Adhyaya 360

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे स्वर्गपातालादिवर्गा नामोनषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अव्ययवर्गाः अग्निर् उवाच आङीषदर्थे ऽभिव्याप्तौ सीमार्थे धातुयोगजे आ प्रगृह्यः स्मृतौ वाक्ये ऽप्यास्तु स्यात् कोपपीड्योः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗ્નੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਸਵਰਗ-ਪਾਤਾਲ ਆਦਿ ਵਰਗ’ ਨਾਮਕ 359ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ 360ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਅਵ੍ਯਯ ਵਰਗ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— ‘ਆ’ ਅਵ੍ਯਯ (1) ਈਸ਼ਤ/ਥੋੜ੍ਹਾ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, (2) ਅਭਿਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿ (ਵਿਆਪਤੀ/ਵਿਸਤਾਰ) ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, (3) ਸੀਮਾ/ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ (4) ਧਾਤੂ-ਯੋਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮ੍ਰਿਤੀ-ਪਾਠ ਅਤੇ ਵਾਕ੍ਯ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ‘ਆ’ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗ੍ਰਿਹ੍ਯ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਕੋਪ ਤੇ ਪੀੜਾ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 2

पापकुत्सेषदर्थे कु धिग्जुगुप्सननिन्दयोः चान्वाचयसमाहारेतरेतरसमुच्चये

‘ਕੁ’ ਨਿਪਾਤ ਪਾਪੀ, ਨਿੰਦਣਯੋਗ/ਕੁਤਸਿਤ ਅਤੇ ਬਚਤ/ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਧਿਗ੍’ ਘਿਨ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ‘ਚ’ (i) ਅਨ੍ਵਾਚਯ, (ii) ਸਮਾਹਾਰ, (iii) ਇਤਰੇਤਰ-ਸਮੁੱਚਯ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

स्वस्त्याशीः क्षेमपुण्यादौ प्रकर्षे लङ्घने ऽप्यति स्वित्प्रश्ने च वितर्के च तु स्याद्भेदे ऽवधारणे

‘ਸ੍ਵਸ੍ਤਿ’ ਨਿਪਾਤ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਖੇਮ-ਪੁਣ੍ਯ ਆਦਿ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਅਤਿ’ ਅਤਿਸ਼ਯਤਾ/ਉਤਕਰਸ਼ ਅਤੇ ਲੰਘਣ (ਅਤਿਕ੍ਰਮਣ) ਅਰਥ ਵਿੱਚ। ‘ਸ੍ਵਿਤ੍’ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਮਈ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ। ‘ਤੁ’ ਭੇਦ/ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਅਵਧਾਰਣ (ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਰਧਾਰਣ) ਲਈ ਹੈ।

Verse 4

सकृत्सहैकवारे स्यादाराद्दूरसमीपयोः प्रतीच्यां चरमे पश्चादुताप्यर्थविकल्पयोः

‘ਸਕ੍ਰਿਤ੍’ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਇੱਕ ਵਾਰ’ ਹੈ। ‘ਸਹ’ ਅਤੇ ‘ਏਕਵਾਰੇ’ ‘ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ/ਇੱਕੋ ਮੌਕੇ’ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ‘ਆਰਾਤ੍’ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਦੂਰ’ ਜਾਂ ‘ਨੇੜੇ’ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰਤੀਚ੍ਯਾਮ੍’ ‘ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ’ ਹੈ। ‘ਚਰਮੇ’ ‘ਅੰਤ/ਆਖ਼ਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ’ ਹੈ। ‘ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍’ ‘ਬਾਅਦ/ਪਿੱਛੇ’ ਹੈ। ‘ਉਤ’ ਅਤੇ ‘ਅਪਿ’ ਅਰਥ-ਵਿਕਲਪ (ਚੋਣ) ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 5

पुनःसदार्थयोः शश्वत् साक्षात् प्रत्यक्षतुल्ययोः खेदानुकम्पासन्तोषविस्मयामन्त्रणे वत

