Adhyaya 361

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अव्ययवर्गा नाम षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नानार्थवर्गाः अग्निर् उवाच आकाशे त्रिदिवे नाको लोकस्तु भवने जने पद्ये यशसि च श्लोकःशरे खड्गे च सायकः

ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ଅବ୍ୟୟବର୍ଗ’ ନାମକ ୩୬୧ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ‘ନାନାର୍ଥବର୍ଗ’ ନାମକ ୩୬୨ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—‘ନାକ’ ଶବ୍ଦ ଆକାଶ, ତ୍ରିଦିବ (ତୃତୀୟ ସ୍ୱର୍ଗ) ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଅର୍ଥରେ। ‘ଲୋକ’ ଶବ୍ଦ ଭବନ/ନିବାସ, ଜନ, ପଦ୍ୟର ପାଦ, ଏବଂ ଯଶ ଅର୍ଥରେ। ‘ସାୟକ’ ଶବ୍ଦ ବାଣ ଓ ଖଡ୍ଗ—ଦୁହିଁ ଅର୍ଥରେ ଚାଲେ।

Verse 2

आनकः पटहो भेरी कलङ्को ऽङ्कापवादयोः मारुते वेधसि व्रध्ने पुंसि कः कं शिरो ऽम्बुनोः

‘ଆନକ’ ଅର୍ଥ ନଗାଡ଼ା (ପଟହ-ବିଶେଷ); ‘ପଟହ’ ଓ ‘ଭେରୀ’ ଢୋଲ ଜାତୀୟ ବାଦ୍ୟ। ‘କଲଙ୍କ’ ଶବ୍ଦ ଦାଗ/ଦୂଷଣ ଏବଂ ଅପବାଦ/ନିନ୍ଦା—ଦୁହିଁ ଅର୍ଥରେ। ‘କ’ ଶବ୍ଦ ବାୟୁ, ବେଧସ୍ (ସୃଷ୍ଟା), ବୃଧ୍ନ ଓ ପୁରୁଷ ପାଇଁ; ‘କମ୍’ ଶବ୍ଦ ଶିର (ମୁଣ୍ଡ) ଏବଂ ଜଳ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ।

Verse 3

स्यात् पुलाकस्तुच्छधान्ये संक्षेपे भक्तसिक्थके महेन्द्रगुग्गुलूलूकव्यालग्राहिषु कौशिकः

‘ପୁଲାକ’ ଶବ୍ଦ ତୁଚ୍ଛ/ନିକୃଷ୍ଟ ଧାନ୍ୟକୁ ସୂଚାଏ। ‘ସଂକ୍ଷେପ’ ଅର୍ଥ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସଂଗ୍ରହ/ସାର। ‘ଭକ୍ତସିକ୍ଥକ’ ହେଉଛି ରାନ୍ଧା ଭାତର ଷ୍ଟାର୍ଚ୍ଚ ଜମା ପରତ/ଅବଶେଷ। ‘କୌଶିକ’ ଶବ୍ଦ ମହେନ୍ଦ୍ର, ଗୁଗ୍ଗୁଲୁ, ଉଲୁକ (ପେଚା), ବ୍ୟାଳ/ସର୍ପ, ଏବଂ ଗ୍ରାହି/ଧରିନେବାଳା ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ।

Verse 4

शालावृकौ कपिश्वानौ मानं स्यान्मितिसाधनं सर्गः स्वभावनिर्मोक्षनिश् चयाध्यायस्मृष्टिषु

‘ଶାଲାବୃକ’ ଓ ‘କପିଶ୍ୱାନ’ (ଏକ ପ୍ରକାର) ଶିଆଳକୁ ସୂଚାଏ। ‘ମାନ’ ହେଉଛି ଯାହାଦ୍ୱାରା ମାପନ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ‘ସର୍ଗ’ ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ୱଭାବ, ମୋକ୍ଷ, ନିଶ୍ଚୟ, ଅଧ୍ୟାୟ ଏବଂ ସ୍ମୃତି-ସଂଗ୍ରହ/ସଂକଳନ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ।

