Adhyaya 360

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे स्वर्गपातालादिवर्गा नामोनषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अव्ययवर्गाः अग्निर् उवाच आङीषदर्थे ऽभिव्याप्तौ सीमार्थे धातुयोगजे आ प्रगृह्यः स्मृतौ वाक्ये ऽप्यास्तु स्यात् कोपपीड्योः

ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣରେ ‘ସ୍ୱର୍ଗ-ପାତାଳାଦି ବର୍ଗ’ ନାମକ 359ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ 360ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ଅବ୍ୟୟ ବର୍ଗ’ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ— ‘ଆ’ ଅବ୍ୟୟ (1) ଈଷତ୍/ଅଳ୍ପ ଅର୍ଥରେ, (2) ଅଭିବ୍ୟାପ୍ତି (ବ୍ୟାପ୍ତି/ବିସ୍ତାର) ଅର୍ଥରେ, (3) ସୀମା/ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଅର୍ଥରେ, ଏବଂ (4) ଧାତୁ-ଯୋଗଜ ପ୍ରୟୋଗରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ସ୍ମୃତି-ପାଠ ଓ ବାକ୍ୟ-ପ୍ରୟୋଗରେ ‘ଆ’କୁ ପ୍ରଗୃହ୍ୟ ବୋଲି ମନାଯାଇଛି; ଏହା କୋପ ଓ ପୀଡା ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ଆସିପାରେ।

Verse 2

पापकुत्सेषदर्थे कु धिग्जुगुप्सननिन्दयोः चान्वाचयसमाहारेतरेतरसमुच्चये

‘କୁ’ ନିପାତ ପାପ, ନିନ୍ଦ୍ୟ/କୁତ୍ସିତ ଏବଂ ଶେଷ/ଦୋଷଯୁକ୍ତ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ‘ଧିଗ୍’ ଘୃଣା ଓ ନିନ୍ଦା ପ୍ରକାଶ କରେ। ‘ଚ’ (i) ଅନ୍ୱାଚୟ, (ii) ସମାହାର, (iii) ଇତରେତର-ସମୁଚ୍ଚୟରେ ବ୍ୟବହୃତ।

Verse 3

स्वस्त्याशीः क्षेमपुण्यादौ प्रकर्षे लङ्घने ऽप्यति स्वित्प्रश्ने च वितर्के च तु स्याद्भेदे ऽवधारणे

‘ସ୍ୱସ୍ତି’ ନିପାତ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଏବଂ କ୍ଷେମ-ପୁଣ୍ୟାଦି ସୂଚକ ପଦର ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ୟବହୃତ। ‘ଅତି’ ଅତିଶୟ/ଉତ୍କର୍ଷ ଓ ଲଂଘନ (ଅତିକ୍ରମ) ଅର୍ଥରେ। ‘ସ୍ୱିତ୍’ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ବିତର୍କମୟ ସନ୍ଦେହରେ। ‘ତୁ’ ଭେଦ/ବିରୋଧ ଏବଂ ଅବଧାରଣ (ଦୃଢ ନିର୍ଣ୍ଣୟ) ପାଇଁ।

Verse 4

सकृत्सहैकवारे स्यादाराद्दूरसमीपयोः प्रतीच्यां चरमे पश्चादुताप्यर्थविकल्पयोः

‘ସକୃତ୍’ ଅର୍ଥ ‘ଏକଥର’। ‘ସହ’ ଓ ‘ଏକବାରେ’ ‘ଏକସାଥି/ଏକେ ଅବସରରେ’ ବୋଝାଏ। ‘ଆରାତ୍’ ପ୍ରସଙ୍ଗାନୁସାରେ ‘ଦୂର’ କିମ୍ବା ‘ନିକଟ’ ଅର୍ଥରେ। ‘ପ୍ରତୀଚ୍ୟାମ୍’ ‘ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ’। ‘ଚରମେ’ ‘ଶେଷରେ/ଅନ୍ତିମ ଭାଗରେ’। ‘ପଶ୍ଚାତ୍’ ‘ପରେ/ପଛେ’। ‘ଉତ’ ଓ ‘ଅପି’ ଅର୍ଥ-ବିକଳ୍ପ ସୂଚନାରେ ବ୍ୟବହୃତ।

Verse 5

पुनःसदार्थयोः शश्वत् साक्षात् प्रत्यक्षतुल्ययोः खेदानुकम्पासन्तोषविस्मयामन्त्रणे वत

