Adhyaya 363
Chapter 363: नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गाः (Groups of terms for Men, Brahmins, Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras)
ਅਗਨੀਦੇਵ ਕੋਸ਼-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਧਰਤੀ/ਜੰਗਲ/ਔਸ਼ਧੀ ਵਰਗਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਮਨੁੱਖ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਵਰਗੀਕਰਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ “ਮਰਦ”, “ਇਸਤਰੀ”, “ਵਧੂ” ਦੇ ਪਰਯਾਏ, ਫਿਰ ਸਮਾਜਿਕ-ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਇਸਤਰੀ-ਪ੍ਰਕਾਰ, ਸਪਿੰਡ/ਸਨਾਭ, ਗੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ-ਵੰਸ਼ ਵਰਗ, ਅਤੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਪਤੀ–ਪਤਨੀ ਦੇ ਜੋੜੇ ਸ਼ਬਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਗਰਭ, ਜਨਨ-ਪ੍ਰਜਨਨ ਸੰਬੰਧੀ ਪਦ, ਸਰੀਰਕ ਹਾਲਤਾਂ ਤੇ ਅਪੰਗਤਾਵਾਂ, ਰੋਗਨਾਮ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕੋਢ ਆਦਿ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ ਅਤੇ ਸ਼ਵਾਸ/ਖ਼ਯ ਵਰਗੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ—ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰ, ਮਾਸ, ਮੇਦ, ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ਆਦਿ ਦਿਹੀ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਅੰਗ, ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ, ਅਤੇ ਕਮਰ-ਗੁਹ੍ਯ ਤੋਂ ਮੋਢੇ, ਨਖ, ਗਰਦਨ-ਖੇਤਰ, ਵਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸਰੀਰ-ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਗੁਲ, ਵਿਤਸਤੀ, ਰਤਨੀ/ਅਰਤਨੀ ਮਾਪ, ਸਿੰਗਾਰ-ਪਹਿਰਾਵਾ, ਗਹਿਣੇ, ਕਪੜੇ-ਤੰਤੂ, ਪਰਿਮਾਣ-ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਬਣਤਰ-ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ, ਸੁਚੱਜੇ ਨਾਮਕਰਨ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਿਕ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਧਰਮਿਕ ਗਿਆਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे भूमिवनौषध्यादिवर्गा नाम द्विषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्रिषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गाः अग्निर् उवाच नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गान्वक्ष्ये ऽथ नामतः नरः पञ्चजना मर्त्य यद्योषावंला वधूः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਭੂਮੀ, ਵਨ, ਔਸ਼ਧੀ ਆਦਿ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਵਰਗ’ ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਬਾਸਠਵਾਂ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਸੌ ਤ੍ਰੇਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—‘ਨਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਵਰਗ’। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਹੁਣ ਨਾਮਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਵਰਗ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ‘ਪੁਰਖ’—ਨਰ, ਪੰਚਜਨ, ਮਰਤ੍ਯ; ‘ਇਸਤ੍ਰੀ’—ਯਦ੍ਯੋਸ਼ਾ, ਅਵੰਲਾ; ‘ਵਧੂ/ਪਤਨੀ’—ਵਧੂ।
