ’ (ਅੰਤਹਪੁਰ ਰਖਵਾਲੇ), ‘ਸਥਾਪਤ੍ਯ’ (ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਨਿਗਰਾਨ) ਅਤੇ ‘ਸੌਵਿਦ’ (ਮਹਿਲੀ ਸੇਵਾ-ਕਰਮੀ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 5
षण्डो वर्षवरस्तुल्याः सेवकार्थ्यनुजीविनः विषयानन्तरो राजा शत्रुर्मित्रमतः परं
‘ਸ਼ੰਡ’ (ਨਪੁੰਸਕ) ਨੂੰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ—ਸੇਵਕ ਅਤੇ ਅਰਜ਼/ਯਾਚਨਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਅਨੁਜੀਵੀ—ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ (ਸਰਹੱਦ) ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਰਾਜਾ ਸ਼ਤਰੂ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਮਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
उदासीनः परतरः पार्ष्णिग्राहस्तु पृष्ठतः चरः स्पर्शः स्यात्प्रणिधिरुत्तरः काल आयतिः
‘ਉਦਾਸੀਨ’ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ‘ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਣਿਗ੍ਰਾਹ’ ਪਿੱਛੇ ਤਾਇਨਾਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਚਰ’ ਨੂੰ ‘ਸਪਰਸ਼’ (ਸੰਪਰਕ-ਸੂਚਨਾ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ‘ਪ੍ਰਣਿਧਿ’ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਕਾਲ’ ਅਤੇ ‘ਆਯਤੀ’ ਵੀ ਤਕਨੀਕੀ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 7
तत्कालस्तु तदात्वं स्यादुदर्कः फलमुत्तरं अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम्
‘ਤਤਕਾਲ’ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਦੇਵੇ; ‘ਉਦਰਕ’ ਬਾਅਦ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ‘ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ’ ਅੱਗ, ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ‘ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ’ ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਵੈਰੀ ਦੇ ਚੱਕਰ/ਸੈਨਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਫਲ ਹੈ।
Verse 8
भद्रकुम्भः पूर्णकुम्भो भृङ्गारः कनकालुका प्रभिन्नो गर्जितो मातो वमथुः करशीकरः
‘ਭਦ੍ਰਕੁੰਭ’, ‘ਪੂਰਨਕੁੰਭ’, ‘ਭ੍ਰਿੰਗਾਰ’, ‘ਕਨਕਾਲੁਕਾ’, ‘ਪ੍ਰਭਿੰਨ’, ‘ਗਰਜਿਤ’, ‘ਮਾਤ’, ‘ਵਮਥੁ’ ਅਤੇ ‘ਕਰਸ਼ੀਕਰ’—ਇਹ ਵੈਦਿਕ/ਆਯੁਰਵੇਦਿਕ ਚਿਕਿਤਸਾ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਰੋਗ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਜਾਂ ਲੱਛਣ-ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 9
स्त्रियां शृणिस्त्वङ्कुशो ऽस्त्री परिस्तोमः कुथो द्वयोः कर्णीरथः प्रवहणं दोला प्रेङ्खादिका स्त्रियां
‘ਸ਼੍ਰੁਣੀ’ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਹੈ। ‘ਅੰਕੁਸ਼’ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਨਹੀਂ (ਪੁਲਿੰਗ) ਹੈ। ‘ਪਰਿਸਤੋਮ’ ਅਤੇ ‘ਕੁਥ’ ਦੋ ਲਿੰਗਾਂ (ਪੁੰ/ਨਪੁੰਸਕ) ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਕਰਣੀਰਥ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਵਹਣ’ ਵਾਹਨ/ਰਥ ਲਈ ਹਨ। ‘ਦੋਲਾ’, ‘ਪ੍ਰੇਂਖਾ’ ਆਦਿ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਹਨ।
Verse 10
आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिनः भटा योधाश् च योद्धारः कञ्चुको वारणो ऽस्त्रियां
