Adhyaya 366

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे क्षत्रविट्शीद्रवर्गा माम पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षट्षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः सामान्यनामलिङ्गानि अग्निर् उवाच सामान्यान्य् अथ वक्ष्यामि नामलिङ्गानि तच्छृणु सुकृती पुण्यवान् ध्नयो महेच्छस्तु महाशयः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਕਸ਼ਤ੍ਰਿਯ, ਵੈਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਵਰਗ’ ਨਾਮਕ 365ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ 366ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—‘ਸਧਾਰਣ ਨਾਮ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿੰਗ’। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਧਾਰਣ ਨਾਮਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਸੁਣੋ—‘ਸੁਕ੍ਰਤੀ’, ‘ਪੁਣ੍ਯਵਾਨ’, ‘ਧਨ੍ਯ’, ‘ਮਹੇੱਛ’ ਅਤੇ ‘ਮਹਾਸ਼ਯ’ ਆਦਿ।

Verse 2

प्रवीणनिपुणाभिज्ञविज्ञनिष्णातशिक्षिताः स्युर्वदान्यस्थूललक्षदानशौण्डा बहुप्रदे

ਉਹ ਪ੍ਰਵੀਣ, ਨਿਪੁਣ, ਅਭਿਜ्ञ, ਵਿਦਵਾਨ, ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਣਾਤ ਅਤੇ ਸੁਸ਼િક્ષਿਤ ਹੋਣ; ਉਦਾਰ ਦਾਤਾ ਹੋਣ, ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਾਲੇ ਭਾਰੀ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਨਿਡਰ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਅਧਿਕ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ।

Verse 3

कृती कृतज्ञः कुशल आसक्तोद्युक्त उत्सुकः इभ्य आढ्यः परिवृढो ह्य् अधिभूर्नायको ऽधिपः

ਉਹ ਸਮਰੱਥ ਤੇ ਕ੍ਰਿਤਕਾਰਜ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਤਜ੍ਞ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਹੈ। ਆਸਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉੱਦਮੀ ਤੇ ਉਤਸੁਕ ਹੈ। ਉਹ ਕੁਲੀਨ ਤੇ ਧਨਵਾਨ, ਪਰਿਪੱਕ ਤੇ ਅਨੁਭਵੀ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪਰਮ ਸ਼ਾਸਕ—ਨਾਇਕ ਅਤੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ।

Verse 4

लक्ष्मीवान् लक्ष्मणः श्रीलः स्वतन्त्रः स्वैर्यपावृतः खलपूः स्याद्वहुकरो दीर्घसूत्रश्चिरक्रियः

ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਭਾਗ ਹੋਵੇ ਉਹ ‘ਲਕਸ਼ਮੀਵਾਨ’; ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ‘ਲਕਸ਼ਮਣ’; ਅਤੇ ਜੋ ਦਿਪਤਿਮਾਨ/ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਹੋਵੇ ਉਹ ‘ਸ਼੍ਰੀਲ’। ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਲ ਤੇ ਕਰੇ ਉਹ ‘ਸਵਤੰਤਰ’; ਅਤੇ ਸਵੈਰਚਾਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ‘ਸਵੈਰ੍ਯਪਾਵ੍ਰਿਤ’। ਦੁਰਾਚਾਰੀ ‘ਖਲਪੂ’; ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ‘ਬਹੁਕਰ’; ਗੱਲਾਂ ਲੰਬੀਆਂ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲਾ ‘ਦੀਰਘਸੂਤਰ’; ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ‘ਚਿਰਕ੍ਰਿਆ’।

Verse 5

जाल्मो ऽसमीक्ष्यकारी स्यात् कुण्ठो मन्दः क्रियासु यः कर्मशूरः कर्मठः स्याद्भक्षको घस्मरो ऽद्मरः