‘ਪੁਨಃ’ ਅਤੇ ‘ਸਦਾ’ ਦੁਹਰਾਵ ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯਤਾ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ‘ਸ਼ਸ਼੍ਵਤ੍’ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਹਮੇਸ਼ਾਂ’ ਹੈ। ‘ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤ੍’ ‘ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ/ਪ੍ਰਤੱਖ’ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਤੁਲ੍ਯ’ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ‘ਇੰਦ੍ਰਿਯਗੋਚਰ’ ਅਤੇ ‘ਸਮਾਨ’ ਅਰਥ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ‘ਵਤ’ ਖੇਦ, ਅਨੁਕੰਪਾ, ਸੰਤੋਖ, ਵਿਸ਼ਮਯ ਅਤੇ ਸੱਦਾ/ਸੰਬੋਧਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

हन्त हर्षे ऽनुकम्पायां वाक्यारम्भविषादयोः प्रति प्रतिनिधौ वीप्सालक्षणादौ प्रयोगतः

‘ਹੰਤ’ ਨਿਪਾਤ ਖੁਸ਼ੀ, ਅਨੁਕੰਪਾ, ਵਾਕ੍ਯ-ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਦ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰਤੀ’ ‘ਬਦਲੇ/ਵਿਰੁੱਧ’ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਿ/ਸਥਾਨਾਪੰਨ’ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਝ ਅਵ੍ਯਯ ਵੀਪ੍ਸਾ (ਪੁਨਰੁਕਤੀ) ਅਤੇ ਲਕ੍ਸ਼ਣ ਆਦਿ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 7

इति हेतौ प्रकरणे प्रकाशादिसमाप्तिषु प्राच्यां पुरस्तात् प्रथमे पुरार्थे ऽग्रत इत्य् अपि

‘ਇਤਿ’ ਸ਼ਬਦ ਹੇਤੁ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਰਣ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ‘ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਆਦਿ ਵਿਆਖਿਆਨਾਂ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਲਈ ‘ਪੁਰਸਤਾਤ੍’; ਅਤੇ ‘ਪਹਿਲਾਂ/ਪੂਰਵ’ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ‘ਅਗ੍ਰਤਃ’ ਵੀ।

Verse 8

यावत्तावच्च साकल्ये ऽवधौ माने ऽवधारणे मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्त्स्नेष्व् अथोथ च

‘ਯਾਵਤ੍–ਤਾਵਤ੍’ ਜੋੜਾ ਸਮਗ੍ਰਤਾ, ਹੱਦ/ਅਵਧੀ, ਮਾਪ ਅਤੇ ਅਵਧਾਰਣ (ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਯ) ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਅਥ/ਅਥੋ’ ਮੰਗਲ ਆਰੰਭ, ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੀ ਗੱਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ।

Verse 9

वृथा निरर्थकाविध्योर्नानानेकोभयार्थयोः नु पृच्छायां विकल्पे च पश्चात्सादृश्ययोरनु

‘ਵ੍ਰਿਥਾ’ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਵਿਅਰਥ’ ਅਤੇ ‘ਨਿਰਰਥਕ’ ਹੈ। ‘ਨਾਨਾ’ ਵਿਭਿੰਨਤਾ/ਬਹੁਤਾ, ‘ਅਨੇਕ’ ਬਹੁਤੇ, ਅਤੇ ‘ਉਭਯ’ ਦੋਵੇਂ। ‘ਨੁ’ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵਿਕਲਪ ਵਿੱਚ। ‘ਪਸ਼ਚਾਤ੍’ ਬਾਅਦ; ‘ਅਨੁ’ ਪਿੱਛੋਂ/ਅਨੁਸਰਨ ਅਤੇ ਸਾਦ੍ਰਸ਼੍ਯ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵੀ।

Verse 10

प्रश्नावधारणानुज्ञानुनयामन्त्रणे ननु गर्हासमुच्चयप्रश्नशङ्कासम्भावनास्व् अपि

‘ਨਨੁ’ ਕਣ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਅਵਧਾਰਣ (ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਯ), ਅਨੁਜ್ಞਾ (ਇਜਾਜ਼ਤ), ਅਨੁਨਯ/ਮਨਾਉਣਾ ਅਤੇ ਆਮੰਤ੍ਰਣ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ, ਸਮੁੱਚਯ (ਹੋਰ ਗੱਲ ਜੋੜਨਾ), ਮੁੜ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਸ਼ੰਕਾ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਵੀ।