‘ਆਧੋਰਨਾ’, ‘ਹਸਤਿਪਕਾ’, ‘ਹਸਤਿਆਰੋਹਾ’ ਅਤੇ ‘ਨਿਸਾਦਿਨਹ’—ਇਹ ਹਾਥੀ-ਸਵਾਰ/ਮਹਾਵਤ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ‘ਭਟਾ’, ‘ਯੋਧਾ’ ਅਤੇ ‘ਯੋੱਧਾਰ’—ਸਿਪਾਹੀ/ਯੋਧੇ। ‘ਕੰਚੁਕ’ ਅਤੇ ‘ਵਾਰਣ’—ਹਾਥੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ, ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ (ਪੁੰ/ਨਪੁੰਸਕ) ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 11
शीर्षण्यञ्च शिरस्त्रे ऽथ तनुत्रं वर्म दंशनं आमुक्तः प्रतिमुक्तश् च पिनद्धश्चापिनद्धवत्
‘ਸ਼ੀਰਸ਼ਣ੍ਯ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਿਰਸਤ੍ਰ’ ਸਿਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਤਨੁਤ੍ਰ’, ‘ਵਰਮ’ ਅਤੇ ‘ਦੰਸ਼ਨ’ ਦੇਹ-ਕਵਚ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਕਵਚ ਬਾਰੇ ‘ਆਮੁਕਤ’ ਅਰਥ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ, ‘ਪ੍ਰਤਿਮੁਕਤ’ ਅਰਥ ਉਤਾਰਿਆ ਹੋਇਆ, ‘ਪਿਨੱਧ’ ਅਰਥ ਕੱਸ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਅਤੇ ‘ਅਪਿਨੱਧਵਤ’ ਅਰਥ ਜਿਵੇਂ ਢਿੱਲਾ ਜਾਂ ਨਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 12
व्यूहस्तु बलविन्यासश् चक्रञ्चानीकमस्त्रियां एकेभैकरथा त्र्यश्वाः पत्तिः पञ्चपदातिकाः
‘ਵਿਊਹ’ ਸੈਨਾ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਹੈ। ਫੌਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ‘ਚਕ੍ਰ’ ਅਤੇ ‘ਅਨੀਕ’ ਮਿਆਰੀ ਕਤਾਰਬੰਦੀ-ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਮੂਲ ਇਕਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਾਥੀ, ਇੱਕ ਰਥ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਘੋੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਪੱਤੀ’ ਪੰਜ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦਾ ਦਲ ਹੈ।
Verse 13
पत्त्यङ्गैस्त्रिगुणैः सर्वैः क्रमादाख्या यथोत्तरं सेनामुखं गुल्मगणौ वाहिनी पृतना चमूः
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਬਣਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਅੰਗ (ਪੱਤ੍ਯੰਗ) ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ ਹਨ—ਸੇਨਾਮੁਖ, ਗੁਲਮ, ਗਣ, ਵਾਹਿਨੀ, ਪ੍ਰਤਨਾ ਅਤੇ ਚਮੂ।
Verse 14
अनीकिनी दशानीकिन्यो ऽक्षोहिण्यो गजादिभिः धनुः कोदण्ड+इष्वासौ कोटिरस्याटनी स्मृता
ਦਸ ‘ਅਨੀਕਿਨੀ’ ਮਿਲ ਕੇ, ਹਾਥੀਆਂ ਆਦਿ ਦਲਾਂ ਸਮੇਤ, ਇੱਕ ‘ਅਕ੍ਸ਼ੌਹਿਣੀ’ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ—ਕੋਦੰਡ ਅਤੇ ਇਸ਼ਵਾਸ ਸਮੇਤ—ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਮਿਆਰੀ ਗਿਣਤੀ ‘ਆਟਨੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 15
नस्तकस्तु धनुर्मध्यं मौर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः पृषत्कवाणविशिखा अजिह्मगखगाशुगाः
ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਨੂੰ ‘ਨਸਤਕ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਧਨੁਰਜਿਆ ‘ਮੌਰਵੀ’ ਜਾਂ ‘ਜਿਆ’ ਹੈ; ਜੋ ਝੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰੇ ਉਹ ‘ਸ਼ਿੰਜਿਨੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਮ ‘ਗੁਣ’ ਵੀ ਹੈ। ਤੀਰ ‘ਪ੍ਰਿਸ਼ਤ’, ‘ਕਵਾਣ’ ਅਤੇ ‘ਵਿਸ਼ਿਖਾ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਅਜਿਹਮ’, ‘ਗ’, ‘ਖਗ’ ਤੇ ‘ਆਸ਼ੁਗ’ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
Verse 16
तूणोपासङ्गतूणीरनिषङ्गा इषुधिर्द्वयोः असिरृष्टिश् च निस्त्रिंशः करवालः कृपालःकृपाणवत्