‘ପୁନଃ’ ଓ ‘ସଦା’ ପୁନରାବୃତ୍ତି ଏବଂ ନିତ୍ୟତ୍ୱ ବୋଝାଏ। ‘ଶଶ୍ୱତ୍’ ଅର୍ଥ ‘ସର୍ବଦା’। ‘ସାକ୍ଷାତ୍’ ଅର୍ଥ ‘ନେରସରି/ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷଭାବେ’। ‘ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ’ ଓ ‘ତୁଲ୍ୟ’ କ୍ରମେ ‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚର’ ଏବଂ ‘ସମାନ’। ‘ବତ’ ଖେଦ, ଅନୁକମ୍ପା, ସନ୍ତୋଷ, ବିସ୍ମୟ ଓ ଆମନ୍ତ୍ରଣ/ସମ୍ବୋଧନରେ ବ୍ୟବହୃତ।

Verse 6

हन्त हर्षे ऽनुकम्पायां वाक्यारम्भविषादयोः प्रति प्रतिनिधौ वीप्सालक्षणादौ प्रयोगतः

‘ହନ୍ତ’ ନିପାତ ହର୍ଷ, ଅନୁକମ୍ପା, ବାକ୍ୟାରମ୍ଭ ଏବଂ ବିଷାଦରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ‘ପ୍ରତି’ ‘ପ୍ରତିଦାନ/ବିରୁଦ୍ଧ’ ଅର୍ଥରେ ଏବଂ ‘ପ୍ରତିନିଧି/ସ୍ଥାନାପନ୍ନ’ ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ଆସେ। ତଥା ପ୍ରଚଳିତ ପ୍ରୟୋଗାନୁସାରେ କିଛି ଅବ୍ୟୟ ବୀପ୍ସା (ପୁନରୁକ୍ତି) ଓ ଲକ୍ଷଣାଦି ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ।

Verse 7

इति हेतौ प्रकरणे प्रकाशादिसमाप्तिषु प्राच्यां पुरस्तात् प्रथमे पुरार्थे ऽग्रत इत्य् अपि

‘ଇତି’ ଶବ୍ଦ ହେତୁ-ଅର୍ଥରେ ଓ ପ୍ରକରଣ-ବିଭାଗରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; ‘ପ୍ରକାଶ’ ଆଦି ବ୍ୟାଖ୍ୟାନର ସମାପ୍ତିରେ ମଧ୍ୟ। ପୂର୍ବ ଦିଗ ପାଇଁ ‘ପୁରସ୍ତାତ୍’; ଏବଂ ‘ପ୍ରଥମ/ପୂର୍ବ’ ଅର୍ଥରେ ‘ଅଗ୍ରତଃ’ ମଧ୍ୟ।

Verse 8

यावत्तावच्च साकल्ये ऽवधौ माने ऽवधारणे मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्त्स्नेष्व् अथोथ च

‘ଯାବତ୍–ତାବତ୍’ ଯୁଗଳ ସାକଲ୍ୟ (ସମଗ୍ରତା), ଅବଧି/ସୀମା, ମାନ (ପରିମାଣ) ଓ ଅବଧାରଣ (ନିଶ୍ଚୟ) ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ। ଏହିପରି ‘ଅଥ/ଅଥୋ’ ମଙ୍ଗଳାରମ୍ଭ, ପୂର୍ବୋକ୍ତ ପରେ ଆରମ୍ଭ, ପ୍ରଶ୍ନ-ପ୍ରବେଶ ଓ ବିଷୟ-କାର୍ତ୍ସ୍ନ୍ୟ (ସମ୍ପୂର୍ଣତା) ସୂଚନାରେ।

Verse 9

वृथा निरर्थकाविध्योर्नानानेकोभयार्थयोः नु पृच्छायां विकल्पे च पश्चात्सादृश्ययोरनु

‘ବୃଥା’ ଅର୍ଥ ‘ବ୍ୟର୍ଥ’ ଓ ‘ନିରର୍ଥକ’। ‘ନାନା’ ବହୁତ୍ୱ/ବିବିଧତା, ‘ଅନେକ’ ବହୁ, ‘ଉଭୟ’ ଦୁହେଁ ଅର୍ଥରେ। ‘ନୁ’ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଓ ବିକଳ୍ପରେ। ‘ପଶ୍ଚାତ୍’ ପରେ; ‘ଅନୁ’ ପଛୁଆ/ପରେ ଏବଂ ସାଦୃଶ୍ୟ ଅର୍ଥରେ।