Verse 2
कान्तार्थिनी तु या याति सङ्केतं साभिसारिका कुलटा पुंश् चल्यसती नग्निका स्त्री च कोटवी
ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀ ਆਪਣੇ ਕਾਂਤ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਯਤ ਕੀਤੇ ਸੰਕੇਤ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ‘ਅਭਿਸਾਰਿਕਾ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ‘ਕੁਲਟਾ’, ‘ਪੁੰਸ਼ਚਲੀ’, ‘ਅਸਤੀ’ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਨਗਨਿਕਾ’ ਤੇ ‘ਕੋਟਵੀ’ ਵੀ।
Verse 3
कात्यायन्यर्धवृद्धा या सैरिन्ध्री परवेश्मगा असिक्री स्यादवृद्धा या मलिनी तु रजस्वला
ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ‘ਅਰਧਵ੍ਰਿੱਧਾ’ (ਅਰਧ-ਪ੍ਰੌਢ) ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਪਰਾਏ ਘਰ (ਆਸ਼੍ਰਿਤ/ਸੇਵਿਕਾ ਵਜੋਂ) ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ‘ਸੈਰਿੰਧ੍ਰੀ’। ਜੋ ਹਾਲੇ ਪ੍ਰੌਢ ਨਹੀਂ, ਉਹ ‘ਅਸਿਕ੍ਰੀ’; ਅਤੇ ਰਜਸ੍ਵਲਾ ਇਸਤ੍ਰੀ ‘ਮਲਿਨੀ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 4
वारस्त्री गणिका वेश्या भ्रातृजायास्तु यातरः ननान्दा तु स्वसा पत्युः सपिण्डास्तु सनाभयः
‘ਵਾਰਸਤ੍ਰੀ’ ਦਾ ਅਰਥ ਗਣਿਕਾ/ਵੇਸ਼ਿਆ ਹੈ; ‘ਗਣਿਕਾ’ ਅਤੇ ‘ਵੇਸ਼ਿਆ’ ਵੀ ਉਸੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਭਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ‘ਯਾਤਰਾ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਤੀ ਦੀ ਭੈਣ ‘ਨਨਾਨਦਾ’। ਇੱਕੋ ਪਿੰਡ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਾਲੇ ‘ਸਪਿੰਡ’; ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਨਾਭੀ-ਸੰਬੰਧ (ਇੱਕੋ ਗਰਭ-ਰੇਖਾ) ਵਾਲੇ ‘ਸਨਾਭ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 5
समानोदर्यसोदर्यसगर्भसहजास्समाः सगोत्रबान्धवज्ञातिबन्धुस्वस्वजनाः समाः
ਇੱਕੋ ਉਦਰ-ਸੰਬੰਧ ਵਾਲੇ, ਇੱਕੋ ਮਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ (ਸੋਦਰ੍ਯ), ਇੱਕੋ ਗਰਭ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਸਹਜ (ਸਹਜਾਤ) — ਇਹ ਸਭ ਸਮਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕੋ ਗੋਤ੍ਰ ਵਾਲੇ, ਬਾਂਧਵ, ਗਿਆਤੀ, ਬੰਧੁ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਜਨ — ਇਹ ਵੀ ਸਮਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 6
दम्पती जम्पती भार्यापती जायापती च तौ गर्भाशयो जरायुः स्यादुल्वञ्च कललो ऽस्त्रियां
ਉਹ ਦੋਵੇਂ (ਪਤੀ–ਪਤਨੀ) ਦੰਪਤੀ, ਜੰਪਤੀ, ਭਾਰਿਆਪਤੀ ਅਤੇ ਜਾਇਆਪਤੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਰਭ ਦਾ ਆਸਰਾ ‘ਗਰਭਾਸ਼ਯ’ ਹੈ; ਗਰਭ-ਆਵਰਨ/ਅਪਰਾ ਨੂੰ ‘ਜਰਾਯੁ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਉਲਵ’ ਤੇ ‘ਕਲਲ’ ਸ਼ਬਦ ਇਸਤਰੀ-ਸੰਬੰਧੀ (ਗਰਭਾਵਸਥਾ) ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 7