‘ਤੂਣ’, ‘ਉਪਾਸੰਗ’, ‘ਤੂਣੀਰ’ ਅਤੇ ‘ਨਿਸ਼ੰਗ’—ਇਹ ਤੂਣੀਰ/ਤਰਕਸ਼ (ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਭੇਦਾਂ) ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ; ‘ਇਸ਼ੁਧਿ’ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਦੋਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਰਥਾਤ ਤੂਣੀਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰ-ਧਾਰਕ ਪਾਤਰ ਲਈ, ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਦਾਰ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਅਸਿ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਟਿ’ (ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਭਾਲਾ), ‘ਨਿਸਤ੍ਰਿੰਸ਼’, ‘ਕਰਵਾਲ’, ‘ਕ੍ਰਿਪਾਲ’ ਅਤੇ ‘ਕ੍ਰਿਪਾਣ’—ਇਹ ਸਭ ਖਡਗ-ਸਮਾਨ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 17
सरुः खड्गस्य सुष्टौ स्यादीली तु करपालिका द्वयोः कुठारः सुधितिः छुरिका चासिपुत्रिका
‘ਸਰੁ’ ਖਡਗ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ; ‘ਸੁਸ਼ਟੀ’ ਵੀ ਖਡਗ ਹੀ ਹੈ। ‘ਈਲੀ’ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰਣ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਰਪਾਲਿਕਾ—ਕਪਾਲ-ਪਾਤਰ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ—‘ਕੁਠਾਰ’ ਕੁਹਾੜਾ; ‘ਸੁਧਿਤੀ’ ਛੁਰੀ/ਖੰਜਰ; ਅਤੇ ‘ਛੁਰਿਕਾ’ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਆਸਿਪੁਤ੍ਰਿਕਾ’ (ਛੋਟੀ ਛੁਰੀ, “ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਧੀ”) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
प्रासस्तु कुन्तो विज्ञेयः सर्वला तोमरो ऽस्त्रियां वैतालिका बोधकरा मागधा वन्दिनस्तुतौ
‘ਪ੍ਰਾਸ’ ਨੂੰ ‘ਕੁੰਤ’ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ‘ਸਰਵਲਾ’ ‘ਤੋਮਰ’ ਦਾ ਵੀ ਨਾਮ ਹੈ। ਇਸਤਰੀਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ‘ਵੈਤਾਲਿਕਾ’, ‘ਬੋਧਕਰਾ’ ਅਤੇ ‘ਮਾਗਧਾ’—ਇਹ ਵੰਦਿਨੀ/ਸਤੁਤਿਕਾਰ (ਚਾਰਣ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਵੰਦਿਨ’ ਤੇ ‘ਸਤੁਤੀ’—ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ (ਸਤਵ) ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 19
संशप्तकास्तु समयात्सङ्ग्रामादनिवर्तिनः पताका वैजयन्ती स्यात्केतनं धजमिस्त्रियां
‘ਸੰਸ਼ਪਤਕ’ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਸਹੁੰ/ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਕੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦੇ। ‘ਪਤਾਕਾ’ ਨੂੰ ‘ਵੈਜਯੰਤੀ’ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਕੇਤਨ’ ਨੂੰ ‘ਧਜ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ (ਵਿਆਕਰਣ ਅਨੁਸਾਰ) ਇਸਤਰੀਲਿੰਗ ਸ਼ਬਦ ਹਨ।
Verse 20
अहं पूर्वमहं पूर्वमित्यहंपूर्विका स्त्रियां अहमहमिका सास्याद्यो ऽहङ्कारः परस्परम्
“ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ”—ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਆਦਤ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ‘ਅਹੰਪੂਰਵਿਕਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਅਹਮਹਮਿਕਾ’ ਉਹ ਪਰਸਪਰ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕ-दੂਜੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ‘ਮੈਂ-ਮੈਂ’ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 21
शक्तिः पराक्रमः प्राणः शौर्यं स्थानसहोबलं मूर्छा तु कश्मलं मोहो ऽप्यवर्मद्दस्तु पीडनं
ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਹਕ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ; ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਤੀਬਰ ਉੱਦਮ; ਪ੍ਰਾਣ ਜੀਵਨ-ਵਾਯੂ; ਸ਼ੌਰਯ ਵੀਰਤਾ; ਸਥਾਨ ਠਹਿਰਾਉ/ਆਸਨ; ਸਹੋ ਸਹਿਨ-ਸ਼ਕਤੀ; ਬਲ ਦਿਹਕ ਬਲ। ਮੂਰਛਾ ਬੇਹੋਸ਼ੀ; ਕਸ਼ਮਲ ਵਿਸਾਦਜਨਿਤ ਦੈਨ੍ਯ; ਮੋਹ ਭਰਮ; ਅਤੇ ਅਵਰਮੱਦ ਪੀੜਨ-ਰੂਪ ਦੁਖਦ ਕਲੇਸ਼ ਹੈ।
Verse 22
अभ्यवस्कन्दनन्त्वभ्यासादनं विजयो जयः निर्वासनं संज्ञपनं सारणं प्रतिघातनं
ਅਭ੍ਯਵਸਕੰਦਨ ਅਰਥਾਤ ਅਚਾਨਕ ਧਾਵਾ/ਹਮਲਾ, ਅਤੇ ਅਭ੍ਯਾਸਾਦਨ ਅਰਥਾਤ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਘਿਸ ਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨਾ; ਵਿਜਯ ਅਤੇ ਜਯ—ਜਿੱਤ ਦੇ ਭੇਦ। ਨਿਰਵਾਸਨ ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦੇਣਾ; ਸੰਜ्ञਾਪਨ ਅਰਥਾਤ ਵਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਵਾਉਣਾ; ਸਾਰਣ ਅਰਥਾਤ ਛਿੱਤਰ-ਭਿੱਤਰ ਕਰ ਕੇ ਭਜਾਉਣਾ; ਪ੍ਰਤਿਘਾਤਨ ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਤੀਹਮਲਾ/ਰੋਕ—ਇਹ ਤਕਨੀਕੀ ਕਰਵਾਈਆਂ ਹਨ।
Verse 23
स्यात्पञ्चता कालधर्मो दिष्टान्तः प्रलयो ऽत्ययः विशो भूमिस्पृषो वैश्या वृत्तिर्वर्तनजीवने
‘ਪੰਚਤਾ’ ਦਾ ਅਰਥ ਮੌਤ ਹੈ—ਪੰਚਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣਾ। ‘ਕਾਲਧਰਮ’ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ। ‘ਦਿਸ਼ਟਾਂਤ’, ‘ਪ੍ਰਲਯ’ ਅਤੇ ‘ਅਤ੍ਯਯ’ ਵਿਨਾਸ਼/ਵਿਪਤਾ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ‘ਵਿਸ਼ਃ’ ਵੈਸ਼੍ਯ ਹਨ; ਉਹ ‘ਭੂਮਿਸਪ੍ਰਿਸ਼ਃ’—ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ (ਖੇਤੀ ਆਦਿ) ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਿਕਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ‘ਵ੍ਰਿੱਤੀ’ ਅਰਥਾਤ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ—ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਜੀਉਣਾ।
Verse 24
कृष्यादिवृत्तयो ज्ञेयाः कुसीदं वृद्धिजीविका उद्धरो ऽर्थप्रयोगः स्यात्कणिशं सस्यमञ्जरी
ਖੇਤੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ (ਪੇਸ਼ੇ) ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ। ‘ਕੁਸੀਦ’ ਅਰਥਾਤ ਬਿਆਜ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ (ਸੂਦਖੋਰੀ)। ‘ਉੱਧਾਰ’ ਅਰਥਾਤ ਧਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ—ਅਗਾਊਂ ਰਕਮ ਦੇਣਾ/ਵਿਨਿਯੋਗ। ‘ਕਣਿਸ਼’ ਅਰਥਾਤ ਅਨਾਜੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਬਾਲ/ਮੰਜਰੀ।
Verse 25
किंशारुः सस्यशूकं स्यात् स्तम्बो गुत्सस्तृणादिनः धाम्यं व्रीहिः स्तम्बकरिः कडङ्गरो वुपं स्मृतं
‘ਕਿੰਸ਼ਾਰੁ’ ਫਸਲ ਦੀ ਸ਼ੂਕ ਵਾਲੀ ਬਾਲ/ਸਿਰਾ ਹੈ। ‘ਸਤੰਬ’ ਤ੍ਰਿਣ ਆਦਿ ਦਾ ਗੁੱਛਾ ਹੈ। ‘ਧਾਮ੍ਯ’ ਧਾਨ/ਵ੍ਰੀਹਿ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ‘ਸਤੰਬਕਰੀ’ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਕਡੰਗਰ’ ਨੂੰ ‘ਵੁਪ’ ਪਰਯਾਏ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 26
माषादयः शमीधान्ये शुकधान्ये यवादयः तृणधान्यानि नीवाराः शूर्पं प्रस्फोटनं स्मृतं
ਮਾਸ਼ ਆਦਿ ਦਾਲਾਂ ‘ਸ਼ਮੀ-ਧਾਨ੍ਯ’ ਕਹੀਦੀਆਂ ਹਨ; ਜੌ ਆਦਿ ‘ਸ਼ੁਕ-ਧਾਨ੍ਯ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨੀਵਾਰ (ਜੰਗਲੀ ਚੌਲ) ‘ਤ੍ਰਿਣ-ਧਾਨ੍ਯ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਪ (ਸੂਪ) ਨੂੰ ਰਿਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਪ੍ਰਸ੍ਫੋਟਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 27
स्यूतप्रसेवौ कण्डोलपिटौ कटकिनिञ्जकौ समानौ रसवत्यान्तु पाकस्थानमहानसे
