Adhyaya 363
Chapter 363: नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गाः (Groups of terms for Men, Brahmins, Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras)
ଅଗ୍ନିଦେବ କୋଶକ୍ରମରେ ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟର ଭୂମି/ବନ/ଔଷଧି ଭଳି ପରିବେଶୀୟ ବର୍ଗରୁ ସରି ମନୁଷ୍ୟକେନ୍ଦ୍ରିକ ବର୍ଗୀକରଣ ଦେଇଛନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ “ପୁରୁଷ”, “ସ୍ତ୍ରୀ”, “ବଧୂ”ର ପର୍ୟାୟ, ପରେ ସାମାଜିକ-ନୈତିକ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ ସ୍ତ୍ରୀପ୍ରକାର, ସପିଣ୍ଡ/ସନାଭ, ଗୋତ୍ର ଓ ଆତ୍ମୀୟ-ବଂଶ ବିଭାଗ, ଏବଂ ପତି–ପତ୍ନୀ ଯୁଗ୍ମ ପଦ ଆସେ। ତାପରେ ଗର୍ଭ ଓ ପ୍ରଜନନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପଦ, ଦେହାବସ୍ଥା ଓ ଅପାଙ୍ଗତା, ରୋଗନାମ—ବିଶେଷକରି କୁଷ୍ଠାଦି ଚର୍ମରୋଗ ଓ ଶ୍ୱାସ/କ୍ଷୟ ଭଳି ବ୍ୟାଧି—ଏବଂ ଶୁକ୍ର, ମାଂସ, ମେଦ, ଶିରା ଇତ୍ୟାଦି ଦେହଦ୍ରବ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ପରେ ଅସ୍ଥି ଓ ଅଙ୍ଗ-ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ, ବ୍ୟାକରଣିକ ଲିଙ୍ଗପ୍ରୟୋଗ ସୂଚନା, ଏବଂ କଟି-ଗୁହ୍ୟରୁ କାନ୍ଧ, ନଖ, ଗ୍ରୀବା-ପ୍ରଦେଶ, କେଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶରୀରାଂଶ ପଦାବଳୀ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଅଙ୍ଗୁଳ, ବିତସ୍ତି, ରତ୍ନି/ଅରତ୍ନି ମାପ, ଅଳଙ୍କାର-ବେଶଭୂଷା, ବସ୍ତ୍ର-ତନ୍ତୁ, ପରିମାଣ-ଆକାର-ରଚନା ରୂପଗୁଡ଼ିକ ସଂଗ୍ରହ କରି, ସଠିକ ନାମକରଣ ଦ୍ୱାରା ଲୋକିକ ବିଦ୍ୟାକୁ ଧର୍ମଜ୍ଞାନ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे भूमिवनौषध्यादिवर्गा नाम द्विषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्रिषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गाः अग्निर् उवाच नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गान्वक्ष्ये ऽथ नामतः नरः पञ्चजना मर्त्य यद्योषावंला वधूः
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ଭୂମି, ବନ, ଔଷଧି ଆଦିର ଶବ୍ଦବର୍ଗ’ ନାମକ ଅଧ୍ୟାୟ ତିନିଶେ ବାଷଠିତମ। ଏବେ ତିନିଶେ ତେଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ—‘ନର, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରର ଶବ୍ଦବର୍ଗ’। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ମୁଁ ଏବେ ନାମାନୁସାରେ ଏହି ଶବ୍ଦବର୍ଗ କହିବି। ‘ପୁରୁଷ’—ନର, ପଞ୍ଚଜନ, ମର୍ତ୍ୟ; ‘ସ୍ତ୍ରୀ’—ଯଦ୍ୟୋଷା, ଅବଂଲା; ‘ବଧୂ/ପତ୍ନୀ’—ବଧୂ।