Verse 10

प्रश्नावधारणानुज्ञानुनयामन्त्रणे ननु गर्हासमुच्चयप्रश्नशङ्कासम्भावनास्व् अपि

‘ନନୁ’ ପ୍ରଶ୍ନ, ଅବଧାରଣ (ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ), ଅନୁଜ୍ଞା (ଅନୁମତି), ଅନୁନୟ/ମନାଇବା, ଆମନ୍ତ୍ରଣ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ; ଏବଂ ଗର୍ହା (ନିନ୍ଦା), ସମୁଚ୍ଚୟ (ଅଧିକ ବିଷୟ ଯୋଗ), ପୁନଃପ୍ରଶ୍ନ, ଶଙ୍କା, ସମ୍ଭାବନାରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 11

उपमायां विकल्पे वा सामित्वर्धे जुगुप्सिते अमा सह समीपे च कं वारिणि च मूर्धनि

ଉପମା କିମ୍ବା ବିକଳ୍ପ ଅର୍ଥରେ, ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ଅର୍ଥରେ, ‘ଅର୍ଧ/ଭାଗ’ ଅର୍ଥରେ, ଏବଂ ଜୁଗୁପ୍ସିତ (ତିରସ୍କାର) ଅର୍ଥରେ—ଏହି ପ୍ରୟୋଗ ଗ୍ରହୀତ। ‘ଅମା’ ‘ସହ/ସଙ୍ଗେ’ ଓ ‘ସମୀପ’ ଅର୍ଥରେ। ଏବଂ ‘କଂ’ ‘ଜଳରେ’ ଓ ‘ମୁଣ୍ଡରେ’ (ସ୍ଥାନବାଚକ ପ୍ରୟୋଗ) ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 12

इवेत्थमर्थयोरेवं नूनं तर्के ऽर्थनिश् चये तूष्णीमर्थे सुखे जोषं किम्पृच्छायां जुगुप्सने

ଅବ୍ୟୟମାନଙ୍କ ପ୍ରୟୋଗ ଏପରି— ‘ଇବ’ ଓ ‘ଇତ୍ଥମ୍’ ସାଦୃଶ୍ୟ ଏବଂ ପ୍ରକାର/ରୀତି ବୋଧ କରାଏ; ‘ଏବଂ’ ଓ ‘ନୂନମ୍’ ତର୍କ ଓ ଅର୍ଥନିଶ୍ଚୟରେ; ‘ତୂଷ୍ଣୀମ୍’ ମୌନ; ‘ଜୋଷମ୍’ ସୁଖ/ପ୍ରସନ୍ନତା; ଏବଂ ‘କିମ୍’ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ତଥା ଜୁଗୁପ୍ସା/ଘୃଣାରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 13

नाम प्राकाश्यसम्भाव्यक्रोधोपगमकुत्सने अलं भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणवाचकम्

‘ନାମ’ ଅବ୍ୟୟ ପ୍ରକାଶ, ସମ୍ଭାବନା, କ୍ରୋଧ, ଅଙ୍ଗୀକାର/ସମ୍ମତି ଓ କୁତ୍ସନା/ନିନ୍ଦା ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; ‘ଅଲମ୍’ ଅବ୍ୟୟ ଭୂଷଣ/ଅଲଙ୍କାର, ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତି, ଶକ୍ତି/ସାମର୍ଥ୍ୟ ଏବଂ ନିଷେଧ/ନିବାରଣ ବୋଧ କରାଏ।

Verse 14

हूं वितर्के परिप्रश्ने समयान्तिकमध्ययोः पुनरप्रथमे भेदे निर्निश् चयनिषेधयोः

‘ହୂଁ’ ଅବ୍ୟୟ ବିତର୍କ ଓ ପରିପ୍ରଶ୍ନ (ନିକଟ ପ୍ରଶ୍ନ)ରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ‘ପୁନଃ’ ଅବ୍ୟୟ ଯଥାସମୟ, ନିକଟ, ମଧ୍ୟ; ତଥା ‘ପ୍ରଥମ ନୁହେଁ/ପୁନରାବୃତ୍ତି’, ଭେଦ, ନିଶ୍ଚୟ ଏବଂ ନିଷେଧ ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ଆସେ।

Verse 15

स्यात्प्रबन्धे चिरातीते निकटागामिके पुरा उरर्युरी चोररी च विस्तारे ऽङ्गीकृते त्रयम्