‘ਜਾਲਮ’ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਕੰਮ ਕਰੇ। ‘ਕੁੰਠ’ ਉਹ ਮੰਦ ਮਨੁੱਖ ਹੈ ਜੋ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਸਤ ਹੋਵੇ। ‘ਕਰਮਸ਼ੂਰ’ ਅਤੇ ‘ਕਰਮਠ’ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਜੋਸ਼ੀਲਾ ਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਹਨ। ‘ਭਕਸ਼ਕ’, ‘ਘਸਮਰ’ ਅਤੇ ‘ਅਦਮਰ’—ਇਹ ਸਭ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਨਿਗਲਣ ਵਾਲੇ ਖਾਣੇ ਵਾਲੇ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

Verse 6

लोलुपो गर्धलो गृध्रुर्विनीतप्रश्रितौ तथा धृष्टे धृष्णुर्वियातश् च निभृतः प्रतिभान्विते

‘ਲੋਭੀ’ ਲਈ ‘ਲੋਲੁਪ’, ‘ਗਰਧਲ’ ਅਤੇ ‘ਗ੍ਰਿਧ੍ਰੁ’ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਮਰ ਤੇ ਸੁਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਲਈ ‘ਵਿਨੀਤ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਸ਼੍ਰਿਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ’ ਅਤੇ ‘ਧ੍ਰਿਸ਼ਣੁ’ ਨਿਡਰ/ਸਾਹਸੀ ਲਈ; ‘ਵਿਯਾਤ’ ਚਲਾ ਗਿਆ ਲਈ; ‘ਨਿਭ੍ਰਿਤ’ ਸੰਯਮੀ-ਸ਼ਾਂਤ ਲਈ; ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਤਿਭਾਨ੍ਵਿਤ’ ਪ੍ਰਖਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਲਈ ਹੈ।

Verse 7

प्रगल्भो भीरुको भीरुर्वन्दारुरभिवादके भूष्णुर्भविष्णुर्भविता ज्ञाता विदुरबिन्दुकौ

ਉਹ ਪ੍ਰਗਲਭ ਅਤੇ ਸਵਧੀਰਜ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਲਈ ‘ਭੀਰੁਕ’ ਅਤੇ ‘ਭੀਰੁ’—ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੰਦਨਯੋਗ ਅਤੇ ਅਭਿਵਾਦਨਯੋਗ ਹੈ। ਉਹ ਭੂਸ਼ਣ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਜੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਉਹ ਗਿਆਤਾ ਹੈ; ‘ਵਿਦੁਰ’—ਵਿਵੇਕੀ; ਅਤੇ ‘ਅਬਿੰਦੁਕ’—ਬਿੰਦੂ-ਰਹਿਤ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਨਿਰੁਪਾਧਿ ਹੈ।

Verse 8

मत्तशौण्डोत्कटक्षीवाश् चण्डस्त्वत्यन्तकोपनः देवानञ्चति देवद्र्यङ्विश्वद्र्यङ्विश्वगञ्चति

‘ਮੱਤ’, ‘ਸ਼ੌਂਡ’, ‘ਉਤਕਟ’ ਅਤੇ ‘ਖ਼ਸ਼ੀਵ’ ਸ਼ਬਦ ਅਤਿ ਮਦੋਨਮੱਤ/ਉਗਰ ਹਾਲਤ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਹਨ। ‘ਚੰਡ’ ਦਾ ਅਰਥ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੈ। ‘ਦੇਵਾਨੰਚਤੀ’ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਦੇਵਦ੍ਰ੍ਯਂਗ’, ‘ਵਿਸ਼ਵਦ੍ਰ੍ਯਂਗ’ ਅਤੇ ‘ਵਿਸ਼ਵਗ’ ਹਰ ਥਾਂ, ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 9

यः सहाञ्चति स सध्र्यङ् स तिर्यङ् यस्तिरो ऽञ्चति वाचोयुक्तिः पटुर्वाग्मी वावदूकश् च वक्तरि