Verse 2
कान्तार्थिनी तु या याति सङ्केतं साभिसारिका कुलटा पुंश् चल्यसती नग्निका स्त्री च कोटवी
କାନ୍ତଙ୍କୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରି ପୂର୍ବନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସଙ୍କେତସ୍ଥଳକୁ ଯାଉଥିବା ସ୍ତ୍ରୀ ‘ଅଭିସାରିକା’ କୁହାଯାଏ। ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ‘କୁଲଟା’, ‘ପୁଂଶ୍ଚଲୀ’, ‘ଅସତୀ’ ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି; କିଛି ପ୍ରୟୋଗରେ ‘ନଗ୍ନିକା’ ଓ ‘କୋଟବୀ’ ମଧ୍ୟ।
Verse 3
कात्यायन्यर्धवृद्धा या सैरिन्ध्री परवेश्मगा असिक्री स्यादवृद्धा या मलिनी तु रजस्वला
ଯେ ସ୍ତ୍ରୀ ‘ଅର୍ଧବୃଦ୍ଧା’ (ଅର୍ଧ-ପ୍ରୌଢା), ସେ ‘କାତ୍ୟାୟନୀ’ କୁହାଯାଏ; ଯେ ପରଗୃହକୁ (ଆଶ୍ରିତ/ସେବିକା ଭାବେ) ଯାଏ, ସେ ‘ସୈରିନ୍ଧ୍ରୀ’। ଯେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୌଢା ନୁହେଁ, ସେ ‘ଅସିକ୍ରୀ’; ରଜସ୍ୱଳା ସ୍ତ୍ରୀ ‘ମଲିନୀ’ କୁହାଯାଏ।
Verse 4
वारस्त्री गणिका वेश्या भ्रातृजायास्तु यातरः ननान्दा तु स्वसा पत्युः सपिण्डास्तु सनाभयः
‘ବାରସ୍ତ୍ରୀ’ ଅର୍ଥ ଗଣିକା/ବେଶ୍ୟା; ‘ଗଣିକା’ ଓ ‘ବେଶ୍ୟା’ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଅର୍ଥରେ। ଭାଇର ସ୍ତ୍ରୀ ‘ଯାତରା’। ପତିଙ୍କ ଭଉଣୀ ‘ନନାନ୍ଦା’। ଏକେ ପିଣ୍ଡ-ପରମ୍ପରାର ଲୋକ ‘ସପିଣ୍ଡ’; ଏକେ ନାଭି-ସମ୍ବନ୍ଧ (ଏକେ ଗର୍ଭରେଖା) ଥିବାମାନେ ‘ସନାଭ’।
Verse 5
समानोदर्यसोदर्यसगर्भसहजास्समाः सगोत्रबान्धवज्ञातिबन्धुस्वस्वजनाः समाः
ଏକେ ଉଦର-ସମ୍ବନ୍ଧୀ, ଏକେ ମାତାର ସନ୍ତାନ (ସୋଦର୍ୟ), ଏକେ ଗର୍ଭ-ପରମ୍ପରାର, ଏବଂ ସହଜ (ସହଜାତ) — ଏମାନେ ସମାନ ମନାଯାନ୍ତି। ତଦ୍ରୂପ ଏକେ ଗୋତ୍ରର, ବାନ୍ଧବ, ଜ୍ଞାତି, ବନ୍ଧୁ ଓ ନିଜ ସ୍ୱଜନ — ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ମନାଯାନ୍ତି।
Verse 6
दम्पती जम्पती भार्यापती जायापती च तौ गर्भाशयो जरायुः स्यादुल्वञ्च कललो ऽस्त्रियां