ପ୍ରବନ୍ଧ (ନିରନ୍ତର ରଚନା)ରେ କାଳସନ୍ଦର୍ଭରେ—(୧) ଚିରାତୀତ, (୨) ନିକଟ-ଆଗାମୀ, ଏବଂ (୩) ପୁରା/ପୂର୍ବ—ଏହି ତିନି ପ୍ରୟୋଗ ଅଙ୍ଗୀକୃତ; ଏବଂ ବିସ୍ତାର/ବିବରଣରେ ‘ଉରର୍ୟୁରୀ’ ଓ ‘ଚୋରରୀ’ ରୂପ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମତ।

Verse 16

स्वर्गे परे च लोके स्वर्वार्तासम्भावयोः किल निषेधवाक्यालङ्कारे जिज्ञासावसरे खलु

ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପରଲୋକ ବିଷୟରେ, ସ୍ୱର୍ଗ-ବାର୍ତ୍ତାର ସମ୍ଭାବନା ଚିନ୍ତା କରି ଜିଜ୍ଞାସାର ଅବସରରେ ‘ନିଷେଧବାକ୍ୟ’ ନାମକ ଅଲଙ୍କାର ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ—ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 17

समीपोभयतःशीघ्रसाकल्याभिमुखे ऽभितः नामप्रकाशयोः प्रादुर्मिथो ऽन्योन्यं रहस्यपि

ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ପଦାର୍ଥ ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସମୀପରେ ରଖାଯାଇ ଶୀଘ୍ର ଓ ସାକଳ୍ୟରେ ପରସ୍ପରାଭିମୁଖ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ନାମର ପରସ୍ପର ପ୍ରକାଶରେ ପରସ୍ପର ସମ୍ବନ୍ଧଦ୍ୱାରା ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 18

तिरो ऽन्तर्धौ तिर्यगर्थे हा विषादशुगर्तिषु अहहेत्यद्भुते खेदे हि हेताववधारणे

‘ତିରୋ’ ଶବ୍ଦ ‘ଅନ୍ତର୍ଧାନ/ଲୁଚିବା’ ଏବଂ ‘ତିର୍ୟକ୍/ଆଡ଼କୁ’ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ‘ହା’ ବିଷାଦ, ଶୋକ ଓ ପୀଡ଼ାରେ। ‘ଅହହେ’ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଖେଦରେ। ‘ହି’ କାରଣ ଦର୍ଶାଇବାକୁ ଏବଂ ଅବଧାରଣ/ଜୋର ଦେବାକୁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

Verse 19

चिराय चिररात्राय चिरस्याद्याश्चिरार्थकाः मुहुः पुनः पुनः शश्वदभीक्ष्णमसकृत् समाः

‘ଚିରାୟ’, ‘ଚିରରାତ୍ରାୟ’, ‘ଚିରସ୍ୟ’ ଇତ୍ୟାଦି ଦୀର୍ଘକାଳବାଚକ; ଏବଂ ‘ମୁହୁଃ’, ‘ପୁନଃ ପୁନଃ’, ‘ଶଶ୍ୱତ୍’, ‘ଅଭୀକ୍ଷ୍ଣମ୍’, ‘ଅସକୃତ୍’—ଏସବୁ ସମାର୍ଥକ, ସମସ୍ତେ ପୁନରାବୃତ୍ତି କିମ୍ବା ନିରନ୍ତରତାକୁ ବୋଧ କରାନ୍ତି।

Verse 20

स्राग्झटित्यञ्चसाह्नाय सपदि द्राङ्मङ्खु च द्रुते बलवत् सुष्ठु किमुत विकल्पे किं किमूत च

‘ସ୍ରାକ୍’, ‘ଝଟିତି’, ‘ଅଞ୍ଚ’, ‘ସାହ୍ନାୟ’—ଏସବୁ ‘ଶୀଘ୍ର’ ଅର୍ଥରେ। ‘ସପଦି’, ‘ଦ୍ରାକ୍’, ‘ମଙ୍ଖୁ’, ‘ଦ୍ରୁତେ’—ଏସବୁ ‘ତତ୍କ୍ଷଣ/ବେଗରେ’ ଅର୍ଥରେ। ‘ବଲବତ୍’—ବଳପୂର୍ବକ। ‘ସୁଷ୍ଠୁ’—ଭଲଭାବେ/ସମ୍ୟକ୍। ‘କିମୁତ’—‘ତେବେ କେତେ ଅଧିକ!’ ଭାବରେ। ‘କିଂ’—ବିକଳ୍ପରେ। ‘କିମୂତ’ ମଧ୍ୟ ସେହି ଜୋରଦାର ପ୍ରଶ୍ନ କିମ୍ବା ଅଧିକତର ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