Verse 11

उपमायां विकल्पे वा सामित्वर्धे जुगुप्सिते अमा सह समीपे च कं वारिणि च मूर्धनि

ਉਪਮਾ ਜਾਂ ਵਿਕਲਪ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, ਮਾਲਕੀ (ਸਾਮਿਤ੍ਵ) ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, ‘ਅੱਧ/ਹਿੱਸਾ’ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਜੁਗੁਪ੍ਸਿਤ (ਤਿਰਸਕਾਰ) ਅਰਥ ਵਿੱਚ—ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਅਮਾ’ ‘ਨਾਲ/ਸਹਿਤ’ ਅਤੇ ‘ਨੇੜੇ’ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਕੰ’ ‘ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ’ ਤੇ ‘ਸਿਰ ਉੱਤੇ’ (ਸਥਾਨਵਾਚਕ) ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

इवेत्थमर्थयोरेवं नूनं तर्के ऽर्थनिश् चये तूष्णीमर्थे सुखे जोषं किम्पृच्छायां जुगुप्सने

ਅਵ੍ਯਯਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ— ‘ਇਵ’ ਅਤੇ ‘ਇਤ्थਮ੍’ ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਢੰਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ‘ਏਵੰ’ ਅਤੇ ‘ਨੂਨਮ੍’ ਤਰਕ ਅਤੇ ਅਰਥ-ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ‘ਤੂਸ਼੍ਣੀਮ੍’ ਚੁੱਪੀ; ‘ਜੋਸ਼ਮ੍’ ਸੁਖ/ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ; ਅਤੇ ‘ਕਿਮ੍’ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਜੁਗੁਪਸਾ/ਘਿਨ ਵਿੱਚ ਵੀ।

Verse 13

नाम प्राकाश्यसम्भाव्यक्रोधोपगमकुत्सने अलं भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणवाचकम्

‘ਨਾਮ’ ਅਵ੍ਯਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਨਾ, ਸੰਭਾਵਨਾ, ਕ੍ਰੋਧ, ਸਵੀਕਾਰ/ਸਹਿਮਤੀ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਅਲਮ੍’ ਅਵ੍ਯਯ ਭੂਸ਼ਣ/ਅਲੰਕਾਰ, ਪਰਯਾਪਤੀ, ਸਮਰਥਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ੇਧ/ਰੋਕ ਦੇ ਅਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 14

हूं वितर्के परिप्रश्ने समयान्तिकमध्ययोः पुनरप्रथमे भेदे निर्निश् चयनिषेधयोः

‘ਹੂੰ’ ਅਵ੍ਯਯ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਤਰਕ ਅਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ (ਪਰਿਪ੍ਰਸ਼ਨ) ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਪੁਨਃ’ ਅਵ੍ਯਯ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਮੇਂ, ਨੇੜੇ, ਵਿਚਕਾਰ; ਅਤੇ ‘ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ/ਮੁੜ’, ਭੇਦ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ੇਧ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

स्यात्प्रबन्धे चिरातीते निकटागामिके पुरा उरर्युरी चोररी च विस्तारे ऽङ्गीकृते त्रयम्

ਪ੍ਰਬੰਧ (ਲਗਾਤਾਰ ਰਚਨਾ) ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ—(1) ਚਿਰ-ਅਤੀਤ, (2) ਨੇੜਲਾ ਆਗਾਮੀ, ਅਤੇ (3) ਪੁਰਾ/ਪਹਿਲਾਂ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਯੋਗ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ‘ਉਰਰ੍ਯੁਰੀ’ ਅਤੇ ‘ਚੋਰਰੀ’ ਰੂਪ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਹਨ।

Verse 16

स्वर्गे परे च लोके स्वर्वार्तासम्भावयोः किल निषेधवाक्यालङ्कारे जिज्ञासावसरे खलु

ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਸਵਰਗ-ਵਾਰਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸੋਚਦਿਆਂ ਜਿਗਿਆਸਾ ਦੇ ਮੌਕੇ ‘ਨਿਸ਼ੇਧ-ਵਾਕ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਅਲੰਕਾਰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 17