ସେଇ ଦୁଇଜଣ (ସ୍ୱାମୀ–ସ୍ତ୍ରୀ) ଦମ୍ପତୀ, ଜମ୍ପତୀ, ଭାର୍ଯ୍ୟାପତୀ ଓ ଜାୟାପତୀ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ଗର୍ଭର ଆଶ୍ରୟ ‘ଗର୍ଭାଶୟ’; ଗର୍ଭାବରଣ/ଅପରା ‘ଜରାୟୁ’; ଏବଂ ‘ଉଲ୍ୱ’ ଓ ‘କଲଲ’ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ସ୍ତ୍ରୀ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ (ଗର୍ଭାବସ୍ଥା) ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
Verse 7
गर्भो भ्रुण इमौ तुल्यौ क्लीवं शण्डो नपुंसकम् स्यादुत्तानशया डिम्भा बालो माणवकः स्मृतः
‘ଗର୍ଭ’ ଓ ‘ଭ୍ରୁଣ’—ଏହି ଦୁଇଟି ସମାନାର୍ଥକ। ‘କ୍ଲୀବ’, ‘ଶଣ୍ଡ’ ଓ ‘ନପୁଂସକ’—ସନ୍ତାନୋତ୍ପାଦନରେ ଅସମର୍ଥ ପୁରୁଷକୁ ସୂଚାଏ। ପିଠି ଉପରେ ଶୋଇଥିବା ଶିଶୁ ‘ଡିମ୍ଭ’; ଏବଂ ‘ବାଲ’କୁ ‘ମାଣବକ’ (କୁମାର) ବୋଲି ଧରାଯାଏ।
Verse 8
पिचिण्डिलो वृहत्कुक्षिरवभ्रटो नतनासिके विकलाङ्गस्तु पोगण्ड आरोग्यं स्यादनामयम्
ଦେହ ଚାପିଯାଇଥିବା/ଗଠିଳ ଆକୃତି ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ‘ପିଚିଣ୍ଡିଲ’; ବଡ଼ ପେଟ ଥିବା ‘ବୃହତ୍କୁକ୍ଷି’; ଟକଳା/କେଶକ୍ଷତ ‘ଅବଭ୍ରଟ’; ଏବଂ ଝୁଲା ନାକ ଥିବା ‘ନତନାସିକ’। ଅଙ୍ଗବିକଳ ଓ ଗଲଗଣ୍ଡ (ପୋଗଣ୍ଡ) ପୀଡିତଙ୍କ ପାଇଁ ‘ଆରୋଗ୍ୟ’, ଅର୍ଥାତ୍ ‘ଅନାମୟ’ (ରୋଗରହିତତା) କୁହାଯାଏ।
Verse 9
स्यादेडे वधिरः कुब्जे गडुलः कुकरे कुनिः क्षयः शोषश् च यक्ष्मा च प्रतिश्यायुस्तु पीनसः
‘ଏଡ’ ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ୟକ୍ତି ‘ବଧିର’ ହୁଏ; ‘କୁବ୍ଜ’ରେ କୁବ୍ଜ (କୁବଡ଼ା); ‘ଗଡୁଲ’ରେ ଜଡତା/ଅପଙ୍ଗତା; ଏବଂ ‘କୁକର’ରେ ‘କୁନି’ (ସଙ୍କୋଚ/ଲଙ୍ଗଡ଼ାପଣ) ହୁଏ। ‘କ୍ଷୟ’, ‘ଶୋଷ’ ଓ ‘ଯକ୍ଷ୍ମା’—ଏହାମାନେ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ନାମ; ଏବଂ ‘ପ୍ରତିଶ୍ୟାୟ’ (ଜୁକାମ) ପାଇଁ ‘ପୀନସ’ କୁହାଯାଏ।
Verse 10
स्त्री क्षुत्क्षुतं क्षयं पुंसि कासस्तु क्षवथुः पुमान् शोथस्तु श्वयथुः शोफः पादस्फोटो विपादिका
ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗରେ ଛିଙ୍କ ପାଇଁ ‘କ୍ଷୁତ୍କ୍ଷୁତମ୍’ ଏବଂ ପୁଂଲିଙ୍ଗରେ ‘କ୍ଷୟମ୍’ କୁହାଯାଏ। ‘କାସ’ (କାଶି) ପୁଂଲିଙ୍ଗ; ‘କ୍ଷବଥୁ’ (ଛିଙ୍କ) ମଧ୍ୟ ପୁଂଲିଙ୍ଗ। ‘ଶୋଥ’ (ସ୍ଫୀତି) ପାଇଁ ‘ଶ୍ୱୟଥୁ’ ଓ ‘ଶୋଫ’ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏବଂ ‘ପାଦସ୍ଫୋଟ’ (ପାଦ ଫାଟିବା/ଛାଲା) କୁ ‘ବିପାଦିକା’ କୁହାଯାଏ।
Verse 11
किलासं सिध्नकच्छान्तु पाम पामा विचर्चिका कोठो मण्डलकं कुष्ठं श्वित्रे द्रुर् नामकार्शसी