गर्भो भ्रुण इमौ तुल्यौ क्लीवं शण्डो नपुंसकम् स्यादुत्तानशया डिम्भा बालो माणवकः स्मृतः
‘ਗਰਭ’ ਅਤੇ ‘ਭ੍ਰੂਣ’—ਦੋਵੇਂ ਸਮਾਨ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਹਨ। ‘ਕਲੀਬ’, ‘ਸ਼ੰਡ’ ਅਤੇ ‘ਨਪੁੰਸਕ’—ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੱਤੀ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਪੁਰਸ਼ ਲਈ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਿੱਠ ਦੇ ਬਲ ਲੇਟਿਆ ਬੱਚਾ ‘ਡਿੰਭ’ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਬਾਲ’ ਨੂੰ ‘ਮਾਣਵਕ’ (ਕੁਮਾਰ) ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 8
पिचिण्डिलो वृहत्कुक्षिरवभ्रटो नतनासिके विकलाङ्गस्तु पोगण्ड आरोग्यं स्यादनामयम्
ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਦਬਿਆ/ਗੰਢਦਾਰ ਹੋਵੇ ਉਹ ‘ਪਿਚਿਣਡਿਲ’; ਵੱਡੇ ਪੇਟ ਵਾਲਾ ‘ਵ੍ਰਿਹਤਕੁਕ੍ਸ਼ਿ’; ਗੰਜਾ/ਕੇਸ਼-ਨੁਕਸਾਨ ਵਾਲਾ ‘ਅਵਭ੍ਰਟ’; ਅਤੇ ਝੁਕੀ ਨੱਕ ਵਾਲਾ ‘ਨਤਨਾਸਿਕ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਗ-ਵਿਕਲ ਅਤੇ ਗਲਗੰਡ (ਪੋਗੰਡ) ਨਾਲ ਪੀੜਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ‘ਆਰੋਗ੍ਯ’, ਅਰਥਾਤ ‘ਅਨਾਮਯ’ (ਰੋਗ-ਰਹਿਤਤਾ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 9
स्यादेडे वधिरः कुब्जे गडुलः कुकरे कुनिः क्षयः शोषश् च यक्ष्मा च प्रतिश्यायुस्तु पीनसः
‘ਏਡ’ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ‘ਵਧਿਰ’ (ਬਹਿਰਾ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ‘ਕੁਬ੍ਜ’ ਵਿੱਚ ਕੂਬੜਾ; ‘ਗਡੁਲ’ ਵਿੱਚ ਜਕੜਨ/ਅਪੰਗਤਾ; ਅਤੇ ‘ਕੁਕਰ’ ਵਿੱਚ ‘ਕੁਨੀ’ (ਸੰਕੋਚ/ਲੰਗੜਾਪਣ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਕ੍ਸ਼ਯ’, ‘ਸ਼ੋਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਯਕ੍ਸ਼ਮਾ’—ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਾਮ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯ’ (ਜ਼ੁਕਾਮ) ਲਈ ‘ਪੀਨਸ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
स्त्री क्षुत्क्षुतं क्षयं पुंसि कासस्तु क्षवथुः पुमान् शोथस्तु श्वयथुः शोफः पादस्फोटो विपादिका
ਇਸਤ੍ਰੀਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਛੀਂਕ ਲਈ ‘ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਕ੍ਸ਼ੁਤਮ੍’ ਅਤੇ ਪੁਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ‘ਕ੍ਸ਼ਯਮ੍’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਕਾਸ’ (ਖੰਘ) ਪੁਲਿੰਗ ਹੈ; ‘ਕ੍ਸ਼ਵਥੁ’ (ਛੀਂਕ) ਵੀ ਪੁਲਿੰਗ ਹੈ। ‘ਸ਼ੋਥ’ (ਸੂਜ) ਲਈ ‘ਸ਼੍ਵਯਥੁ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ੋਫ’ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਪਾਦਸ੍ਫੋਟ’ (ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਫਟਣਾ/ਛਾਲੇ) ਨੂੰ ‘ਵਿਪਾਦਿਕਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 11