समीपोभयतःशीघ्रसाकल्याभिमुखे ऽभितः नामप्रकाशयोः प्रादुर्मिथो ऽन्योन्यं रहस्यपि

ਜਦੋਂ ਦੋ ਵਸਤੂਆਂ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਨੇੜੇ ਰੱਖ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ, ਪਰਸਪਰ ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਲੁਕਿਆ ਅਰਥ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 18

तिरो ऽन्तर्धौ तिर्यगर्थे हा विषादशुगर्तिषु अहहेत्यद्भुते खेदे हि हेताववधारणे

‘ਤਿਰੋ’ ਸ਼ਬਦ ‘ਛੁਪਾਉ/ਅੰਤರ್ಧਾਨ’ ਅਤੇ ‘ਤਿਰਛਾ/ਪਾਸੇ’ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਹਾ’ ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਪੀੜ ਵਿੱਚ। ‘ਅਹਹੇ’ ਅਚੰਭੇ ਅਤੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਵਿੱਚ। ‘ਹਿ’ ਕਾਰਨ ਦੱਸਣ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰ/ਅਵਧਾਰਣਾ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

चिराय चिररात्राय चिरस्याद्याश्चिरार्थकाः मुहुः पुनः पुनः शश्वदभीक्ष्णमसकृत् समाः

‘ਚਿਰਾਯ’, ‘ਚਿਰਰਾਤ੍ਰਾਯ’, ‘ਚਿਰਸ੍ਯ’ ਆਦਿ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਭਾਵ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਮੁਹੁḥ’, ‘ਪੁਨಃ ਪੁਨಃ’, ‘ਸ਼ਸ਼ਵਤ्’, ‘ਅਭੀਕ੍ਸ਼ਣਮ੍’, ‘ਅਸਕ੍ਰਿਤ੍’ ਇਹ ਸਭ ਸਮਾਨ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਸਾਰੇ ਦੁਹਰਾਵ ਜਾਂ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 20

स्राग्झटित्यञ्चसाह्नाय सपदि द्राङ्मङ्खु च द्रुते बलवत् सुष्ठु किमुत विकल्पे किं किमूत च

‘ਸ੍ਰਾਕ੍’, ‘ਝਟਿਤਿ’, ‘ਅੰਚ’, ‘ਸਾਹ੍ਨਾਯ’—ਇਹ ‘ਤੁਰੰਤ/ਜਲਦੀ’ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਹਨ। ‘ਸਪਦਿ’, ‘ਦ੍ਰਾਕ੍’, ‘ਮਙ੍ਖੁ’, ‘ਦ੍ਰੁਤੇ’—ਇਹ ‘ਫੌਰਨ/ਵੇਗ ਨਾਲ’ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ। ‘ਬਲਵਤ੍’—ਬਲਪੂਰਵਕ। ‘ਸੁਸ਼੍ਠੁ’—ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ/ਠੀਕ। ‘ਕਿਮੁਤ’—‘ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿੰਨਾ ਵੱਧ!’ ਵਾਲੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ। ‘ਕਿੰ’—ਵਿਕਲਪ ਵਿੱਚ। ‘ਕਿਮੂਤ’ ਵੀ ਉਸੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਅਧਿਕਤਰਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 21

तु हि च स्म ह वै पादपूरणे पूजनेप्यति दिवाह्नीत्यथ दोषा च नक्तञ्च रजनाविति

‘ਤੁ’, ‘ਹਿ’, ‘ਚ’, ‘ਸ੍ਮ’, ‘ਹ’, ‘ਵੈ’—ਇਹ ਪਾਦਪੂਰਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ‘ਦਿਵਾਹਨ’ ਅਰਥਾਤ ਦਿਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਉਚਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਰਾਤ ਦੇ ਭਾਗ—‘ਦੋਸ਼ਾ’ (ਰਾਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ), ‘ਨਕ੍ਤ’ (ਅੱਧੀ ਰਾਤ) ਅਤੇ ‘ਰਜਨੀ’ (ਬਾਕੀ ਰਾਤ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 22