କିଲାସ, ସିଧ୍ନକ, କଚ୍ଛ, ପାମ, ପାମା, ବିଚର୍ଚିକା, କୋଠ, ମଣ୍ଡଳକ, କୁଷ୍ଠ, ଶ୍ୱିତ୍ର, ଦ୍ରୁଃ ଓ ନାମକାର୍ଶସୀ—ଏଗୁଡ଼ିକ ଚର୍ମରୋଗର ନାମ।
Verse 12
अनाहस्तु विबन्धः स्याद्ग्रहणी रुक्प्रवाहिका वीजवीर्येन्द्रयं शुक्रं पललं क्रव्यमामिषं
‘ଅନାହ’କୁ ‘ବିବନ୍ଧ’ (ଅବରୋଧ/କବ୍ଜ) ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। (ଅନ୍ୟ) ଗ୍ରହଣୀ ଓ ରୁକ୍-ପ୍ରବାହିକା (ବେଦନାସହିତ ଅତିସାର/ପେଚିଶ)। ତଥା: ବୀଜ, ବୀର୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଶୁକ୍ର, ପଲଲ, କ୍ରବ୍ୟ, ଆମିଷ।
Verse 13
वुक्काग्रमांसं हृदयं हन्मेदस्तु वपा वसा पश्चाद्ग्रीवा शिरा मन्या नाडी तु धमनिः शिरा
ବୃକ୍କର ଅଗ୍ରଭାଗର ମାଂସ ‘ଭୁକ୍କାଗ୍ର-ମାଂସ’; ହୃଦୟ ‘ହୃଦୟ’; ହନୁ-ପ୍ରଦେଶର ମେଦ ‘ହନ୍-ମେଦ’; ଓମେଣ୍ଟମ ‘ବପା’; ଚର୍ବି ‘ବସା’; ଗଳାର ପଛଭାଗ ‘ପଶ୍ଚାଦ୍-ଗ୍ରୀବା’; ଶିରା ‘ଶିରା’; ଗଳାର ପାର୍ଶ୍ୱ/ନପାସ୍ଥାନ ‘ମନ୍ୟା’; ନଳୀସଦୃଶ ପଥ ‘ନାଡୀ’; ଏବଂ ଶିରାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ‘ଧମନୀ’।
Verse 14
तिलकं क्तोम मस्तिष्कं द्रूषिका नेत्रयोर्मलम् अन्त्रं पुरी तद्गुल्मस्तु प्लीहा पुंस्य् अथ वस्नसा
‘ତିଲକ’ ଲଲାଟ-ଚିହ୍ନ; ‘କ୍ତୋମ’ ଏଠାରେ ‘ଶିର’ (ମସ୍ତକ) ଅର୍ଥରେ; ‘ମସ୍ତିଷ୍କ’ ମସ୍ତିଷ୍କ। ‘ଦ୍ରୂଷିକା’ ଚକ୍ଷୁର ମଳ/ସ୍ରାବ। ‘ଅନ୍ତ୍ର’ ଆନ୍ତ୍ର; ‘ପୁରୀ’ ମଳ; ‘ଗୁଲ୍ମ’ ଉଦରର ଗାଠ/ଗୁଚ୍ଛ; ‘ପ୍ଲୀହା’ ପ୍ଲୀହା; ଏବଂ ‘ବସ୍ନସା’ ପୁରୁଷେନ୍ଦ୍ରିୟ/ପୌରୁଷକୁ ସୂଚାଏ।
Verse 15
स्नायुः स्त्रियां कालखण्डयकृती तु समे इमे स्यात् कर्पूरः कपालो ऽस्त्री कीकसङ्कुल्यमस्थि च
‘ସ୍ନାୟୁ’ ଶବ୍ଦଟି ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ। ‘କାଳଖଣ୍ଡ’ ଓ ‘ଯକୃତୀ’ ଉଭୟଲିଙ୍ଗ (ସାଧାରଣଲିଙ୍ଗ)। ‘କର୍ପୂର’, ‘କପାଳ’, ‘କୀକସଙ୍କୁଲ୍ୟ’ ଓ ‘ଅସ୍ଥି’ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ନୁହେଁ (ପୁଂ/ନପୁଂସକ ପ୍ରୟୋଗ)।
Verse 16
स्याच्छरीरास्थ्नि कङ्कालः पृष्ठास्थ्नि तु कशेरुका शिरो ऽस्थनि करोटिः स्त्री पार्श्वास्थनि तु पर्शुका
ଶରୀରର ଅସ୍ଥିମାନଙ୍କ ସମୁହକୁ ‘କଙ୍କାଳ’ କୁହାଯାଏ। ପିଠିର ଅସ୍ଥି ‘କଶେରୁକା’ (ମେରୁଦଣ୍ଡ) ନାମରେ ପରିଚିତ। ଶିରୋଽସ୍ଥି ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗରେ ‘କରୋଟି’ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ପାର୍ଶ୍ୱର ଅସ୍ଥିମାନେ ‘ପର୍ଶୁକା’ (ପାଜର) କୁହାଯାନ୍ତି।