Verse 21

तु हि च स्म ह वै पादपूरणे पूजनेप्यति दिवाह्नीत्यथ दोषा च नक्तञ्च रजनाविति

‘ତୁ’, ‘ହି’, ‘ଚ’, ‘ସ୍ମ’, ‘ହ’, ‘ୱୈ’—ଏସବୁ ପାଦପୂରଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; ପୂଜାରେ ମଧ୍ୟ ‘ଦିବାହ୍ନ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଦିନକାଳ ଯଥାଯଥ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଆଉ ରାତ୍ରିର ବିଭାଗ—‘ଦୋଷା’ (ରାତ୍ରିର ପ୍ରଥମ ଭାଗ), ‘ନକ୍ତ’ (ମଧ୍ୟରାତ୍ରି), ‘ରଜନୀ’ (ଶେଷ ରାତ୍ରି) ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ।

Verse 22

तिर्यगर्थे साचि तिरो ऽप्यथ सम्बोधनार्थकाः स्युः प्याट्पाड्ङ्ग हे है भोः समया निकषा हिरुक्

‘ତିର୍ୟକ୍/ଆଡ଼କୁ’ ଅର୍ଥରେ ‘ସାଚି’ ଓ ‘ତିରୋ’ ନିପାତ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ସମ୍ବୋଧନାର୍ଥକ ନିପାତ ‘ପ୍ୟାଟ୍’, ‘ପାଡ଼୍ଙ୍ଗ’, ‘ହେ’, ‘ହୈ’, ‘ଭୋଃ’; ଏବଂ ‘ସମୟା’, ‘ନିକଷା’, ‘ହିରୁକ୍’ ମଧ୍ୟ ନିପାତରୂପେ ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ।

Verse 23

अतर्किते तु सहसा स्यात् पुरः पुरतो ऽग्रतः स्वाहा देवहविर्दाने श्रौषट् वौषट् वषट् स्वधा

ଅତର୍କିତ ଭାବେ ସହସା ଘଟିଲେ ଶୀଘ୍ର ‘ପୁରଃ’, ‘ପୁରତଃ’, ‘ଅଗ୍ରତଃ’—ଅର୍ଥାତ ‘ଆଗରେ/ସମ୍ମୁଖେ’—ବୋଲାଯାଏ। ଦେବହବିର୍ଦାନେ ‘ସ୍ୱାହା’; ଯଜ୍ଞୀୟ ଉଦ୍ଗାର ‘ଶ୍ରୌଷଟ୍’, ‘ୱୌଷଟ୍’, ‘ୱଷଟ୍’; ପିତୃହବିରେ ‘ସ୍ୱଧା’ କୁହାଯାଏ।

Verse 24

किञ्चिदीषन्मनागल्पे प्रेत्यामुत्र भवान्तरे जिज्ञासानुनय इति ञ यथा तथा चैव साम्ये अहो हो इति विस्मये

‘କିଞ୍ଚିତ୍’, ‘ଈଷତ୍’, ‘ମନାକ୍’ ଅର୍ଥ ‘ଅଳ୍ପ/ଥୋଡ଼ା’। ‘ପ୍ରେତ୍ୟ’ ଅର୍ଥ ‘ମୃତ୍ୟୁ ପରେ’; ‘ଅମୁତ୍ର’ ଅର୍ଥ ‘ପରଲୋକରେ’; ‘ଭବାନ୍ତରେ’ ଅର୍ଥ ‘ଅନ୍ୟ ଭବ/ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ’। ‘ଇତି’ ନିପାତ ଜିଜ୍ଞାସା ଓ ବିନୟପୂର୍ବକ ଅନୁନୟରେ ବ୍ୟବହୃତ। ‘ଯଥା’ ‘ତଥା’ ସାମ୍ୟ/ଅନୁରୂପତା ଦର୍ଶାଏ। ‘ଅହୋ’ ‘ହୋ’ ବିସ୍ମୟ ପାଇଁ।

Verse 25

मौने तु तूष्णीं तूष्णीकं सद्यः सपदि तत्क्षणे दिष्ट्या शमुपयोषञ्चेत्यानन्दे ऽथान्तरे ऽन्तरा