किलासं सिध्नकच्छान्तु पाम पामा विचर्चिका कोठो मण्डलकं कुष्ठं श्वित्रे द्रुर् नामकार्शसी
ਕਿਲਾਸ, ਸਿਧਨਕ, ਕੱਛ, ਪਾਮ, ਪਾਮਾ, ਵਿਚਰਚਿਕਾ, ਕੋਠ, ਮੰਡਲਕ, ਕੁਸ਼ਠ, ਸ਼ਵਿਤ੍ਰ, ਦ੍ਰੁਃ ਅਤੇ ਨਾਮਕਾਰਸ਼ਸੀ—ਇਹ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।
Verse 12
अनाहस्तु विबन्धः स्याद्ग्रहणी रुक्प्रवाहिका वीजवीर्येन्द्रयं शुक्रं पललं क्रव्यमामिषं
‘ਅਨਾਹ’ ਨੂੰ ‘ਵਿਬੰਧ’ (ਅਵਰੋਧ/ਕਬਜ਼) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਹੋਰ) ਗ੍ਰਹਣੀ ਅਤੇ ਰੁਕ੍-ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾ (ਦਰਦ ਵਾਲਾ ਦਸਤ/ਪੇਚਿਸ)। ਨਾਲ ਹੀ: ਬੀਜ, ਵੀਰ੍ਯ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਪਲਲ, ਕ੍ਰਵ੍ਯ ਅਤੇ ਆਮਿਸ਼।
Verse 13
वुक्काग्रमांसं हृदयं हन्मेदस्तु वपा वसा पश्चाद्ग्रीवा शिरा मन्या नाडी तु धमनिः शिरा
ਗੁਰਦੇ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਦਾ ਮਾਸ ‘ਵੁੱਕਾਗ੍ਰ-ਮਾਂਸ’; ਦਿਲ ‘ਹ੍ਰਿਦਯ’; ਜਬੜੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਚਰਬੀ ‘ਹਨ-ਮੇਦਸ’; ਓਮੈਂਟਮ ‘ਵਪਾ’; ਚਰਬੀ ‘ਵਸਾ’; ਗਰਦਨ ਦਾ ਪਿੱਛਲਾ ਭਾਗ ‘ਪਸ਼ਚਾਦ੍-ਗ੍ਰੀਵਾ’; ਨਸ ‘ਸ਼ਿਰਾ’; ਗਰਦਨ ਦਾ ਪਾਸਾ/ਨਪਾ-ਸਥਾਨ ‘ਮਨਿਆ’; ਨਲੀ-ਰੂਪ ਮਾਰਗ ‘ਨਾਡੀ’; ਅਤੇ ਸ਼ਿਰਾ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਧਮਨੀ ‘ਧਮਨੀ’ ਹੈ।
Verse 14
तिलकं क्तोम मस्तिष्कं द्रूषिका नेत्रयोर्मलम् अन्त्रं पुरी तद्गुल्मस्तु प्लीहा पुंस्य् अथ वस्नसा
‘ਤਿਲਕ’ ਮੱਥੇ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ; ‘ਕ੍ਤੋਮ’ ਇੱਥੇ ‘ਸ਼ਿਰ’ (ਸਿਰ) ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਹੈ; ‘ਮਸਤਿਸ਼ਕ’ ਦਿਮਾਗ ਹੈ। ‘ਦ੍ਰੂਸ਼ਿਕਾ’ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਮਲ/ਸ੍ਰਾਵ ਹੈ। ‘ਅੰਤ੍ਰ’ ਆਂਤਾਂ ਹਨ; ‘ਪੁਰੀ’ ਮਲ ਹੈ; ‘ਗੁਲਮ’ ਪੇਟ ਦੀ ਗਾਂਠ/ਗੁੱਛ ਹੈ; ‘ਪਲੀਹਾ’ ਤਿਲਲੀ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਵਸਨਸਾ’ ਪੁਰਸ਼ੇਂਦ੍ਰਿਯ/ਪੌਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
स्नायुः स्त्रियां कालखण्डयकृती तु समे इमे स्यात् कर्पूरः कपालो ऽस्त्री कीकसङ्कुल्यमस्थि च
‘ਸ্নਾਯੁ’ ਸ਼ਬਦ ਇਸਤ੍ਰੀਲਿੰਗ ਹੈ। ‘ਕਾਲਖੰਡ’ ਅਤੇ ‘ਯਕ੍ਰੁਤੀ’ ਉਭੈਲਿੰਗ (ਸਧਾਰਣ ਲਿੰਗ) ਹਨ। ‘ਕਰਪੂਰ’, ‘ਕਪਾਲ’, ‘ਕੀਕਸੰਗੁਲ੍ਯ’ ਅਤੇ ‘ਅਸਥਿ’ ਇਸਤ੍ਰੀਲਿੰਗ ਨਹੀਂ (ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿੰਗ/ਨਪੁੰਸਕ)।
Verse 16
स्याच्छरीरास्थ्नि कङ्कालः पृष्ठास्थ्नि तु कशेरुका शिरो ऽस्थनि करोटिः स्त्री पार्श्वास्थनि तु पर्शुका
ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ‘ਕੰਕਾਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਠ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ‘ਕਸ਼ੇਰੁਕਾ’ (ਰੀੜ੍ਹ) ਹਨ। ਸਿਰ ਦੀ ਹੱਡੀ ਇਸਤਰੀਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ‘ਕਰੋਟਿ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ‘ਪਰਸ਼ੁਕਾ’ (ਪੱਸਲੀਆਂ) ਕਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 17