तिर्यगर्थे साचि तिरो ऽप्यथ सम्बोधनार्थकाः स्युः प्याट्पाड्ङ्ग हे है भोः समया निकषा हिरुक्

‘ਤਿਰ੍ਯਕ/ਆੜੇ’ ਅਰਥ ਲਈ ‘ਸਾਚਿ’ ਅਤੇ ‘ਤਿਰੋ’ ਨਿਪਾਤ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਬੋਧਨ ਲਈ ‘ਪ੍ਯਾਟ’, ‘ਪਾਡਙ੍ਗ’, ‘ਹੇ’, ‘ਹੈ’, ‘ਭੋਃ’; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸਮਯਾ’, ‘ਨਿਕਸ਼ਾ’ ਅਤੇ ‘ਹਿਰੁਕ’ ਵੀ ਨਿਪਾਤ ਵਜੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 23

अतर्किते तु सहसा स्यात् पुरः पुरतो ऽग्रतः स्वाहा देवहविर्दाने श्रौषट् वौषट् वषट् स्वधा

ਅਚਾਨਕ ਤੇ ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ ਸਮੇਂ ਤੁਰੰਤ ‘ਪੁਰਃ’, ‘ਪੁਰਤਃ’, ‘ਅਗ੍ਰਤਃ’—ਅਰਥਾਤ ‘ਅੱਗੇ/ਸਾਮ੍ਹਣੇ’—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਵਿ ਅਰਪਣ ਵੇਲੇ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’; ਯਜ્ઞੀ ਉਚਾਰ ‘ਸ਼੍ਰੌਸ਼ਟ’, ‘ਵੌਸ਼ਟ’, ‘ਵਸ਼ਟ’; ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ‘ਸ੍ਵਧਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 24

किञ्चिदीषन्मनागल्पे प्रेत्यामुत्र भवान्तरे जिज्ञासानुनय इति ञ यथा तथा चैव साम्ये अहो हो इति विस्मये

‘ਕਿਞਚਿਤ’, ‘ਈਸ਼ਤ’ ਅਤੇ ‘ਮਨਾਕ’ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਥੋੜ੍ਹਾ’ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ’ ਮਤਲਬ ‘ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ’; ‘ਅਮੁਤ੍ਰ’ ਮਤਲਬ ‘ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ’; ‘ਭਵਾਂਤਰੇ’ ਮਤਲਬ ‘ਹੋਰ ਭਵ/ਹੋਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ’। ‘ਇਤਿ’ ਨਿਪਾਤ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਅਤੇ ਵਿਨਮ੍ਰ ਬੇਨਤੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਯਥਾ’ ‘ਤਥਾ’ ਸਮਾਨਤਾ/ਅਨੁਰੂਪਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ‘ਅਹੋ’ ‘ਹੋ’ ਅਚੰਭੇ ਲਈ ਹਨ।

Verse 25

मौने तु तूष्णीं तूष्णीकं सद्यः सपदि तत्क्षणे दिष्ट्या शमुपयोषञ्चेत्यानन्दे ऽथान्तरे ऽन्तरा

ਮੌਨ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ‘ਤੂਸ਼ṇੀਂ’ ਅਤੇ ‘ਤੂਸ਼ṇੀਕਮ’ ਦਾ ਭਾਵ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਬਦਤਾ ਹੈ। ‘ਸਦ੍ਯਃ’, ‘ਸਪਦੀ’, ‘ਤਤ੍ਕ੍ਸ਼ਣੇ’—ਇਹ ‘ਤੁਰੰਤ’ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਹਨ। ‘ਦਿਸ਼ਟ੍ਯਾ’ ਅਰਥ ‘ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਨਾਲ’; ‘ਸ਼ਮ੍’ ਅਤੇ ‘ਉਪਯੋਸ਼ਨ੍’ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਮਨ-ਸੰਯਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਅੰਤਰੇ’ ਅਤੇ ‘ਅੰਤਰਾ’ ‘ਅੰਦਰ/ਵਿੱਚਕਾਰ’ ਲਈ ਹਨ।