ਜੋ ਨਾਲ ਨਾਲ (ਇੱਕੋ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ) ਚਲੇ ਉਹ ‘ਸਧ੍ਰ੍ਯਂਗ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਆੜੇ/ਤਿਰਛੇ ਚਲੇ ਉਹ ‘ਤਿਰ੍ਯਂਗ’; ਅਤੇ ਜੋ ਹਟ ਕੇ ਵਕਰੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਚਲੇ ਉਹ ‘ਤਿਰੋ’ੰਚਤੀ’ ਹੈ। ਵਕਤਾ ਵਿੱਚ ‘ਵਾਚੋਯੁਕਤੀ’ ਵਾਕ-ਰਚਨਾ ਦੀ ਯੁਕਤਤਾ ਹੈ; ‘ਪਟੁ’ ਬੋਲਣ ਦਾ ਕੌਸ਼ਲ; ‘ਵਾਗਮੀ’ ਵਕਤ੍ਰਿਤਾ; ਅਤੇ ‘ਵਾਵਦੂਕ’ ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ।

Verse 10

स्याज्जल्पकस्तु वाचालो वाचाटो बहुगर्ह्यवाक् अपध्वस्तो धिक्कृतः स्याद्बद्धे कीलितसंयतौ

ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ‘ਜਲਪਕ’, ‘ਵਾਚਾਲ’ ਜਾਂ ‘ਵਾਚਾਟ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਜਿਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਬਹੁਤ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਬੇਇਜ਼ਤ/ਰੁਸਵਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਉਹ ‘ਅਪਧ੍ਵਸਤ’ ਜਾਂ ‘ਧਿਕ੍ਕ੍ਰਿਤ’ ਹੈ। ਜੋ ਬੰਨ੍ਹਿਆ/ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਉਸ ਲਈ ‘ਕੀਲਿਤ’ ਅਤੇ ‘ਸੰਯਤ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 11

वरणः शब्दनो नान्दीवादी नान्वीकरः समाः व्यसनार्तोपरक्रौ द्वौ बद्धे कीलितसंयतौ

‘ਵਰਣ’, ‘ਸ਼ਬਦਨ’, ‘ਨਾਂਦੀਵਾਦੀ’ ਅਤੇ ‘ਨਾਂਵੀਕਰ’—ਇਹ ਸਭ ਪਰਯਾਏ (ਸਮਾਨਾਰਥਕ) ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਵ੍ਯਸਨਾਰਤ’ ਅਤੇ ‘ਉਪਰਕ੍ਰੌ’ ਦੀ ਜੋੜੀ ਵੀ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਬੱਧ’ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ‘ਕੀਲਿਤ’ ਪਰਯਾਏ ਹੈ, ਤੇ ‘ਸੰਯਤ’ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਮਕੱਖ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

विहिस्तव्याकुलौ तुल्यौ नृशंसक्रूरघातुकाः पापो धूर्तो वञ्चकः स्यान्मूर्खे वैदेहवालिशौ

‘ਵਿਹਿਸਤ’ ਅਤੇ ‘ਆਕੁਲ’ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਹਨ। ‘ਨ੍ਰੁਸ਼ੰਸ’, ‘ਕ੍ਰੂਰ’ ਅਤੇ ‘ਘਾਤੁਕ’ ਨਿਰਦਈ, ਕਠੋਰ ਕਾਤਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ‘ਪਾਪ’, ‘ਧੂਰਤ’ ਅਤੇ ‘ਵੰਚਕ’ ਪਾਪੀ, ਚਾਲਾਕ ਠੱਗ ਅਤੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੂਰਖ ਲਈ ‘ਵੈਦੇਹ’ ਅਤੇ ‘ਵਾਲਿਸ਼’ ਸ਼ਬਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 13

कदर्ये कृपणक्षुद्रौ मार्गणो याचकार्थिनौ अहङ्कारवानहंयुः स्याच्छुभंयुस्तु शुभान्वितः

‘ਕਦਰ੍ਯ’ ਦਾ ਅਰਥ ਕੰਜੂਸ ਹੈ; ‘ਕ੍ਰਿਪਣ’ ਅਤੇ ‘ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰ’ ਤੁੱਛ ਤੇ ਨੀਚ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਲਈ ਹਨ। ‘ਮਾਰ੍ਗਣ’ ਲਾਭ ਲਈ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ‘ਯਾਚਕ’ ਅਤੇ ‘ਅਰ੍ਥਿਨ’ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਭਿੱਖ ਮੰਗਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਧਨ ਦਾ ਇੱਛੁਕ। ‘ਅਹੰਕਾਰਵਾਨ’ ਗਰਵ ਵਾਲਾ; ‘ਅਹੰਯੁਃ’ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ‘ਸ਼ੁਭੰਯੁਃ’ ਸ਼ੁਭ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।