‘ਸ੍ਯੂਤ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਸੇਵ’ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਕੰਡੋਲ’ ਅਤੇ ‘ਪਿਟ’, ਅਤੇ ‘ਕਟਕਿਨ’ ਅਤੇ ‘ਨਿਞ੍ਜਕ’ ਵੀ ਇਕੋ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਰਸਵਤੀ (ਰਸੋਈ ਸੰਦਰਭ) ਵਿੱਚ ਪਕਾਣ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਪਾਕ-ਸਥਾਨ’ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਰਸੋਈ ‘ਮਹਾਨਸ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 28
पौरोगवस्तदध्यक्षः सूपकारास्तु वल्लवाः आरालिका आन्धसिकाः सूदा औदनिका गुणाः
ਪੌਰੋਗਵ ਉਸ ਦਾ ਅਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਸੂਪਕਾਰ (ਰਸੋਈਏ) ਅਤੇ ਵੱਲਵ (ਗੋਪਾਲਕ/ਪਸ਼ੂਪਾਲਕ)। ਆਰਾਲਿਕ (ਚਟਨੀ-ਮਸਾਲਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ), ਆਂਧਸਿਕ (ਰਸ/ਸਾਸ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ), ਸੂਦ (ਰਸੋਈ ਸੇਵਕ) ਅਤੇ ਔਦਨਿਕ (ਚੌਲ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲੇ)—ਇਹ ਸਭ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀ (ਗੁਣਾਃ) ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 29
क्लीवे ऽम्बरीषं भ्राष्टो ना कर्कर्यालुर्गलन्तिका आलिञ्जरः स्यान्मणिकं सुषवी कृषजीरके
ਨਪੁੰਸਕ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ‘ਅੰਬਾਰੀਸ਼’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ‘ਭ੍ਰਾਸ਼ਟ’ ਪੁਲਿੰਗ ਹੈ। ‘ਕਰਕਰਿਆ’, ‘ਆਲੂ’ ਅਤੇ ‘ਗਲੰਤਿਕਾ’ ਨਾਮ ਹਨ; ‘ਆਲਿਞ੍ਜਰ’ ਵੀ ਪਰਯਾਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼-ਜੀਰਕ (ਕਾਲਾ ਜੀਰਾ) ਲਈ ‘ਮਣਿਕ’ ਅਤੇ ‘ਸੁਸ਼ਵੀ’ ਨਾਮ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 30
आरनालस्तु कुल्माषं वाह्लीकं हिङ्गु रामठं निशा हरिद्रा पीता स्त्री खण्डे मत्स्यण्डिफाणिते
‘ਆਰਨਾਲ’ ਕুলਮਾਸ਼ (ਖੱਟਾ ਮਾਂਡ/ਖਮੀਰ ਕੀਤੀ ਦਾਲ ਦੀ ਤਿਆਰੀ) ਦਾ ਹੋਰ ਨਾਮ ਹੈ। ‘ਵਾਹਲੀਕ’ ਹਿੰਗੁ (ਹੀਂਗ) ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਰਾਮਠ’ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ‘ਨਿਸ਼ਾ’ ਹਰੀਦਰਾ (ਹਲਦੀ) ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ‘ਪੀਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਸਤ੍ਰੀ’ ਨਾਮ ਵੀ ਹਨ। ‘ਖੰਡ’ ਮਤਸ੍ਯੰਡੀ-ਫਾਣਿਤ (ਗੁੜ/ਸ਼ੀਰਾ ਦੀ ਇਕ ਕਿਸਮ) ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ।
Verse 31
कूर्चिका क्षिरविकृतिः स्निग्धं मसृणचिक्कणं पृथुकः स्याच्चिपिटको धाना भ्रष्टयवास्त्रियः
ਕੂರ್ಚਿਕਾ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਬਣੀ ਇੱਕ ਕ੍ਸ਼ੀਰ-ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਨਿਗਧ, ਮਸ੍ਰਿਣ ਅਤੇ ਚਿਕਣ (ਮੁਲਾਇਮ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ) ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪૃਥੁਕ ਚਪਟਾ ਅਨਾਜ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿਪਿਟਕ, ਧਾਨਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਭੁੰਨੇ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣੇ (ਭ੍ਰਸ਼ਟ-ਯਵ) ਵੀ (ਪਦ) ਹਨ।
Verse 32
जेमनं लेप आहारो माहेयी सौरभी च गौः युगादीनाञ्च बोढारो युग्यप्रसाङ्ग्यशाटकाः
ਜੈਮਨ, ਲੇਪ ਅਤੇ ਆਹਾਰ—ਇਹ ਪਦ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਹੇਈ ਅਤੇ ਸੌਰਭੀ—ਗੌ (ਗਾਂ) ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਜੋ ਜੂਆ ਆਦਿ ਢੋਣ ਉਹ ‘ਬੋਢਾਰ’ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਯੁਗ੍ਯ’, ‘ਪ੍ਰਸਾਂਗ੍ਯ’, ‘ਸ਼ਾਟਕ’ ਹੋਰ ਸੰਜ್ಞਾਵਾਂ ਹਨ।
Verse 33