Verse 5

योगः सन्नहनोपायध्यानसङ्गतियुक्तिषु भोगः सुखे स्त्र्यादिभृतावब्जौ शङ्कनिशाकरौ

‘ଯୋଗ’ ଶବ୍ଦ ସନ୍ନାହ/ସଜ୍ଜା, ଉପାୟ/ବିଧି, ଧ୍ୟାନ, ସଙ୍ଗତି/ସଂଯୋଗ ଏବଂ ଯୁକ୍ତି/କୌଶଳ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ। ‘ଭୋଗ’ ସୁଖଭୋଗ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ଆଦିଙ୍କ ଭରଣପୋଷଣକୁ ମଧ୍ୟ ସୂଚାଏ। ‘ଅବ୍ଜ’ (ଜଳଜ) ଶଙ୍ଖ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର—ଦୁହିଁକୁ ଜଣାଏ।

Verse 6

काके भगण्डौ करटौ दुश् चर्मा शिपिविष्टकः रिष्टं क्षेमाशुभाभावेष्वरिष्टे तु शुभाशुभे

କାକରେ ବିକୃତ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଗଲେ ଭଗଣ୍ଡ (ଭଗନ୍ଦର), କରଟ (ଫୋଡା/ଗାଠ), ଦୁଶ୍ଚର୍ମ (ରୋଗଗ୍ରସ୍ତ/ଦୂଷିତ ଚର୍ମ) ଏବଂ ଶିପିବିଷ୍ଟକ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ‘ଅରିଷ୍ଟ’ ବୋଲି ଧରାଯାଏ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅନିଷ୍ଟସୂଚକ ଅପଶକୁନ। କିନ୍ତୁ କ୍ଷେମ ଓ ଅଶୁଭଭାବର ଅଭାବ ଥିଲେ ଅରିଷ୍ଟକୁ ମିଶ୍ର—ଶୁଭାଶୁଭ ଉଭୟ—ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ।

Verse 7

व्युष्टिः फले समृद्धौ च दृष्टिर्ज्ञाने ऽक्ष्णि दर्शने निष्ठानिष्पत्तिनाशान्ताः काष्ठोत्कर्षे स्थितौ दिशि

‘ବ୍ୟୁଷ୍ଟି’ ଫଳପ୍ରାପ୍ତି ଓ ସମୃଦ୍ଧିକୁ ସୂଚାଏ। ‘ଦୃଷ୍ଟି’ ଜ୍ଞାନ; ‘ଅକ୍ଷ୍ଣି/ଅକ୍ଷି’ ଚକ୍ଷୁ; ଏବଂ ‘ଦୃଷ୍ଟି’ ଦର୍ଶନ/ଦେଖିବା ମଧ୍ୟ। ‘ନିଷ୍ଠା’, ‘ନିଷ୍ପତ୍ତି’, ‘ନାଶ’ ଓ ‘ଅନ୍ତ’—ଏଗୁଡ଼ିକ ସମାପ୍ତି/ନିବୃତ୍ତି ଅର୍ଥବାଚକ। ‘କାଷ୍ଠା’ ଉତ୍କର୍ଷ (ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ସୀମା), ସ୍ଥିତି ଏବଂ ଦିଗ୍ (ଦିଶା) ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ।

Verse 8

भूगोवाचस्त्विडा इलाः प्रगाढं भृषकृच्छ्रयोः भृशप्रतिज्ञयोर्वाढं शक्तस्थूलौ दृढौ त्रिषु

‘ଭୂ’ ଓ ‘ଗୋ’କୁ ‘ବାକ୍’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ‘ଇଡା’ ଓ ‘ଇଲା’ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ସେହି ଅର୍ଥରେ ଆସେ। ‘ପ୍ରଗାଢ଼’ ଅର୍ଥ “ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ/ଦୁର୍ଗମ”। ‘ବାଢ଼’ ଦୃଢ଼ସଙ୍କଳ୍ପୀ ଓ ପ୍ରବଳ ପ୍ରତିଜ୍ଞା/ବ୍ରତଧାରୀ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ। ତିନି ଲିଙ୍ଗରେ ‘ଶକ୍ତ’ ଓ ‘ସ୍ଥୂଳ’ ଅର୍ଥ “ବଳବାନ” ଓ “ସ୍ଥୂଳ/ମୋଟା”, ଏବଂ ‘ଦୃଢ଼’ ଅର୍ଥ “ଦୃଢ଼/ସ୍ଥିର”।