Verse 17
अङ्गं प्रतीको ऽवयवः शरीरं वर्ष्म विग्रहः कटो ना श्रोणिफलकं कटिः श्रोणिः ककुद्मती
ଅବୟବକୁ ‘ଅଙ୍ଗ’ କୁହାଯାଏ; ଶରୀରର ଭାଗକୁ ‘ପ୍ରତୀକ’ କିମ୍ବା ‘ଅବୟବ’ କୁହନ୍ତି। ଦେହ ‘ଶରୀର’, ‘ବର୍ଷ୍ମ’ କିମ୍ବା ‘ବିଗ୍ରହ’ ନାମରେ ଉକ୍ତ। କଟି/କମର ‘କଟ’ କିମ୍ବା ‘ନା’; ଶ୍ରୋଣି-ଅସ୍ଥି ‘ଶ୍ରୋଣିଫଳକ’; କମର ‘କଟି’; ଏବଂ ଶ୍ରୋଣି ‘ଶ୍ରୋଣି’କୁ ‘କକୁଦ୍ମତୀ’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 18
पश्चान्नितम्बः स्त्रीकट्याः क्लीवे तु जघनं पुरः कूपकौ तु नितम्बस्थौ द्वयहीने ककुन्दरे
ସ୍ତ୍ରୀର କଟି/ଶ୍ରୋଣିର ପଶ୍ଚାତ୍ଭାଗକୁ ‘ନିତମ୍ବ’ କୁହାଯାଏ; କ୍ଲୀବଙ୍କ ପାଇଁ ସେହି ‘ଜଘନ’ ନାମରେ ଉକ୍ତ। ନିତମ୍ବରେ ଥିବା ଦୁଇଟି ଗହ୍ୱରକୁ ‘କୂପକ’ କୁହନ୍ତି; ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଯୁଗଳ ନାହିଁ, ତାହା ‘କକୁନ୍ଦର’ କୁହାଯାଏ।
Verse 19
स्त्रियां स्फिचौ कटिप्रोथावुपस्थो वक्ष्यमाणयोः भगं योनिर्द्वयोः शिश्नो मेढ्रो मेहनशेफसी
ସ୍ତ୍ରୀରେ ନିତମ୍ବ ‘ସ୍ଫିଚ୍’ କୁହାଯାଏ; କମର ‘କଟି’ ଏବଂ ଶ୍ରୋଣିର ଉଚ୍ଚତା ‘ପ୍ରୋଥ’ କୁହନ୍ତି; ଜନନ-ପ୍ରଦେଶ ‘ଉପସ୍ଥ’। ଉଭୟ ଲିଙ୍ଗରେ ସ୍ତ୍ରୀଅଙ୍ଗ ‘ଭଗ’ ଓ ‘ଯୋନି’; ପୁରୁଷଅଙ୍ଗ ‘ଶିଶ୍ନ’, ‘ମେଢ୍ର’, ‘ମେହନ’ ଏବଂ ‘ଶେଫସ୍’ କୁହାଯାଏ।
Verse 20
पिचिण्डकुक्षी जठरोदरं तुन्दं कुचौ स्तनौ चूचुकन्तु कुचाग्रं स्यान्न ना क्रोडं भुजान्तरम्
‘କୁକ୍ଷି’ (ଯାହାକୁ ‘ପିଚିଣ୍ଡ’ ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି) ଉଦର/ପେଟକୁ ସୂଚାଏ; ‘ଜଠର’ ଓ ‘ଉଦର’ ମଧ୍ୟ ପେଟର ନାମ, ଏବଂ ‘ତୁନ୍ଦ’ ହେଉଛି ସ୍ଥୂଳ ଉଦର (ତୋଣ୍ଡ)। ‘କୁଚ’ ଓ ‘ସ୍ତନ’ ସ୍ତନମାନଙ୍କ ନାମ; ‘ଚୂଚୁକ’ ସ୍ତନାଗ୍ର (ନିପଲ୍), ଏବଂ ‘କୁଚାଗ୍ର’ ମଧ୍ୟ ସ୍ତନର ଅଗ୍ରଭାଗକୁ ଦର୍ଶାଏ। ‘କ୍ରୋଡ’ ଭୁଜାଦ୍ୱୟର ମଧ୍ୟସ୍ଥ ସ୍ଥାନ, ଅର୍ଥାତ୍ କକ୍ଷ/ବଗଳ।
Verse 21
स्कन्धो भुजशिरो ऽंशो ऽस्त्री सन्धी तस्यैव जत्रुणी पुनर्भवः कररुहो नखो ऽस्त्री नखरो ऽस्त्रियां
ସ୍କନ୍ଧ, ଭୁଜଶିର ଓ ଅଂଶ—ଏଗୁଡ଼ିକ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ନୁହେଁ। ‘ସନ୍ଧି’ ମଧ୍ୟ ସେହି ଲିଙ୍ଗରେ ଗଣ୍ୟ। ‘ଜତ୍ରୁଣୀ’ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ। ‘ପୁନର୍ଭବ’ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗ। ‘କରରୁହ’ ଓ ‘ନଖ’ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ନୁହେଁ; ‘ନଖର’ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗରେ ବ୍ୟବହୃତ।