अङ्गं प्रतीको ऽवयवः शरीरं वर्ष्म विग्रहः कटो ना श्रोणिफलकं कटिः श्रोणिः ककुद्मती
ਅਵਯਵ ਨੂੰ ‘ਅੰਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਦੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਤੀਕ’ ਜਾਂ ‘ਅਵਯਵ’ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਦੇਹ ‘ਸ਼ਰੀਰ’, ‘ਵਰਸ਼ਮ’ ਜਾਂ ‘ਵਿਗ੍ਰਹ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਮਰ/ਕਟੀ ‘ਕਟ’ ਜਾਂ ‘ਨਾ’; ਸ਼੍ਰੋਣੀ-ਹੱਡ ‘ਸ਼੍ਰੋਣਿਫਲਕ’; ਕਮਰ ‘ਕਟੀ’; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਣੀ ‘ਸ਼੍ਰੋਣੀ’ ਨੂੰ ‘ਕਕੁਦਮਤੀ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
पश्चान्नितम्बः स्त्रीकट्याः क्लीवे तु जघनं पुरः कूपकौ तु नितम्बस्थौ द्वयहीने ककुन्दरे
ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਕਟੀ/ਸ਼੍ਰੋਣੀ ਦੇ ਪਿੱਛਲੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ‘ਨਿਤੰਬ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਲੀਬ ਲਈ ਉਹੀ ‘ਜਘਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਤੰਬਾਂ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦ ਦੋ ਖੱਡਾਂ ਨੂੰ ‘ਕੂਪਕ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਜੋੜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਕਕੁੰਦਰ’ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 19
स्त्रियां स्फिचौ कटिप्रोथावुपस्थो वक्ष्यमाणयोः भगं योनिर्द्वयोः शिश्नो मेढ्रो मेहनशेफसी
ਇਸਤਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿਤੰਬ ‘ਸ੍ਫਿਚ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਮਰ ‘ਕਟੀ’ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਣੀ ਦਾ ਉਭਾਰ ‘ਪ੍ਰੋਥ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਨਨ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ‘ਉਪਸਥ’ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀ ਅੰਗ ‘ਭਗ’ ਅਤੇ ‘ਯੋਨੀ’ ਹਨ; ਪੁਰਖ ਅੰਗ ‘ਸ਼ਿਸ਼ਨ’, ‘ਮੇਢ੍ਰ’, ‘ਮੇਹਨ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ੇਫਸ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 20
पिचिण्डकुक्षी जठरोदरं तुन्दं कुचौ स्तनौ चूचुकन्तु कुचाग्रं स्यान्न ना क्रोडं भुजान्तरम्
‘ਕੁਕ੍ਸ਼ਿ’ (ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਪਿਚਿਣ੍ਡ’ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਉਦਰ/ਪੇਟ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ; ‘ਜਠਰ’ ਅਤੇ ‘ਉਦਰ’ ਵੀ ਪੇਟ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ, ਅਤੇ ‘ਤੁੰਦ’ ਮੋਟਾ ਉਦਰ (ਤੋਂਦ) ਹੈ। ‘ਕੁਚ’ ਅਤੇ ‘ਸਤਨ’ ਛਾਤੀਆਂ/ਸਤਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ; ‘ਚੂਚੁਕ’ ਸਤਨਾਗ੍ਰ (ਨਿੱਪਲ) ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਕੁਚਾਗ੍ਰ’ ਵੀ ਸਤਨ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ‘ਕ੍ਰੋਡ’ ਭੁਜਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਥਾਂ, ਅਰਥਾਤ ਕੱਖ/ਬਗਲ ਹੈ।