Verse 9

विन्यस्तसंहतौ व्यूढौ कृष्णो व्यासे ऽर्जुने हरौ पणो दूयतादिषूत्सृष्टे भृतौ मूल्ये धने ऽपि च

‘ବିନ୍ୟସ୍ତ’ ଓ ‘ସଂହତ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ‘ସଜାଇଥିବା/ସ୍ଥାପିତ’; ‘ବ୍ୟୂଢ’ ମାନେ ‘ବ୍ୟୂହବଦ୍ଧ ଭାବେ ବିନ୍ୟସ୍ତ’। ‘କୃଷ୍ଣ’ ନାମ ବ୍ୟାସ, ଅର୍ଜୁନ ଓ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟୁକ୍ତ। ‘ପଣ’ ଜୁଆଦିରେ ଦାଉ/ପଣ; ଏବଂ ଭୃତି (ବେତନ), ମୂଲ୍ୟ, ଧନ ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 10

मौर्व्यां द्रव्याश्रिते सत्वशुक्लसन्ध्यादिके गुणः श्रेष्ठे ऽधिपे ग्रामणीः स्यात् जुग्प्साकरुणे घृणे

‘ଗୁଣ’ ଶବ୍ଦ (୧) ମୌର୍ଭା-ତନ୍ତୁର ଧନୁର୍ଜ୍ୟା, (୨) ଦ୍ରବ୍ୟାଶ୍ରିତ ଧର୍ମ/ଲକ୍ଷଣ, (୩) ସତ୍ତ୍ୱ, (୪) ଶ୍ୱେତତ୍ୱ, ଏବଂ (୫) ସନ୍ଧ୍ୟା ଆଦି ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ। ଏହା ‘ଶ୍ରେଷ୍ଠ’, ‘ଅଧିପତି’ ଓ ‘ଗ୍ରାମଣୀ’ (ଗ୍ରାମପ୍ରଧାନ) ଅର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଦେଏ। ‘ଘୃଣା’ ମାନେ ଜୁଗୁପ୍ସା ଓ କରୁଣା—ଦୁହେଁ।

Verse 11

तृष्णा स्पृहापिपासे द्वे विपणिः स्याद्वणिक्पथे विषाभिमरलोहेषु तीक्ष्णं क्लीवे खरे त्रिषु

‘ତୃଷ୍ଣା’ ଓ ‘ସ୍ପୃହା’—ଏହି ଦୁଇ ଶବ୍ଦ ପିପାସା/ତିର୍ଷ୍ଣା ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ। ‘ବିପଣି’ ମାନେ ବଣିକମାନଙ୍କ ପଥ କିମ୍ବା ବଜାର। ‘ତୀକ୍ଷ୍ଣ’ ଶବ୍ଦ ନପୁଂସକରେ ବିଷ, ଲୋହା ଓ ମାରକ ଦ୍ରବ୍ୟ; ପୁଂଲିଙ୍ଗରେ ‘ଖର’ ଅର୍ଥାତ୍ ଗଧା।

Verse 12

प्रमाणं हेतुमर्यादाशास्त्रेयत्ताप्रमातृषु करणं क्षेत्रगात्रादावीरिणं शून्यमूषरं

ପ୍ରମାଣ, ହେତୁ ଓ ମର୍ୟାଦା—ଏହାମାନଙ୍କର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନିରୂପଣ ପ୍ରମାତା (ଜ୍ଞାତା)ଙ୍କ ସନ୍ଦର୍ଭରେ କରାଯାଏ। ‘କରଣ’ ଶବ୍ଦ କ୍ଷେତ୍ର, ଗାତ୍ର (ଦେହ) ଆଦିରେ ‘ସାଧନ/ଉପକରଣ’ ଅର୍ଥରେ କୁହାଯାଏ। ଭୂମି ବଞ୍ଜ ହେଲେ ‘ଈରିଣ’, ଖାଲି ହେଲେ ‘ଶୂନ୍ୟ’, ଏବଂ ଲବଣ-କ୍ଷାର ଭୂମି ହେଲେ ‘ଊଷର’ କୁହାଯାଏ।

Verse 13

यन्ता हस्तिपके सूते वह्निज्वाला च हेतयः स्रुतं शास्त्रावधृतयोर्युगपर्याप्तयोः कृतं