Verse 22
प्रदेशतालगोकर्णास्तर्जन्यादियुते तते अङ्गुष्ठे सकनिष्ठे स्याद्वितस्तिर्द्वादशाङ्गुलः
ପ୍ରଦେଶ, ତାଳ ଓ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ—ଏହି ମାପଗୁଡ଼ିକୁ ତର୍ଜନୀ ଆଦି ଆଙ୍ଗୁଳି ସହ ଟାଣି ଧରିଲେ, ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠରୁ କନିଷ୍ଠା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେ ଫେଲାଉ, ସେହି ‘ବିତସ୍ତି’; ଏହା ବାର ଅଙ୍ଗୁଳ ସମାନ।
Verse 23
पाणौ च पेटप्रतलप्रहस्ता विस्तृताङ्गुलौ बद्धमुष्टिकरो रत्निररत्निः स कनिष्ठवान्
‘ପାଣି’ (ଖୋଲା ହସ୍ତତଳ)କୁ ‘ପେଟ’, ‘ପ୍ରତଳ’ ଓ ‘ପ୍ରହସ୍ତ’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଆଙ୍ଗୁଳି ଫେଲାଇଲେ ‘ବିସ୍ତୃତାଙ୍ଗୁଳ’; ମୁଷ୍ଟି ବାନ୍ଧିଲେ ‘ବଦ୍ଧମୁଷ୍ଟିକର’। ‘ରତ୍ନି’କୁ ‘ଅରତ୍ନି’ ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି; ଏହା କନିଷ୍ଠା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିବା ମାପ।
Verse 24
कम्बुग्रीवा त्रिरेखा सावटुर्घाटा कृकाटिका अधः स्याच्चिवुकञ्चौष्ठादथ गण्डौ गलो हनुः
ଶଙ୍ଖସଦୃଶ ଗ୍ରୀବାକୁ ‘କମ୍ବୁଗ୍ରୀବା’ କୁହନ୍ତି; ତିନି ରେଖାଯୁକ୍ତ ଗ୍ରୀବା ‘ତ୍ରିରେଖା’। ଗର୍ଦ୍ଧନର ପଛଭାଗ/ପଶ୍ଚକପାଳ ଅଞ୍ଚଳ ‘ସାବଟୁର୍ଘାଟା’ ଏବଂ ଗ୍ରୀବା-ସନ୍ଧି ‘କୃକାଟିକା’। ତଳେ କ୍ରମେ: ଠୋଡ଼ ‘ଚିବୁକ’, ଓଷ୍ଠ-ପ୍ରଦେଶ ‘ଚୌଷ୍ଠ’, ପରେ ଗାଲ ‘ଗଣ୍ଡ’, ଗଳା ‘ଗଲ’ ଓ ଜହ୍ନୁ ‘ହନୁ’।
Verse 25
अपाङ्गौ नेत्रयोरन्तौ कटाक्षो ऽपाङ्गदर्शने चिकुरः कुन्तलो बालः प्रतिकर्म प्रसाधनम्
ଚକ୍ଷୁର ବାହ୍ୟ କୋଣକୁ ‘ଅପାଙ୍ଗ’ କୁହାଯାଏ; ଅପାଙ୍ଗରୁ ଦେଖିବା—ତିର୍ଯ୍ୟକ ଦୃଷ୍ଟି—‘କଟାକ୍ଷ’। କେଶକୁ ‘ଚିକୁର’ କିମ୍ବା ‘କୁନ୍ତଳ’ କୁହନ୍ତି; ‘ବାଳ’ ମଧ୍ୟ କେଶର ନାମ। ଶୃଙ୍ଗାର-କ୍ରିୟା ‘ପ୍ରତିକର୍ମ’ ଏବଂ ଅଲଙ୍କାର ‘ପ୍ରସାଧନ’।
Verse 26
आकाल्पवेशौ नेपथ्यं प्रत्यक्षं खेलयोगजम् चूडामणिः शिरोरत्नं तरलो हारमध्यगः
ଆକଳ୍ପ ଓ ବେଶ ନେପଥ୍ୟ (ମଞ୍ଚୀୟ ପୋଷାକ-ସଜ୍ଜା) କୁହାଯାଏ; ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅଳଙ୍କାର ଖେଳଯୋଗରୁ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଚୂଡାମଣି ଶିରୋରତ୍ନ, ତରଳ ହାରମଧ୍ୟସ୍ଥ ଲଟକଣ।