Verse 14

कान्तं मनोरमं रुच्यं हृद्याभीष्टे ह्य् अभीप्सिते असारं फल्गु शून्यं वै मुख्यवर्यवरेण्यकाः

ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਾਂਤ, ਮਨੋਹਰ, ਰੁਚਿਕਰ ਅਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲਾ—ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇੱਛਿਤ ਤੇ ਅਭਿਲਾਸ਼ਿਤ ਵੀ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਰ, ਤੁੱਛ ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਹੈ; ਇਹ ਮੁੱਖ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਵਰੇਣ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਾਂ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਹੈ।

Verse 15

श्रेयान् श्रेष्ठः पुष्कलः स्यात्प्राग्र्याग्र्यग्रीयमग्रिमं वड्रोरु विपुलं पीनपीव्नी तु स्थूलपीवरे

‘ਸ਼੍ਰੇਯਾਨ’, ‘ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ’ ਅਤੇ ‘ਪੁਸ਼ਕਲ’ “ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ/ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ” ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਹਨ। ‘ਪ੍ਰਾਗ੍ਰ੍ਯ’, ‘ਅਗ੍ਰ੍ਯ’, ‘ਅਗ੍ਰੀਯ’ ਅਤੇ ‘ਅਗ੍ਰਿਮ’ “ਅਗੇਲਾ/ਪਹਿਲਾ” ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ‘ਵਡ੍ਰੋਰੁ’ ਅਤੇ ‘ਵਿਪੁਲ’ “ਚੌੜਾ/ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ” ਹਨ। ‘ਪੀਨ’ ਅਤੇ ‘ਪੀਵ੍ਨੀ’ “ਮਾਸਲ/ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ”, ਅਤੇ ‘ਸਥੂਲ’ ‘ਪੀਵਰ’ “ਮੋਟਾ/ਸਥੂਲਕਾਇ” ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 16

स्तोकाल्पक्षुल्लकाः सूक्ष्मं श्लक्ष्णं दभ्रंकृशन्तनु मात्राकुटीलवकणा भूयिष्ठं पुरुहं पुरु

ਉਹ ਸਤੋਕ, ਅਲਪ ਅਤੇ ਖੁੱਲਕ—ਅਰਥਾਤ ਛੋਟੀ ਕਾਇਆ ਵਾਲੇ—ਸੂਖਮ, ਮਸ੍ਰਿਣ, ਘੱਟ ਮਾਸ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼-ਤਨੁ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪ-ਤੋਲ ਵੰਕੜੇ ਤੇ ਅਨਿਯਮਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਵਾਲ ਬਰੀਕ ਅਤੇ ਘੁੰਘਰਾਲੇ। ਅਕਸਰ ਐਸੇ ਲੱਛਣ ਬਹੁਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

Verse 17

अखण्डं पूर्णसकलमुपकण्ठान्तिकाभितः समीपे सन्निधाभ्यासौ नेदिष्टं सुसमीपकं

‘ਅਖੰਡ’ ਦਾ ਅਰਥ ਅਵਿਛਿੰਨ, ਸਮਗ੍ਰ/ਪੂਰਾ ਹੈ; ‘ਪੂਰਣ’ ਦਾ ਅਰਥ ਸਭ ਅੰਗਾਂ-ਭਾਗਾਂ ਸਮੇਤ ਸੰਪੂਰਨ। ‘ਉਪਕੰਠ’, ‘ਆਂਤਿਕ’ ਅਤੇ ‘ਅਭਿਤਃ’ ਨੇੜੇਪਣ ਦੇ ਵਾਚਕ ਹਨ; ‘ਸਮੀਪ’ ਨੇੜੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ‘ਸੰਨਿਧਿ’ ਅਤੇ ‘ਅਭਿਆਸ’ ਬਹੁਤ ਨੇੜੀ ਹਾਜ਼ਰੀ/ਸੰਗਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ‘ਨੇਦਿਸ਼ਟ’ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ, ਅਤੇ ‘ਸੁ-ਸਮੀਪਕ’ ਅਤਿ ਨੇੜੇ।