चिरसूता वष्कयणी धेनुः स्यान्नवसूतिका सन्धिनी वृषभाक्रान्ता वेहद्गर्भोपघातिनी
ਗਾਂ ਦੇ ਨਾਮ—(1) ਚਿਰਸੂਤਾ: ਜੋ ਕਾਫ਼ੀ ਪਹਿਲਾਂ ਬਿਆਈ ਹੋਵੇ; (2) ਵਸ਼ਕਯਣੀ: ਦੁੱਧ ਕੱਢਣ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼/ਰੁਕਾਵਟ ਵਾਲੀ; (3) ਨਵਸੂਤਿਕਾ: ਨਵੀਂ ਬਿਆਈ; (4) ਸੰਧਿਨੀ: ਮੁੜ ਗਰਭਧਾਰਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ/ਰਿਤੁਮਤੀ ਜਾਂ ਗਰਭਵਤੀ; (5) ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਾਕ੍ਰਾਂਤਾ: ਜਿਸ ‘ਤੇ ਬਲਦ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ; (6) ਵੇਹਦ-ਗਰਭੋਪਘਾਤਿਨੀ: ਬਾਂਝ ਜਾਂ ਜਿਸ ਦਾ ਗਰਭ ਨਸ਼ਟ/ਗਿਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 34
पण्याजीवो ह्य् आपणिको न्यासश्चोपनिधिः पुमान् विपणो विक्रयः सङ्ख्या सङ्ख्येये ह्य् आदश त्रिषु
ਵਪਾਰ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਵਾਲਾ ‘ਆਪਣਿਕ’ (ਦੁਕਾਨਦਾਰ/ਵਪਾਰੀ) ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਉਪਨਿਧਿ—ਜਮ੍ਹਾਂ ਅਮਾਨਤ ਅਤੇ ਲੁਕਵੀਂ ਅਮਾਨਤ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ (ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ) ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਵੀ ਪਦ ਹਨ। ਵਪਾਰ ‘ਵਿਪਣ’, ਵਿਕਰੀ ‘ਵਿਕ੍ਰਯ’, ਗਿਣਤੀ ‘ਸੰਖਿਆ’; ਅਤੇ ਗਿਣਣਯੋਗ ਵਿੱਚ ‘ਦਸ’ ਨੂੰ ‘ਆਦਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਤਿੰਨਾਂ ਵਚਨਾਂ ਵਿੱਚ)।
Verse 35
विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंख्ययोः संख्यार्थे द्विबहुत्वे स्तस्तासु चानवतेः स्त्रियः
‘ਵੀਹ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਿਣਤੀਆਂ ਸਦਾ ਇਕਵਚਨ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਸੰਖਿਆ-ਅਰਥ ਵਿੱਚ, ਗਿਣਣਯੋਗ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆਂ ਇਹ ਕੇਵਲ ਦ੍ਵਿਵਚਨ ਅਤੇ ਬਹੁਵਚਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਨੱਬੇ’ ਤੱਕ ਇਹ ਇਸਤਰੀਲਿੰਗ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 36
पङ्क्तेः शतसहस्रादि क्रमाद्दशगुणोत्तरं मानन्तु लाङ्गुलिप्रस्थैर् गुञ्जाः पञ्चाद्यमाषकः
ਪੰਕਤੀ ਨਾਮਕ ਇਕਾਈ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਮਾਪ (ਭਾਰ) ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦਸ-ਗੁਣਾ ਵਧਦੇ ਹਨ—ਫਿਰ ਸ਼ਤ, ਸਹਸ੍ਰ ਆਦਿ ਵੀ ਯਥਾਕ੍ਰਮ। ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਲਾਂਗੁਲੀ-ਪ੍ਰਸਥ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਤੋਲੇ ਪੰਜ ਗੁੰਜਾ (ਬੀਜ) ਮਿਲ ਕੇ ਆਦਿ ਮਾਸ਼ਕ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Verse 37
ते षोडशाक्षः कर्षो ऽस्त्री पलं कर्षचतुष्टयम् सुवर्णविस्तौ हेम्नो ऽक्षे कुरुविस्तस्तु तत्पले
ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅੱਖ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਕਰਸ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਚਾਰ ਕਰਸ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਪਲ। ਸੁਵਰਣ-ਵਿਸਤ (ਸੋਨੇ ਦੇ ਮਾਪ) ਵਿੱਚ ਹੇਮ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅੱਖ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਰੂ-ਵਿਸਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪਲ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 38
तुला स्त्रियां पलशतं भारः स्याद्विंशतिस्तुलाः कार्षापणः कार्षिकः स्यात् कार्षिके ताम्रिके पणः