Verse 27
कर्णिका तालपत्रं स्याल्लम्बनं स्याल्ललन्तिका मञ्जीरो नूपुरं पादे किङ्किणी क्षुद्रघण्टिका
କର୍ଣିକା ଓ ତାଳପତ୍ର କର୍ଣାଭୂଷଣର ନାମ; ଲମ୍ବନ ଓ ଲଲନ୍ତିକା ଲଟକା ଅଳଙ୍କାରର ପଦ। ପାଦରେ ମଞ୍ଜୀର ଓ ନୂପୁର ପାୟଲ, ଏବଂ କିଙ୍କିଣୀ ଛୋଟ ଘଣ୍ଟିକା-ରୂପ ଭୂଷା।
Verse 28
दैर्घ्यमायाम आरोहः परिणाहो विशालता पटच्चरं जीर्णवस्त्रं संव्यानञ्चोत्तरीयकम्
ଦୈର୍ଘ୍ୟକୁ ଆୟାମ କୁହନ୍ତି; ଉଚ୍ଚତାକୁ ଆରୋହ; ପରିଧି/ଘେରକୁ ପରିଣାହ; ଏବଂ ବିସ୍ତାରକୁ ବିଶାଳତା। ପଟଚ୍ଚର ଅର୍ଥ ଜୀର୍ଣ୍ଣବସ୍ତ୍ର; ସଂବ୍ୟାନ (ଲପେଟା ବସ୍ତ୍ର) କୁ ଉତ୍ତରୀୟକ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 29
रचना स्यात् परिस्पन्द आभोगः परिपूर्णता समुद्गकः सम्पुटकः प्रतिग्राहः पतद्ग्रहः
ରଚନାର ଭେଦ—ପରିସ୍ପନ୍ଦ (କମ୍ପନ-ଗତି), ଆଭୋଗ (ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାର), ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତା (ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂରଣ), ସମୁଦ୍ଗକ (ପେଟି-ସଦୃଶ ଆବରଣ), ସମ୍ପୁଟକ (ଯୁଗ୍ମ-ପେଟି/କ୍ୟାପସୁଲ-ରୂପ ଆବରଣ), ପ୍ରତିଗ୍ରାହ (ପ୍ରତିଗ୍ରହଣ ପାତ୍ର), ପତଦ୍ଗ୍ରହ (ପଡୁଥିବାକୁ ଧରୁଥିବା ପାତ୍ର)।
Frequently Asked Questions
Precision of nomenclature: the chapter standardizes synonym sets across social identity (kinship/gotra), medical description (skin diseases, wasting disorders, rhinitis), anatomy (vessels, organs, bones), and metrology (vitasti = 12 aṅgulas; ratni/aratni).
By treating correct naming and classification as dharmic discipline: accurate vocabulary supports right ritual usage, clear legal/kinship understanding, and reliable medical description—aligning worldly competence (Bhukti) with ordered dharma conducive to Mukti.
Human and female-type terms; kinship/lineage sets; conjugal and reproductive vocabulary; disability and disease lists (notably skin ailments); bodily substances and vessels; skeletal/body-part nomenclature; measures of length; and adornment/clothing/ornament terms.