Verse 18

सुदूरे तु दविष्ठं स्याद्वृत्तं निस्तलवर्तुले उच्चप्रांशून्नतोदग्रा ध्रुवो नित्यः सनातनः

ਇਹ ਬਹੁਤ ਦੂਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਇਹ ਚਿੱਟਾ-ਸਮਤਲ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਉੱਚਾ ਤੇ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਚੋਟੀ ਵਾਲਾ—ਧ੍ਰੁਵ (ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰਾ) ਅਟੱਲ, ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਹੈ।

Verse 19

आविद्धं कुटिलं भुग्नं वेल्लितं वक्रमित्यपि पाठो ऽयं पुररुक्तिदोषेण दुष्टः चञ्चलं तरलञ्चैव कठोरं जठरं दृढं

‘ਆਵਿੱਧ’, ‘ਕੁਟਿਲ’, ‘ਭੁਗਨ’, ‘ਵੇੱਲਿਤ’ ਅਤੇ ‘ਵਕ੍ਰ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਵੀ ਪੁਨਰੁਕਤੀ-ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ੀ ਉਚਾਰਣ—ਚੰਚਲ, ਅਤਿ-ਤਰਲ, ਕਠੋਰ, ‘ਜਠਰ’ (ਕੰਠ-ਗੁਰੂ) ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ।

Verse 20

प्रत्यग्रो ऽभिनवो नव्यो नवीनो नूतनो नवः एकतानो ऽनन्यवृत्तिरुच्चण्डमविलम्बितं

ਉਹ ਸਦਾ ਨਵਾਂ—ਨਵੋਦਿਤ, ਅਭਿਨਵ, ਨਵੀਂ, ਨਵੀਨ, ਨੂਤਨ ਹੈ। ਉਹ ਏਕਤਾਨ (ਏਕਾਗ੍ਰ) ਹੈ, ਹੋਰ ਰਾਹ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦਾ; ਉਗ੍ਰ-ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਅਤੇ ਅਵਿਲੰਬਿਤ (ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਹੈ।

Verse 21

उच्चावचं नैकभेदं सम्बाधकलिलं तथा तिमितं स्तिमितं क्लिन्नमभियोगत्वभिग्रहः

‘ਉੱਚਾ-ਨੀਵਾਂ’, ‘ਅਨੇਕ ਭੇਦਾਂ ਵਾਲਾ’, ‘ਭੀੜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ’; ਅਤੇ ‘ਤਿਮਿਤ’ (ਅੰਧਕਾਰਮਯ), ‘ਸਤਿਮਿਤ’ (ਨਿਸ਼ਚਲ), ਤੇ ‘ਕਲਿੰਨ’ (ਭਿੱਜਿਆ)—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਕੀ ਵਰਣਨ (ਅਭਿਯੋਗ-ਅਭਿਗ੍ਰਹ) ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 22

स्फातिर्वृद्धौ प्रथा ख्यातौ समाहारः समुच्चयः अपहारस्त्वपचयो विहारस्तु परिक्रमः

‘ਸ੍ਫਾਤਿ’ ਵਾਧੇ (ਵ੍ਰਿੱਧੀ) ਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰਥਾ’ ਖ਼ਿਆਤੀ (ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ) ਹੈ। ‘ਸਮਾਹਾਰ’ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਅਰਥਾਤ ਸਮੁੱਚਯ ਹੈ। ‘ਅਪਹਾਰ’ ਅਪਚਯ (ਘਟਾਓ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਵਿਹਾਰ’ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ, ਅਰਥਾਤ ਘੁੰਮਣਾ-ਫਿਰਣਾ ਹੈ।

Verse 23

प्रत्याहार उपादानं निर्हारो ऽभ्यवकर्षणं विघ्नो ऽन्तरायः प्रत्यूहः स्यादास्यात्वासना स्थितिः