Verse 26

अन्तरेण च मध्ये स्युः प्रसह्य तु हटार्थकम् युक्ते द्वे साम्प्रतं स्थाने ऽभीक्ष्णं शस्वदनारते

‘ਅੰਤਰੇਣ’ ਅਤੇ ‘ਮਧ੍ਯੇ’ ‘ਵਿੱਚਕਾਰ’ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਹਨ। ‘ਪ੍ਰਸਹ੍ਯ’ ਦਾ ਭਾਵ ‘ਬਲਪੂਰਵਕ’ ਹੈ; ‘ਹਟਾਰਥਕਮ’ ਵੀ ‘ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ/ਬਲ ਨਾਲ’ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ‘ਯੁਕ੍ਤੇ’ ਅਤੇ ‘ਦ੍ਵੇ’ ‘ਜੋੜੇ/ਸੰਯੁਕਤ’ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਹਨ। ‘ਸਾਂਪ੍ਰਤਮ’ ਮਤਲਬ ‘ਹੁਣ/ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ’। ‘ਸਥਾਨੇ’ ‘ਥਾਂ/ਦੇਸ਼’ ਲਈ ਹੈ। ‘ਅਭੀਕ੍ਸ਼ਣਮ’ ‘ਵਾਰ ਵਾਰ’, ‘ਸ਼ਸ਼੍ਵਤ’ ‘ਸਦਾ’, ਅਤੇ ‘ਅਨਾਰਤੇ’ ‘ਬਿਨਾ ਰੁਕੇ’ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਹੈ।

Verse 27

अभावे नह्यनो नापि मास्म मालञ्च वारणे पक्षान्तरे चेद्यदि च तत्त्वे त्व् अद्धाञ्जसा द्वयम्

ਅਭਾਵ/ਨਕਾਰ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ‘ਨ’, ‘ਹਿ’, ‘ਅਨੁ’, ‘ਨ’ ਅਤੇ ‘ਅਪਿ’ ਨਿਪਾਤ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਨਾਹੀ/ਪ੍ਰਤਿਸ਼ੇਧ ਵਿੱਚ ‘ਮਾ’, ‘ਸ੍ਮ’ ਅਤੇ ‘ਮਾਲਮ੍’। ਵਿਕਲਪ/ਪੱਖਾਂਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਚੇਤ੍’ ਅਤੇ ‘ਯਦੀ’; ਤੱਤ੍ਵ-ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ‘ਤੁ’। ‘ਅੱਧਾ’ ਅਤੇ ‘ਅੰਜਸਾ’ ਨਿਸ਼ਚਯ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਜੋੜ ਹੈ।

Verse 28

प्राकाश्ये प्रादुराविः स्यादोमेवं परमं मते समन्ततस्तु परितः सर्वतो विश्वगित्यपि

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ‘ਓਂ’ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਪਾਸੇ, ਚੌਹੀਂ ਓਰ, ਸਰਬਤ੍ਰ ਵਿਅਾਪਤ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਵਿਸ਼ਵਗ੍’ (ਸਰਬਵਿਆਪੀ) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

अकामानुमतौ काममसूयोपगमे ऽस्तु च ननु च स्याद्विरोधोक्तौ कच्चित् कामप्रवेदने

ਜਿੱਥੇ ਇੱਛਾ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿਖਾਉਣੀ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ‘ਕਾਮਮ੍’ (ਠੀਕ ਹੈ/ਹੋਣ ਦਿਓ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਈਰਖਾ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ‘ਅਸਤੁ’ (ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ‘ਨਨੁ’—ਕੀ ਐਸੀ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਬਣੇਗਾ? ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਮਨੋਰਥ (ਕਾਮ) ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