‘ଯନ୍ତା’ ଶବ୍ଦ ହସ୍ତିପକ (ମହାଉତ) ଓ ସୂତ (ରଥସାରଥି)କୁ ସୂଚାଏ। ‘ହେତୟଃ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଶସ୍ତ୍ରମାନେ ଅଗ୍ନିଜ୍ୱାଳା ସଦୃଶ ପ୍ରଚଣ୍ଡ। ଏହା ପରମ୍ପରାରେ ଶ୍ରୁତରୂପେ ପ୍ରାପ୍ତ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଅବଧୃତ; ଯୁଗଯୁଗାନ୍ତରେ ଯଥାଯଥ ପ୍ରୟୋଗ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଭାବେ ରଚିତ/ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।

Verse 14

ख्याते हृष्टे प्रतीतो ऽभिजातस्तु कुलजे बुधे विविक्तौ पूतविजनौ मूर्छितौ मूड्सोच्छयौ

‘ଖ୍ୟାତ’ ଅର୍ଥ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ‘ହୃଷ୍ଟ’ ଅର୍ଥ ଆନନ୍ଦିତ; ‘ପ୍ରତୀତ’ ଅର୍ଥ ସ୍ୱୀକୃତ/ପ୍ରମାଣିତ। ‘ଅଭିଜାତ’ ଅର୍ଥ ସୁକୁଳଜାତ; ‘କୁଲଜ’ ଅର୍ଥ ସତ୍କୁଳରେ ଜନ୍ମ; ‘ବୁଧ’ ଅର୍ଥ ପଣ୍ଡିତ। ‘ବିବିକ୍ତ’ ଅର୍ଥ ଏକାନ୍ତବାସୀ/ବିରକ୍ତ; ‘ପୂତବିଜନ’ ଅର୍ଥ ଶୁଦ୍ଧ-ସଜ୍ଜନମଧ୍ୟରେ ଥିବା। ‘ମୂର୍ଛିତ’ ଅର୍ଥ ଅଚେତ; ‘ମୂଢ-ସୋଚ୍ଛୟ’ ଅର୍ଥ ମୂଢତାର ଢେର।

Verse 15

अर्थो ऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु निदानागमयोस्तीर्थमृषिजुष्टजले गुरौ

‘ଅର୍ଥ’ ଶବ୍ଦ ‘ଅଭିଧେୟ’ (ଯାହା କହିବାକୁ), ‘ବସ୍ତୁ’ (ତତ୍ତ୍ୱ/ବାସ୍ତବ), ‘ପ୍ରୟୋଜନ’ (ଲକ୍ଷ୍ୟ) ଓ ‘ନିବୃତ୍ତି’ (ବିରତି/ପ୍ରତ୍ୟାହାର) ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ; ଏବଂ ‘ନିଦାନ’ (କାରଣ) ଓ ‘ଆଗମ’ (ପ୍ରମାଣ ଶାସ୍ତ୍ର) ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ। ‘ତୀର୍ଥ’, ଋଷିସେବିତ ଜଳ, ଓ ‘ଗୁରୁ’ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ‘ଅର୍ଥ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 16

प्राधान्ये राजलिङ्गे च वृषाङ्गे ककुदो ऽस्त्रियां स्त्री सम्बिज्ज्ञानसम्भाषाक्रियाकाराजिनामसु

‘କକୁଦ’ ଶବ୍ଦ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ, ରାଜଲିଙ୍ଗ (ରାଜକୀୟ ସମ୍ମାନସୂଚକ ଲିଙ୍ଗ) ଏବଂ ବୃଷଭର ଅଙ୍ଗ ଅର୍ଥରେ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ସ୍ତ୍ରୀନାମରେ, ଏବଂ ‘ସମ୍ବିଜ୍ଞାନ’ (ପରସ୍ପର/ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିଚୟ), ‘ସମ୍ଭାଷା’ (ସଂବାଦ), ‘କ୍ରିୟା’ (କର୍ମ) ଓ ‘କାରାଜୀ’ (କର୍ତ୍ତା/ଏଜେଣ୍ଟ) ନାମରେ ଏହା ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ହୁଏ।