ମୌନବ୍ରତରେ ‘ତୂଷ୍ଣୀଂ’ ଓ ‘ତୂଷ୍ଣୀକଂ’ ଅର୍ଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରବତା। ‘ସଦ୍ୟଃ’, ‘ସପଦି’, ‘ତତ୍କ୍ଷଣେ’—ଏଗୁଡ଼ିକ ‘ତୁରନ୍ତ’ ଅର୍ଥରେ। ‘ଦିଷ୍ଟ୍ୟା’ ଅର୍ଥ ‘ସୌଭାଗ୍ୟେ’; ‘ଶମ୍’ ଓ ‘ଉପୟୋଷନ୍’ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି ଓ ମନୋନିଗ୍ରହ ସୂଚିତ, ତାହାରୁ ଆନନ୍ଦ ହୁଏ। ‘ଅନ୍ତରେ’ ଓ ‘ଅନ୍ତରା’ ‘ଭିତରେ/ମଧ୍ୟରେ’ ଅର୍ଥରେ।

Verse 26

अन्तरेण च मध्ये स्युः प्रसह्य तु हटार्थकम् युक्ते द्वे साम्प्रतं स्थाने ऽभीक्ष्णं शस्वदनारते

‘ଅନ୍ତରେଣ’ ଓ ‘ମଧ୍ୟେ’ ଅର୍ଥ ‘ମଧ୍ୟରେ/ବିଚରେ’। ‘ପ୍ରସହ୍ୟ’ ଅର୍ଥ ‘ବଳପୂର୍ବକ’; ‘ହଟାର୍ଥକମ୍’ ମଧ୍ୟ ‘ଜୋରକରି/ବଳରେ’ ବୁଝାଏ। ‘ଯୁକ୍ତେ’ ଓ ‘ଦ୍ୱେ’ ‘ଯୁଗଳ/ସଂଯୁକ୍ତ’ ଅର୍ଥରେ। ‘ସାମ୍ପ୍ରତମ୍’ ଅର୍ଥ ‘ଏବେ/ବର୍ତ୍ତମାନ’। ‘ସ୍ଥାନେ’ ‘ସ୍ଥାନ/ଦେଶ’ ଅର୍ଥରେ। ‘ଅଭୀକ୍ଷ୍ଣମ୍’ ‘ବାରମ୍ବାର’, ‘ଶଶ୍ୱତ୍’ ‘ସଦା’, ଏବଂ ‘ଅନାରତେ’ ‘ଅବିରତ’ ଅର୍ଥରେ।

Verse 27

अभावे नह्यनो नापि मास्म मालञ्च वारणे पक्षान्तरे चेद्यदि च तत्त्वे त्व् अद्धाञ्जसा द्वयम्

ଅଭାବ/ନିଷେଧ ଅର୍ଥରେ ‘ନ’, ‘ହି’, ‘ଅନୁ’, ‘ନ’ ଓ ‘ଅପି’ ନିପାତ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; ପ୍ରତିଷେଧରେ ‘ମା’, ‘ସ୍ମ’ ଓ ‘ମାଲମ୍’। ପକ୍ଷାନ୍ତର/ବିକଳ୍ପରେ ‘ଚେତ୍’ ଓ ‘ଯଦି’; ତତ୍ତ୍ୱ-ପ୍ରତିପାଦନରେ ‘ତୁ’। ‘ଅଦ୍ଧା’ ଓ ‘ଅଞ୍ଜସା’ ନିଶ୍ଚୟବୋଧକ ଦ୍ୱୟ।

Verse 28

प्राकाश्ये प्रादुराविः स्यादोमेवं परमं मते समन्ततस्तु परितः सर्वतो विश्वगित्यपि

ପ୍ରକାଶମୟ ପ୍ରକଟ ଅବସ୍ଥାରେ ତାହାର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ—ଏହିପରି ‘ଓଁ’କୁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଏହା ସମସ୍ତ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରେ, ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ; ତେଣୁ ‘ବିଶ୍ୱଗ୍’ (ସର୍ବବ୍ୟାପୀ) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

Verse 29

अकामानुमतौ काममसूयोपगमे ऽस्तु च ननु च स्याद्विरोधोक्तौ कच्चित् कामप्रवेदने

ଇଚ୍ଛା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନୁମତି ଦେଖାଇବାରେ ‘କାମମ୍’ (ଠିକ୍/ହେଉ) କୁହାଯାଏ; ଅସୂୟା ନଥିଲେ ‘ଅସ୍ତୁ’ (ଏମିତି ହେଉ) କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ‘ନନୁ’—ଏପରି କଥାରେ ବିରୋଧ ହେବ ନାହିଁ କି? ବିଶେଷତଃ ଯେତେବେଳେ ଅଭିପ୍ରାୟ (କାମ) ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଉଛି।