Verse 30

निःषमं दुःषमं गर्ह्ये यथास्वन्तु यथायथं मृषा मिथ्या च वितथे यथार्थन्तु यथातथं

ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ‘ਨਿਃਸ਼ਮਮ੍’ ਅਤੇ ‘ਦੁಃਸ਼ਮਮ੍’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਯਥਾਸ੍ਵਮ੍’ ਤੇ ‘ਯਥਾਯਥਮ੍’ ਵੀ। ਜੋ ਝੂਠ/ਵਿਤਥ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ‘ਮ੍ਰਿਸ਼ਾ’, ‘ਮਿਥ੍ਯਾ’ ਅਤੇ ‘ਵਿਤਥ’ ਸ਼ਬਦ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਯਥਾਰਥ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ‘ਯਥਾਰਥਮ੍’, ਅਰਥਾਤ ‘ਯਥਾ-ਤਥਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 31

स्युरेवन्तु पुनर्वैवेत्यवधारणवाचकाः प्रागतीतार्थकं नूनमवश्यं निश् चये द्वयं

‘ਸ੍ਯੁಃ’, ‘ਏਵ’, ‘ਤੁ’, ‘ਪੁਨਰ्’ ਅਤੇ ‘ਵੈ’—ਇਹ ਅਵ੍ਯਯ ਅਵਧਾਰਣ/ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਹਨ। ‘ਨੂਨਮ੍’ ਅਤੇ ‘ਅਵਸ਼੍ਯਮ੍’ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸਥਾਪਿਤ (ਪ੍ਰਾਗਤੀਤ) ਭਾਵ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਜੋੜ ਨਿਰਧਾਰਣ (ਨਿਸ਼ਚਯ) ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 32

संवद्वर्षे ऽवरे त्वर्वागामेवं स्वयमात्मना अल्पे नीचैर् महत्युच्चैः प्रायोभूम्न्य् अद्रुते शनैः

ਸਾਲ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਨੀਵੀਂ ਅਵਸਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਮਾਪ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਪ ਵੱਡਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉੱਚੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ; ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਬਿਨਾ ਅਚਾਨਕਤਾ ਦੇ ਗਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 33

सना नित्ये वहिर्वाह्ये स्मातीते ऽस्तमदर्शने अस्ति सत्त्वे रुषोक्तावूमुं प्रश्ने ऽनुनये त्वयि

“ਸਨਾ” ਸ਼ਬਦ ‘ਸਦਾ/ਨਿੱਤ’ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, “ਬਹਿਰਵਾਹ੍ਯ” ‘ਬਾਹਰੀ/ਬਾਹਰਲਾ’ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, “ਸਮਾਤ्” ਭੂਤਕਾਲ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, “ਅਸ੍ਤਿ” ‘ਮੌਜੂਦ/ਹੈ’ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ “ਸੱਤ੍ਵ” ਆਦਿ ‘ਸੱਤਾ/ਸਰੂਪ’ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। “ਊਮੁੰ” ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਉਕਤੀ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ “ਤ੍ਵਯਿ” ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੇ ਮਨਾਵਣ ਵਾਲੇ ਸੰਬੋਧਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 34

हूं तर्के स्यादुषा रात्रेरवसाने नमो नतौ पुनरर्थे ऽङ्गनिन्दायां दुष्ठु सुष्ठु प्रशंसने

“ਹੂਂ” ਤਰਕ-ਵਾਦ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਉਸ਼ਾ” ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਲਾਲੀ, ਅਰਥਾਤ ਉਸ਼ਾਕਾਲ ਹੈ। “ਨਮੋ” ਪ੍ਰਣਾਮ/ਨਮਸਕਾਰ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ। “ਪੁਨਰ्” ਦਾ ਅਰਥ ‘ਫਿਰ’। “ਅੰਗ” ਨਿੰਦਾ ਜਾਂ ਤਿਰਸਕਾਰ ਵਾਲੇ ਸੰਬੋਧਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। “ਦੁਸ਼ਠੁ” ਨਿੰਦਾ ਲਈ ਅਤੇ “ਸੁਸ਼ਠੁ” ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 35

सायं साये प्रगे प्रातः प्रभाते निकषान्तिके परुत्परार्यैसमो ऽब्दे पूर्वे पूर्वतरे यति

