Adhyaya 364

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नृवर्गो नाम त्रिषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चतुःषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ब्रह्मवर्गः अग्निर् उवाच वंशो ऽन्ववायो गोत्रं स्यात् कुलान्यभिजनान्वयौ मन्त्रव्याख्याकृदाचार्य आदेष्टा त्वध्वरे व्रती

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਨੇਯ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਨ੍ਰਿਵਰਗ’ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਤਿਰਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ‘ਬ੍ਰਹਮਵਰਗ’ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਚੌਂਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਵੰਸ਼’ ਅਨਵਵਾਯ, ਅਰਥਾਤ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ; ‘ਗੋਤ੍ਰ’ ਕੁਲ-ਧਾਰਾ ਹੈ। ‘ਕੁਲ’ ਅਤੇ ‘ਅਭਿਜਨਾਨ੍ਵਯ’ ਉੱਚ ਵੰਸ਼-ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਚਾਰਯ ਹੈ; ਯਜ्ञ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਆਦੇਸ਼ਟਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਧਵਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵ੍ਰਤੀ (ਵ੍ਰਤ-ਪਾਲਕ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 2

यष्टा च यजमानः स्यात् ज्ञात्वारम्भ उपक्रमः सतीर्थ्याश् चैकगुरवः सभ्याः सामाजिकास् तथा

ਯਸ਼ਟਾ ਆਪ ਹੀ ਯਜਮਾਨ ਹੋਵੇ; ਕਾਰਜ ਦੇ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਉਪਕ੍ਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਜਾਣ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰੇ। ਨਾਲ ਸਤੀਰਥੀ, ਇੱਕ-ਗੁਰੂ ਵਾਲੇ ਸਹਾਧਿਆਈ, ਸਭ੍ਯ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ (ਅਨੁਸ਼ਠਾਨੀ ਭਾਗੀਦਾਰ) ਵੀ ਹੋਣ।

Verse 3

सभासदः सभास्तारा ऋत्विजो याजकाश् च ते अध्वर्यूद्गातृहोतारो यजुःसामर्ग्विदः क्रमात्

ਉਹ ਸਭਾਸਦ ਅਤੇ ਸਭਾ ਦੇ ਤਾਰੇ (ਨੇਤਾ) ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਰਿਤ੍ਵਿਜ ਅਤੇ ਯਾਜਕ ਵੀ। ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਧਵਰ੍ਯੁ, ਉਦਗਾਤਾ ਅਤੇ ਹੋਤਾ—ਜੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਯਜੁਃ, ਸਾਮ ਅਤੇ ਰਿਗ ਵੇਦ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ।

Verse 4

चषालो यूपकटकः समे स्थण्डिलचत्वरे आमिक्षा सा शृतोष्णे या क्षीरे स्याद्दधियोगतः

ਚਸ਼ਾਲ ਯੂਪ (ਯੱਗ-ਸਤੰਭ) ਦਾ ਕਟਕ/ਛੱਲਾ ਹੈ। ਸਮਤਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਥੰਡਿਲ-ਚਤੁਰ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਮિક્ષਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਉਬਲੇ ਹੋਏ ਗਰਮ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦਹੀਂ ਮਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ।

Verse 5

पृषदाज्यं सदध्याज्ये परमान्नन्तु पायसम् उपाकृतः पशुरसौ यो ऽभिमन्त्र्य क्रतौ हतः

ਪ੍ਰਿਸ਼ਦਾਜ੍ਯ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਦਹੀਂ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਆਜ੍ਯ (ਘੀ) ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਪਰਮਾਨ্ন ਪਾਇਸ—ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਕਾਇਆ ਅੰਨ। ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਤੂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਉਪਾਕ੍ਰਿਤ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