Verse 21
स्कन्धो भुजशिरो ऽंशो ऽस्त्री सन्धी तस्यैव जत्रुणी पुनर्भवः कररुहो नखो ऽस्त्री नखरो ऽस्त्रियां
ਸਕੰਧ, ਭੁਜਸ਼ਿਰ ਅਤੇ ਅੰਸ਼—ਇਹ ਇਸਤ੍ਰੀਲਿੰਗ ਨਹੀਂ ਹਨ। ‘ਸੰਧਿ’ ਵੀ ਉਸੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਜਤ੍ਰੁਣੀ’ ਇਸਤ੍ਰੀਲਿੰਗ ਹੈ। ‘ਪੁਨਰਭਵ’ ਪੁਲਿੰਗ ਹੈ। ‘ਕਰਰੁਹ’ ਅਤੇ ‘ਨਖ’ ਇਸਤ੍ਰੀਲਿੰਗ ਨਹੀਂ; ‘ਨਖਰ’ ਨਪੁੰਸਕ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
प्रदेशतालगोकर्णास्तर्जन्यादियुते तते अङ्गुष्ठे सकनिष्ठे स्याद्वितस्तिर्द्वादशाङ्गुलः
ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤਾਲ ਅਤੇ ਗੋਕਰਣ—ਇਹ ਮਾਪ ਤਰਜਨੀ ਆਦਿ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲਏ ਜਾਣ ਤਾਂ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਕਨਿੱਠੀ ਤੱਕ ਦਾ ਫੈਲਾਵ ‘ਵਿਤਸਤੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
Verse 23
पाणौ च पेटप्रतलप्रहस्ता विस्तृताङ्गुलौ बद्धमुष्टिकरो रत्निररत्निः स कनिष्ठवान्
‘ਪਾਣੀ’ (ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹਥੇਲੀ) ਨੂੰ ‘ਪੇਟ’, ‘ਪ੍ਰਤਲ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਹਸਤ’ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਂਗਲਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ‘ਵਿਸਤ੍ਰਿਤਾਂਗੁਲ’; ਮੁੱਠ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ‘ਬੱਧਮੁਸ਼ਟਿਕਰ’। ‘ਰਤਨੀ’ ਨੂੰ ‘ਅਰਤਨੀ’ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਕਨਿੱਠੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਾ ਮਾਪ ਹੈ।
Verse 24
कम्बुग्रीवा त्रिरेखा सावटुर्घाटा कृकाटिका अधः स्याच्चिवुकञ्चौष्ठादथ गण्डौ गलो हनुः
ਸ਼ੰਖ ਵਰਗੀ ਗਰਦਨ ‘ਕੰਬੁਗ੍ਰੀਵਾ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਗਰਦਨ ‘ਤ੍ਰਿਰੇਖਾ’ ਹੈ। ਗਰਦਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ/ਪਸ਼ਚਕਪਾਲ ਭਾਗ ਨੂੰ ‘ਸਾਵਟੁਰਘਾਟਾ’ ਅਤੇ ਗਰਦਨ-ਸੰਧੀ ਨੂੰ ‘ਕ੍ਰਿਕਾਟਿਕਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇਠਾਂ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ: ਠੋਡੀ ‘ਚਿਵੁਕ’, ਹੋਠਾਂ ਦਾ ਭਾਗ ‘ਚੌਸ਼ਠ’, ਫਿਰ ਗੱਲ ‘ਗੰਡ’, ਗਲਾ ‘ਗਲ’ ਅਤੇ ਜਬੜਾ ‘ਹਨੁ’।
Verse 25
अपाङ्गौ नेत्रयोरन्तौ कटाक्षो ऽपाङ्गदर्शने चिकुरः कुन्तलो बालः प्रतिकर्म प्रसाधनम्
ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਕੋਨਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਅਪਾਂਗ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਪਾਂਗ ਤੋਂ ਵੇਖਣਾ—ਤਿਰਛੀ ਨਜ਼ਰ—‘ਕਟਾਖ਼ਸ਼’ ਹੈ। ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ‘ਚਿਕੁਰ’ ਜਾਂ ‘ਕੁੰਤਲ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ‘ਬਾਲ’ ਵੀ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਸਿੰਗਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕਰਮ ‘ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ’ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟ ‘ਪ੍ਰਸਾਧਨ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 26