‘ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ’ ਲਈ “ਸਾਯਮ੍/ਸਾਯੇ”; ‘ਸਵੇਰੇ/ਪ੍ਰਾਤಃ’ ਲਈ “ਪ੍ਰਗੇ/ਪ੍ਰਾਤಃ”; ‘ਭੋਰ ਵੇਲੇ’ ਲਈ “ਪ੍ਰਭਾਤੇ”; ‘ਨੇੜੇ’ ਲਈ “ਨਿਕਸ਼ਾ/ਅੰਤਿਕੇ”। ‘ਪਰੇ/ਹੋਰ ਅੱਗੇ’ ਅਰਥ ਵਿੱਚ “ਪਰ” ਅਤੇ “ਉੱਤਰ”; “ਆਰ੍ਯ” “ਸਮ” (ਸਮਾਨ) ਦਾ ਪਰਯਾਏ ਹੈ। ‘ਸਾਲ ਵਿੱਚ’ ਲਈ “ਅਬ੍ਦੇ”; ‘ਪਹਿਲਾਂ’ ਲਈ “ਪੂਰ੍ਵੇ” ਅਤੇ ‘ਹੋਰ ਪਹਿਲਾਂ’ ਲਈ “ਪੂਰ੍ਵਤਰੇ” ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 36

अद्यात्राह्न्य् अथ पूर्वेह्नीत्यादौ पूर्वोत्तरा परात् तथाधरान्यान्यतरेतरात्पूर्वेद्युरादयः

ਹੁਣ “ਅਦ੍ਯ” (ਅੱਜ), “ਤ੍ਰਾਹ੍ਨਿ/ਅਤ੍ਰਾਹ੍ਨਿ” (ਉਸ ਦਿਨ), “ਪੂਰ੍ਵੇਹ੍ਨਿ” (ਪੂਰਵਾਹਨ ਵਿੱਚ) ਆਦਿ ਸਮੇਂ-ਵਾਚਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਰੂਪ-ਨਿਰਮਾਣ/ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਪੂਰਵ-ਉੱਤਰ’ (ਪਹਿਲਾਂ-ਬਾਅਦ), ‘ਉੱਚਾ-ਨੀਵਾਂ’ (ਪਰ/ਉੱਤਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਧਰ), ‘ਪਰਸਪਰ’ (ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਤਰ, ਇਤਰੇਤਰ) ਅਤੇ “ਪੂਰ੍ਵੇਦ੍ਯੁḥ” (ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ) ਆਦਿ ਰੂਪ ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।

Verse 37

उभयद्युश्चोभयेद्युः परे त्वह्नि परेद्यपि ह्यो गते ऽनागते ऽह्नि श्वः परश्वः श्वःपरे ऽहनि

‘ਉਭਯਦ੍ਯੁਃ’ (ਜਾਂ ‘ਉਭਯੇਦ੍ਯੁਃ’) ਉਹ ਦਿਨ ਹੈ ਜੋ ਦੋ ਸੰਦਰਭ-ਬਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਇਕ ਪਾਸੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬਾਅਦ ਦਾ ਹੋਵੇ। ‘ਪਰੇਦ੍ਯੁਃ’ ਵੀ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਹ੍ਯਃ’ ਬੀਤਿਆ ਦਿਨ, ‘ਸ਼੍ਵਃ’ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਦਿਨ, ‘ਪਰਸ਼੍ਵਃ’ ਪਰਸੋਂ, ਅਤੇ ‘ਸ਼੍ਵਃਪਰੇ’ ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਲਾ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 38

तदा तदानीं युगपदेकदा सर्वदा सदा एतर्हि सम्प्रतीदानीमधुना साम्प्रतन्तथा

‘ਤਦਾ’, ‘ਤਦਾਨੀਂ’, ‘ਯੁਗਪਤ੍’, ‘ਏਕਦਾ’, ‘ਸਰਵਦਾ’, ‘ਸਦਾ’, ‘ਏਤर्हਿ’, ‘ਸੰਪ੍ਰਤੀ’, ‘ਇਦਾਨੀਂ’, ‘ਅਧੁਨਾ’, ‘ਸਾਂਪ੍ਰਤਮ੍’ ਅਤੇ ‘ਤਥਾ’—ਇਹ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਢੰਗ/ਪ੍ਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਵ੍ਯਯ ਸ਼ਬਦ ਹਨ।