परम्पराकं समनं प्रोक्षणञ्च बधार्थकम् पूजा नमस्यापिचितिः सपर्यार्चार्हणाः समाः

‘ਪਰੰਪਰਾਕ’, ‘ਸਮਨ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰੋਕਸ਼ਣ’—ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਨਿਗ੍ਰਹ/ਬੰਧਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰੋਕਸ਼ਣ (ਪਵਿਤ੍ਰ ਛਿੜਕਾਵ) ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਪੂਜਾ’, ‘ਨਮਸਿਆ’, ‘ਅਪਚਿਤਿ’, ‘ਸਪਰਿਆ’, ‘ਅਰਚਾ’ ਅਤੇ ‘ਅਰ੍ਹਣਾ’—ਇਹ ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਆਦਰ-ਅਰਪਣ ਦੇ ਪਰਯਾਯ ਹਨ।

Verse 7

वरिवस्या तु शुश्रूषा परिचर्याप्युपासनम् नियमो ब्रतमस्त्री तच्चोपवासादि पुण्यकम्

‘ਵਰਿਵਸਿਆ’ ਸਾਵਧਾਨ ਸੇਵਾ ਹੈ; ‘ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂਸ਼ਾ’ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਹਾਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਪਰਿਚਰਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਪਰਿਚਰਿਆ’ ਵੀ ਉਪਾਸਨਾ-ਰੂਪ ਸੇਵਾ ਹੈ। ‘ਨਿਯਮ’ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਯਮ ਹੈ; ‘ਵ੍ਰਤ’ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆਬੱਧ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 8

मुख्यः स्यात् प्रथमः कल्पो ऽनुकल्पस्तु ततो ऽधमः कल्पे विधिक्रमौ ज्ञेयौ विवेकः पृथगात्मता

ਮੁੱਖ ਕਲਪ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਨੁਕਲਪ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਨੀਵਾਂ ਹੈ। ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਿਧੀ-ਕ੍ਰਮ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ—ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਵੱਖਰਾਪਣ (ਪ੍ਰਿਥਗਾਤਮਤਾ)।

Verse 9

संस्कारपूर्वं ग्रहणं स्यादुपाकरणं श्रुतेः भिक्षुः परिव्राट् कर्मन्दी पाराशर्यपि मस्करी

ਸ਼੍ਰੁਤੀ (ਵੇਦ) ਦਾ ਗ੍ਰਹਿਣ/ਪਾਠ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਨੂੰ ਵੇਦ ਦਾ ‘ਉਪਾਕਰਣ’ (ਆਰੰਭ-ਵਿਧੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭિક્ષੂ, ਪਰਿਵ੍ਰਾਟ, ਕਰਮੰਦੀ, ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯ ਅਤੇ ਮਸਕਰੀ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਅਨੁਸ਼ਠਿਤ ਹੋਵੇ।

Verse 10

ऋषयः सत्यवचसःस्नातकश्चाप्लुतव्रती ये निर्जितेन्द्रियग्रामा यतिनो यतयश् च ते

ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਨਾਤਕ (ਵਿਧੀਵਤ ਦীক্ষਾ-ਸਮਾਪਤ) ਹਨ, ਜੋ ਅਖੰਡ ਵ੍ਰਤ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ—ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਯਤੀ ਹਨ, ਸੱਚੇ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਤਿਆਗੀ।

Verse 11

शरीरसाधनापेक्षं नित्यं यत् कर्म तद्यमः नियमस्तु स यत् कर्मानित्यमागन्तुसाधनम् स्याद् ब्रह्मभूयं ब्रह्मत्वं ब्रह्मसायुज्यमित्यपि

ਜੋ ਕਰਮ ਸਰੀਰਕ ਸਾਧਨਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਕੇ ਨਿੱਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਯਮ’ ਹੈ। ‘ਨਿਯਮ’ ਉਹ ਕਰਮ ਹੈ ਜੋ ਅਨਿੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਕਦੇ-ਕਦੇ/ਬਾਹਰੀ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਫਲ ‘ਬ੍ਰਹਮਭੂਯ’ (ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ ਜਾਣਾ), ‘ਬ੍ਰਹਮਤਵ’ ਅਤੇ ‘ਬ੍ਰਹਮਸਾਯੁਜ੍ਯ’ (ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਏਕਤਾ) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।