Verse 30

निःषमं दुःषमं गर्ह्ये यथास्वन्तु यथायथं मृषा मिथ्या च वितथे यथार्थन्तु यथातथं

ଗର୍ହ୍ୟ (ନିନ୍ଦ୍ୟ) ପ୍ରୟୋଗରେ ‘ନିଃଷମମ୍’ ଓ ‘ଦୁଃଷମମ୍’ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ‘ଯଥାସ୍ୱମ୍’ ‘ଯଥାଯଥମ୍’ ମଧ୍ୟ। ଯାହା ମିଥ୍ୟା/ବିତଥ, ସେଠାରେ ‘ମୃଷା’, ‘ମିଥ୍ୟା’, ‘ବିତଥ’ ଶବ୍ଦ; କିନ୍ତୁ ଯାହା ଯଥାର୍ଥ, ସେଠାରେ ‘ଯଥାର୍ଥମ୍’, ଅର୍ଥାତ୍ ‘ଯଥା-ତଥା’ କୁହାଯାଏ।

Verse 31

स्युरेवन्तु पुनर्वैवेत्यवधारणवाचकाः प्रागतीतार्थकं नूनमवश्यं निश् चये द्वयं

‘ସ୍ୟୁଃ’, ‘ଏବ’, ‘ତୁ’, ‘ପୁନଃ’ ଓ ‘ୱୈ’—ଏଗୁଡ଼ିକ ଅବ୍ୟୟ, ଅବଧାରଣ/ଜୋର ଦେବାର ଅର୍ଥବୋଧକ। ‘ନୂନମ୍’ ଓ ‘ଅବଶ୍ୟମ୍’ ପୂର୍ବସ୍ଥାପିତ (ପ୍ରାଗତୀତ) ଅର୍ଥ ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରକାଶ କରେ; ଏହି ଦ୍ୱୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ (ନିଶ୍ଚୟ)ରେ ବ୍ୟବହୃତ।

Verse 32

संवद्वर्षे ऽवरे त्वर्वागामेवं स्वयमात्मना अल्पे नीचैर् महत्युच्चैः प्रायोभूम्न्य् अद्रुते शनैः

ବର୍ଷଚକ୍ରରେ ପ୍ରଥମେ ନିମ୍ନ ଅବସ୍ଥା ଆସେ, ପରେ ତାହା ସ୍ୱଭାବତଃ ଏହିପରି ଆଗକୁ ବଢ଼େ। ପରିମାଣ ଅଳ୍ପ ହେଲେ ତଳେ ଚାଲେ, ପରିମାଣ ବଡ଼ ହେଲେ ଉପରକୁ ଉଠେ; ସାଧାରଣତଃ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଧୀରେ ଧୀରେ, ହଠାତ୍ ନୁହେଁ, ଗତି କରେ।

Verse 33

सना नित्ये वहिर्वाह्ये स्मातीते ऽस्तमदर्शने अस्ति सत्त्वे रुषोक्तावूमुं प्रश्ने ऽनुनये त्वयि

“ସନା” ଶବ୍ଦ ‘ସଦା/ନିତ୍ୟ’ ଅର୍ଥରେ; “ବହିର୍ୱାହ୍ୟ” ‘ବାହ୍ୟ/ବାହାର’ ଅର୍ଥରେ; “ସ୍ମାତ୍” ଅତୀତ ସନ୍ଦର୍ଭରେ; “ଅସ୍ତି” ‘ବିଦ୍ୟମାନ/ଅଛି’ ଅର୍ଥରେ; “ସତ୍ତ୍ୱ” ଇତ୍ୟାଦି ‘ସତ୍ତା/ସ୍ୱରୂପ’ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। “ଊମୁଂ” କ୍ରୋଧୋକ୍ତିରେ, ଏବଂ “ତ୍ୱୟି” ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଅନୁନୟ ସମ୍ବୋଧନରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

Verse 34

हूं तर्के स्यादुषा रात्रेरवसाने नमो नतौ पुनरर्थे ऽङ्गनिन्दायां दुष्ठु सुष्ठु प्रशंसने

“ହୂଂ” ତର୍କ-ବାଦରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ନିପାତ। “ଉଷା” ରାତ୍ରିର ଶେଷରେ ଉଦିତ ପ୍ରଭା, ଅର୍ଥାତ୍ ଉଷାକାଳ। “ନମୋ” ପ୍ରଣାମ/ନମସ୍କାର ଅର୍ଥରେ। “ପୁନର୍” ଅର୍ଥ ‘ପୁଣି’। “ଅଙ୍ଗ” ନିନ୍ଦା କିମ୍ବା ତିରସ୍କାରଯୁକ୍ତ ସମ୍ବୋଧନରେ ଆସେ। “ଦୁଷ୍ଠୁ” ନିନ୍ଦାରେ, “ସୁଷ୍ଠୁ” ପ୍ରଶଂସାରେ ବ୍ୟବହୃତ।