ਤੁਲਾ (ਇਸਤ੍ਰੀਲਿੰਗ) ਸੌ ਪਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; ਭਾਰ ਵੀਹ ਤੁਲਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਰ্ষਾਪਣ ਨੂੰ ਕਾਰ্ষਿਕ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕਾਰ্ষਿਕ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਨੂੰ ‘ਪਣ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थमृथक्थं धनं वसु रीतिः स्त्रियामारकूटो न स्त्रियामथ ताम्रकम्
‘ਦ੍ਰਵ੍ਯ’ ਦੇ ਪਰਯਾਏ—ਵਿੱਤ, ਸ੍ਵਾਪਤੇਯ (ਆਪਣਾ ਧਨ), ਰਿਕਥ (ਵਿਰਾਸਤ), ਪૃਥਕਥ (ਵੱਖਰੀ ਜਾਇਦਾਦ), ਧਨ, ਵਸੁ। ‘ਰੀਤੀ’ ਇਸਤ੍ਰੀਲਿੰਗ ਹੈ; ‘ਆਰਕੂਟ’ ਇਸਤ੍ਰੀਲਿੰਗ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ‘ਤਾਮ੍ਰਕ’ ਵੀ ਇਸਤ੍ਰੀਲਿੰਗ ਨਹੀਂ।
Verse 40
शुल्वमौदुम्बरं लौहे तीक्ष्णं कालांयसायसी क्षारः काचो ऽथ चपलो रसः सूतश् च पारदे
ਸ਼ੁਲ੍ਵ (ਤਾਂਬਾ), ਔਦੁੰਬਰ-ਧਾਤੁ, ਲੌਹ, ਤੀਖ਼ਣ (ਸਟੀਲ), ਕਾਲਾਯਸ ਅਤੇ ਆਯਸੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਖ਼ਾਰ, ਕਾਚ; ਫਿਰ ਚਪਲ (ਅਭ੍ਰਕ), ਰਸ (ਪਾਰਦ) ਅਤੇ ਸੂਤ—ਇਹ ਸਭ ਪਾਰਦ (ਕੁਇਕਸਿਲਵਰ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 41
गरलं माहिषं शृङ्गं त्रपुसीसकपिच्चटं हिण्डीरो ऽब्धिकफः फेणो मधूच्छिष्टन्तु सिक्थकम्
ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ‘ਗਰਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਭੈਂਸ ਦਾ ਸਿੰਗ ‘ਮਾਹਿਸ਼-ਸ਼੍ਰਿੰਗ’ ਹੈ; ਟਿਨ ‘ਤ੍ਰਪੁ’ ਹੈ; ਸੀਸਾ ‘ਸੀਸਕ’ ਹੈ; ‘ਪਿੱਚਟ’ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖਨਿਜ/ਮਿੱਟੀਲਾ ਪਦਾਰਥ ਹੈ; ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਝੱਗ ‘ਹਿਣਡੀਰ’ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਅਬਧਿਕਫ’ ਜਾਂ ‘ਫੇਣ’ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦਾ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ‘ਮਧੂੱਛਿਸ਼ਟ’ ਅਰਥਾਤ ‘ਸਿਕਥਕ’ (ਮੋਮ) ਹੈ।
Verse 42
रङ्गवङ्गे पिचुस्थूलो कूलटी तु मनःशिला यवक्षारश् च पाक्यः स्यात् त्वक्क्षीरा वंशलोचनाः
ਟਿਨ ਅਤੇ ਸੀਸਾ ਰੂਈ ਦੇ ਫਾਹੇ ਵਰਗੇ ਮੋਟੇ ਦਾਣੇਦਾਰ (ਪਿਚੁਸਥੂਲ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ‘ਕੂਲਟੀ’ ਅਤੇ ‘ਮਨਹਸ਼ਿਲਾ’ (ਰੀਅਲਗਰ) ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ। ‘ਯਵਖ਼ਾਰ’ ਨੂੰ ਪਕਾ ਕੇ/ਦਗਧ ਕਰ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਧੀਆ ਛਾਲਾਂ (ਤ੍ਵਕ੍-ਖ਼ੀਰਾ) ਅਤੇ ‘ਵੰਸ਼ਲੋਚਨ’ (ਬਾਂਸ-ਮੰਨਾ) ਵੀ ਉਪਯੋਗੀ ਹਨ।
Verse 43
वृषला जधन्यजाः शूद्राश्चाण्डालान्त्याश् चशङ्कराः कारुः शिल्पी संहतैस्तैर् द्वयोः श्रेणिः सजातिभिः
ਵ੍ਰਿਸ਼ਲ, ਨੀਚ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੂਦਰ, ਚਾਂਡਾਲ ਅਤੇ ਅੰਤ੍ਯ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ (ਮਿਸ਼੍ਰ ਜਾਤੀ) ਸਮੂਹ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰੂ (ਕਾਰੀਗਰ) ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਮਜਾਤੀ ਗਰੁੱਪਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਦੋ ‘ਸ਼੍ਰੇਣੀ’ (ਗਿਲਡਾਂ) ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 44
रङ्गाजीवश्चित्रकरस्त्वष्टा तक्षा च वर्धकिः नाडिन्धमः स्वर्णकारो नापितान्तावसायिनः