आकाल्पवेशौ नेपथ्यं प्रत्यक्षं खेलयोगजम् चूडामणिः शिरोरत्नं तरलो हारमध्यगः
ਆਕਲਪ ਅਤੇ ਵੇਸ਼ ਨੇਪਥ੍ਯ (ਮੰਚੀ ਪਹਿਰਾਵਾ) ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਲੰਕਾਰ ਖੇਲ-ਯੋਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੂਡਾਮਣੀ ਸਿਰ ਦਾ ਰਤਨ ਹੈ ਅਤੇ ਤਰਲ ਹਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਟੰਗਿਆ ਲਟਕਣ ਹੈ।
Verse 27
कर्णिका तालपत्रं स्याल्लम्बनं स्याल्ललन्तिका मञ्जीरो नूपुरं पादे किङ्किणी क्षुद्रघण्टिका
ਕਰਨਿਕਾ ਅਤੇ ਤਾਲਪਤ੍ਰ ਕਾਨ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ; ਲੰਬਨ ਅਤੇ ਲਲੰਤਿਕਾ ਟੰਗਣ ਵਾਲੇ ਅਲੰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਮੰਜੀਰੋ ਅਤੇ ਨੂਪੁਰ ਪਾਇਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿੰਕਿਣੀ ਛੋਟੀ ਘੰਟੀ ਵਰਗਾ ਗਹਿਣਾ ਹੈ।
Verse 28
दैर्घ्यमायाम आरोहः परिणाहो विशालता पटच्चरं जीर्णवस्त्रं संव्यानञ्चोत्तरीयकम्
ਲੰਬਾਈ ਨੂੰ ਆਯਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਚਾਈ ਨੂੰ ਆਰੋਹ; ਘੇਰਾ/ਪਰਿਧੀ ਨੂੰ ਪਰਿਣਾਹ; ਅਤੇ ਫੈਲਾਵ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ। ਪਟੱਚਰ ਅਰਥਾਤ ਜੀਰਣ ਕਪੜਾ; ਅਤੇ ਸੰਵਿਆਨ (ਲਪੇਟਣ ਵਾਲਾ ਵਸਤ੍ਰ) ਨੂੰ ਉੱਤਰੀਯਕ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 29
रचना स्यात् परिस्पन्द आभोगः परिपूर्णता समुद्गकः सम्पुटकः प्रतिग्राहः पतद्ग्रहः
ਰਚਨਾ ਦੇ ਭੇਦ ਹਨ—ਪਰਿਸਪੰਦ (ਕੰਪਨ-ਗਤੀ), ਆਭੋਗ (ਪੂਰਾ ਵਿਸਤਾਰ), ਪਰਿਪੂਰਣਤਾ (ਸੰਪੂਰਨ ਭਰਾਵ), ਸਮੁਦਗਕ (ਪੇਟੀ ਵਰਗਾ ਆਵਰਨ), ਸੰਪੁਟਕ (ਜੋੜੀ-ਪੇਟੀ/ਕੈਪਸੂਲ-ਰੂਪ ਆਵਰਨ), ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਾਹ (ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹਣ ਪਾਤਰ) ਅਤੇ ਪਤਦਗ੍ਰਹ (ਡਿੱਗਦੀ ਚੀਜ਼ ਫੜਨ ਵਾਲਾ ਪਾਤਰ)।
Frequently Asked Questions
Precision of nomenclature: the chapter standardizes synonym sets across social identity (kinship/gotra), medical description (skin diseases, wasting disorders, rhinitis), anatomy (vessels, organs, bones), and metrology (vitasti = 12 aṅgulas; ratni/aratni).
By treating correct naming and classification as dharmic discipline: accurate vocabulary supports right ritual usage, clear legal/kinship understanding, and reliable medical description—aligning worldly competence (Bhukti) with ordered dharma conducive to Mukti.
Human and female-type terms; kinship/lineage sets; conjugal and reproductive vocabulary; disability and disease lists (notably skin ailments); bodily substances and vessels; skeletal/body-part nomenclature; measures of length; and adornment/clothing/ornament terms.