Verse 35

सायं साये प्रगे प्रातः प्रभाते निकषान्तिके परुत्परार्यैसमो ऽब्दे पूर्वे पूर्वतरे यति

‘ସନ୍ଧ୍ୟାରେ’ “ସାୟମ୍/ସାୟେ”; ‘ପ୍ରାତଃ/ଅଲସୁବହ’ “ପ୍ରଗେ/ପ୍ରାତଃ”; ‘ପ୍ରଭାତେ’ “ପ୍ରଭାତେ”; ‘ନିକଟ’ “ନିକଷା/ଅନ୍ତିକେ”। ‘ପରେ/ଅଧିକ ଆଗକୁ’ ଅର୍ଥରେ “ପର” ଓ “ଉତ୍ତର”; “ଆର୍ୟ” “ସମ” (ସମାନ)ର ପର୍ୟାୟ। ‘ବର୍ଷରେ’ “ଅବ୍ଦେ”; ‘ପୂର୍ବେ’ “ପୂର୍ବେ” ଏବଂ ‘ଅଧିକ ପୂର୍ବେ’ “ପୂର୍ବତରେ” ବ୍ୟବହୃତ।

Verse 36

अद्यात्राह्न्य् अथ पूर्वेह्नीत्यादौ पूर्वोत्तरा परात् तथाधरान्यान्यतरेतरात्पूर्वेद्युरादयः

ଏବେ “ଅଦ୍ୟ” (ଆଜି), “ତ୍ରାହ୍ନି/ଅତ୍ରାହ୍ନି” (ସେ ଦିନ), “ପୂର୍ବେହ୍ନି” (ପୂର୍ବାହ୍ନରେ) ଇତ୍ୟାଦି କାଳବାଚକ ଶବ୍ଦମାନଙ୍କର ଯଥୋଚିତ ରୂପ-ନିର୍ମାଣ/ପ୍ରୟୋଗ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ଏହିପରି ‘ପୂର୍ବ-ଉତ୍ତର’ (ପୂର୍ବ-ପର), ‘ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ’ (ପର/ଉତ୍ତରର ବିପରୀତ ଅଧର), ‘ପରସ୍ପର’ (ଅନ୍ୟୋନ୍ୟତର, ଇତରେତର) ଏବଂ “ପୂର୍ବେଦ୍ୟୁଃ” (ପୂର୍ବଦିନ) ଆଦି ରୂପମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 37

उभयद्युश्चोभयेद्युः परे त्वह्नि परेद्यपि ह्यो गते ऽनागते ऽह्नि श्वः परश्वः श्वःपरे ऽहनि

‘ଉଭୟଦ୍ୟୁଃ’ (କିମ୍ବା ‘ଉଭୟେଦ୍ୟୁଃ’) ଦୁଇଟି ସନ୍ଦର୍ଭବିନ୍ଦୁ ଅନୁସାରେ ଏକେ ଦିନ ପୂର୍ବ ଓ ପର—ଉଭୟ ଭାବେ ଧରାଯାଏ ତାହାକୁ ସୂଚାଏ। ‘ପରେଦ୍ୟୁଃ’ ଅଧିକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ ପାଇଁ। ‘ହ୍ୟଃ’ ଗତଦିନ, ‘ଶ୍ୱଃ’ ଆସନ୍ତା ଦିନ, ‘ପରଶ୍ୱଃ’ ପରଦିନ ପରେ, ଏବଂ ‘ଶ୍ୱଃପରେ’ ତାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ।

Verse 38

तदा तदानीं युगपदेकदा सर्वदा सदा एतर्हि सम्प्रतीदानीमधुना साम्प्रतन्तथा

‘ତଦା’, ‘ତଦାନୀଂ’, ‘ଯୁଗପତ୍’, ‘ଏକଦା’, ‘ସର୍ବଦା’, ‘ସଦା’, ‘ଏତର୍ହି’, ‘ସମ୍ପ୍ରତି’, ‘ଇଦାନୀଂ’, ‘ଅଧୁନା’, ‘ସାମ୍ପ୍ରତମ୍’ ଏବଂ ‘ତଥା’—ଏଗୁଡ଼ିକ କାଳ ଓ ପ୍ରକାର/ରୀତି ସୂଚକ ଅବ୍ୟୟ ପଦ।