‘ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ’ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚਣਾ ਹੈ; ‘ਨਿਰ੍ਹਾਰ’ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਖਿੱਚਣਾ; ‘ਅਭ੍ਯਵਕਰਸ਼ਣ’ ਦੂਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਹਟਾਉਣਾ। ‘ਵਿਘਨ’ ਰੁਕਾਵਟ; ‘ਅੰਤਰਾਯ’ ਪ੍ਰਤੀਬੰਧ; ‘ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਹ’ ਪ੍ਰਤਿਰੁਕਾਵਟ। ‘ਆਸ੍ਯਤ੍ਵ’ ਬੈਠਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਆਸਨ-ਸਥਿਤੀ’ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਥਿਰਤਾ।

Verse 24

सन्निधिः सन्निकर्षः स्यात्मंक्रमो दुर्गसञ्चरः उपलम्भस्त्वनुभवः प्रत्यादेशो निराकृतिः

‘ਸੰਨਿਧਿ’ ਨੇੜਤਾ ਹੈ; ‘ਸੰਨਿਕਰਸ਼’ ਘਨਿਸ਼ਠ ਸੰਪਰਕ। ‘ਆਤਮਕ੍ਰਮ’ ਅੰਦਰੂਨੀ/ਸੁਭਾਵਿਕ ਕ੍ਰਮ ਹੈ; ‘ਦੁਰਗਸੰਚਰ’ ਦੁਰਗਮ ਗਮਨ। ‘ਉਪਲੰਭ’ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਅਨੁਭਵ; ‘ਪ੍ਰਤਿਆਦੇਸ਼’ ਪ੍ਰਤਿਵਚਨ ਰਾਹੀਂ ਖੰਡਨ; ‘ਨਿਰਾਕ੍ਰਿਤੀ’ ਅਸਵੀਕਾਰ/ਨਿਸੇਧ।

Verse 25

परिरम्भःपरिष्वङ्गः संश्लेष उपगूहनं अनुमा पक्षहेत्वाद्यैर् डिम्बे भ्रमरविप्लवौ

‘ਪਰਿਰੰਭ’, ‘ਪਰਿਸ਼੍ਵੰਗ’, ‘ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਉਪਗੂਹਨ’—ਇਹ ਆਲਿੰਗਨ ਅਤੇ ਘਨਿਸ਼ਠ ਜੱਫੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਅਨੁਮਾਨ’ ‘ਪੱਖ’, ‘ਹੇਤੁ’ ਆਦਿ ਅਵਯਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਡਿੰਬ’, ‘ਭ੍ਰਮਰ’, ‘ਵਿਪਲਵ’ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਕਾਵ੍ਯ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਰਿਭਾਸ਼ਿਕ ਸੰਜ್ಞਾਵਾਂ ਹਨ।

Verse 26

असन्निकृष्तार्थज्ञानं शब्दाद्धि शाब्दमीरितं सादृश्यदर्शनात्तुल्ये बुद्धिः स्यादुपमानकं

ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨੇੜੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਰਥ ਦਾ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਗਿਆਨ ‘ਸ਼ਾਬਦ-ਪ੍ਰਮਾਣ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਾਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਦੇ ਤੁਲ੍ਯ ਸਮਝਣ ਦੀ ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਉਹ ‘ਉਪਮਾਨ-ਪ੍ਰਮਾਣ’ ਹੈ।

Verse 27

कार्यं दृष्ट्वा विना नस्यादर्थापत्तिः परार्थधीः प्रतियोगिन्यागृहीते भुवि नास्तीत्यभावकः इत्यादिनामलिङ्गो हि हरिरुक्तो नृबुद्धये

ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਹੋਵੇ ਕਿ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਾਰਣ ਮੰਨੇ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਉਹ ‘ਅਰਥਾਪੱਤੀ’ ਹੈ। ‘ਪਰਾਰਥਧੀ’ ਉਹ ਗਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ (ਹੇਤੁ ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰਤਿਯੋਗੀ’ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ “ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਹੈ” ਆਦਿ ਰੂਪ ਦਾ ਜੋ ਅਭਾਵ-ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਅਭਾਵਕ’ ਹੈ। ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸਮਝ ਲਈ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੂੰ ‘ਅਲਿੰਗ’ (ਲੱਛਣ-ਰਹਿਤ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।