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗਾਈ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਚਿੱਤਰਕਾਰ, ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ (ਧਾਤੂ ਢਾਲਣ ਵਾਲਾ/ਲੋਹਾਰ-ਕਾਰੀਗਰ), ਤਕਸ਼ਾ (ਬੜਹੀ) ਅਤੇ ਵਰਧਕੀ (ਨਿਰਮਾਣਕਾਰ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਡਿੰਧਮ (ਨਲ/ਪਾਈਪ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ), ਸਵਰਨਕਾਰ (ਸੁਨਾਰ), ਨਾਪਿਤ (ਨਾਈ) ਅਤੇ ਅੰਤਾਵਸਾਈ (ਨੀਚ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸਮਾਪਤੀ/ਸੇਵਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਵੀ।
Verse 45
जावालः स्यादजाजीवो देवाजीवस्तु देवलः जायाजीवस्तु शैलूषा भृतको भृतिभुक्तथा
ਜੋ ਬੱਕਰੀਆਂ ਪਾਲ ਕੇ ਜੀਵਿਕਾ ਕਰੇ ਉਹ ‘ਜਾਵਾਲ’ ਹੈ; ਜੋ ਦੇਵ-ਸੇਵਾ/ਮੰਦਰ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਜੀਵੇ ਉਹ ‘ਦੇਵਲ’ ਹੈ। ਜੋ ਪਤਨੀ ਦੀ ਕਮਾਈ ‘ਤੇ ਜੀਵੇ ਉਹ ‘ਸ਼ੈਲੂਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਮਜ਼ਦੂਰੀ/ਤਨਖ਼ਾਹ ‘ਤੇ ਜੀਵੇ ਉਹ ‘ਭ੍ਰਿਤਕ’ (ਭਾੜੇ ਦਾ ਕਰਮਚਾਰੀ) ਹੈ।
Verse 46
विवर्णः पामरो नीचः प्राकृतश् च पृथग्जनः विहीनोपसदो जाल्मो भृत्ये दासेरचेटकाः
ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਪਤਿਤ ਹਾਲਤ ਵਾਲਾ, ਪਾਮਰ, ਨੀਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ; ਸਧਾਰਣ ਜਨ; ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੰਗ-ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਬਹਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਅਧਮ—ਭ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਦਾਸ ਅਤੇ ਚੇਟਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 47
पटुस्तु पेशलो दक्षो मृगयुर्लुब्धकः स्मृतः चाण्डालस्तु दिवाकीर्तिः पुस्तं लेप्यादिकर्मणि
‘ਪਟੁ’, ‘ਪੇਸ਼ਲ’ ਅਤੇ ‘ਦਕ੍ਸ਼’—ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਨਿਪੁਣ/ਕੁਸ਼ਲ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸ਼ਿਕਾਰੀ ‘ਮ੍ਰਿਗਯੁ’ ਅਤੇ ‘ਲੁਬ੍ਧਕ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ‘ਚਾਂਡਾਲ’ ਨੂੰ ‘ਦਿਵਾਕੀਰਤੀ’ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਪੁਸਤਮ’ ਲੇਪਨ ਆਦਿ ਪਲਾਸਟਰ/ਕੋਟਿੰਗ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਹੈ।
Verse 48
पञ्चालिका पुत्रिका स्याद्वर्करस्तरुणः पशुः मञ्जूषा पेटकः पेडा तुल्यसाधारणौ समौ प्रतिमा स्यात् प्रतिकृतिर्वर्गा ब्रह्मादयः स्मृताः
‘ਪੰਚਾਲਿਕਾ’ ਨੂੰ ‘ਪੁਤ੍ਰਿਕਾ’ (ਗੁੱਡੀ/ਮੂਰਤੀ) ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ‘ਵਰਕਰ’ ਦਾ ਅਰਥ ਨੌਜਵਾਨ ਪਸ਼ੂ ਹੈ। ਸੰਦੂਕ ‘ਮੰਜੂਸ਼ਾ’, ‘ਪੇਟਕ’ ਜਾਂ ‘ਪੇਡਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਤੁਲ੍ਯ’ ਅਤੇ ‘ਸਾਧਾਰਣ’—ਇਹ ‘ਸਮ’ (ਬਰਾਬਰ) ਦੇ ਪਰਯਾਯ ਹਨ। ‘ਪ੍ਰਤਿਮਾ’ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਤੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ‘ਵਰਗਾਃ’ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ-ਸਮੂਹ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
It codifies precise technical vocabulary across governance (kingly grades, ministers, judges, treasury roles), Dhanurveda (formations from patti upward, akṣauhiṇī reckoning, armour and weapon synonyms), and economy (trade, coinage, and standardized weights).
By treating correct worldly nomenclature—administration, war-ethics, livelihood, and craft—as dharmic knowledge revealed by Agni, it frames competent action (pravṛtti) as a support for righteous order and thus a preparatory ground for inner discipline leading to mukti.