Verse 17

धर्मे रहस्युपनिषत् स्यादृतौ वत्सरे शरत् पदं व्यवसितित्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रिवस्तुषु

ଧର୍ମବିଷୟରେ ‘ଉପନିଷତ୍’ ଶବ୍ଦ ରହସ୍ୟ (ଗୂଢଉପଦେଶ) ବୁଝାଏ। ଋତୁ ଓ ବର୍ଷ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ‘ଶରତ୍’ (ଶରଦ୍) ଶବ୍ଦ। ‘ପଦ’ ଶବ୍ଦ ନିଷ୍ପତ୍ତି/ବ୍ୟବସ୍ଥା, ରକ୍ଷା, ସ୍ଥାନ/ଆଶ୍ରୟ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ (ସମୃଦ୍ଧି), ପାଦ, ଏବଂ ବସ୍ତୁ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ।

Verse 18

त्रिष्वष्टमधुरौ स्वादू मृदू चातीक्ष्णकोमलौ सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्ते ऽभ्यर्हिते च सत्

ତିନି ଅର୍ଥରେ (ରସ, ସ୍ପର୍ଶ, ଗୁଣ/ବାକ୍) ‘ମଧୁର’ ଓ ‘ସ୍ୱାଦୁ’ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହୃତ; ତଥା ‘ମୃଦୁ’ ଓ ‘କୋମଳ’, ଏବଂ ‘ଅତୀକ୍ଷ୍ଣ’ (ଅତ୍ୟଧିକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନୁହେଁ) ମଧ୍ୟ। ‘ସତ୍’ ଶବ୍ଦ ସତ୍ୟ, ସାଧୁ, ବିଦ୍ୟମାନ, ପ୍ରଶସ୍ତ, ଓ ଅଭ୍ୟର୍ହିତ (ସମ୍ମାନଯୋଗ୍ୟ) ଅର୍ଥରେ ଆସେ।

Verse 19

विधिर्विधाने दैवे ऽपि प्रणिधिः प्रार्थने चरे वधूर्जाया स्नुषा च सुधालेपो ऽमृतं स्नुही

‘ବିଧି’ ଅର୍ଥ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଧାନ/ନିୟମ ଏବଂ ଦୈବ-ଆଦେଶ (ଭାଗ୍ୟ) ମଧ୍ୟ। ‘ପ୍ରଣିଧି’ ଅର୍ଥ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ବିନୟପୂର୍ଣ୍ଣ ନିବେଦନ। ‘ଚରା’ ଅର୍ଥ ବଧୂ, ପତ୍ନୀ ଓ ସ୍ନୁଷା। ‘ସୁଧା-ଲେପ’ ଅମୃତ; ‘ସ୍ନୁହୀ’ (ଥୋହର)କୁ ମଧ୍ୟ ‘ଅମୃତ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 20

स्पृहा सम्प्रत्ययः श्रद्धा पण्डितम्मन्यगर्वितौ ब्रह्मबन्धुरधिक्षेपे भानू रष्मिदिवाकरौ

‘ସ୍ପୃହା’ ଅର୍ଥ ଇଚ୍ଛା/ଲାଲସା; ‘ସମ୍ପ୍ରତ୍ୟୟ’ ଅର୍ଥ ବିଶ୍ୱାସ/ନିଶ୍ଚୟ; ‘ଶ୍ରଦ୍ଧା’ ଅର୍ଥ ଆସ୍ଥା। ‘ପଣ୍ଡିତ-ମନ୍ୟ’ ଅର୍ଥ ନିଜକୁ ପଣ୍ଡିତ ଭାବୁଥିବା; ‘ଗର୍ବିତ’ ଅର୍ଥ ଅହଂକାରୀ। ‘ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୁ’ ଜନ୍ମମାତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ନିନ୍ଦାଶବ୍ଦ। ‘ଭାନୁ’, ‘ରଶ୍ମି’, ‘ଦିବାକର’ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନାମ।

Verse 21

ग्रावाणौ शैलपाषानौ मूर्खनीचौ पृथग्जनौ तरुशैलौ शिखरिणौ तनुस्त्वग्देहयोरपि

‘ଗ୍ରାବାଣ’ ଓ ‘ଶୈଳ-ପାଷାଣ’ ଅର୍ଥ ପଥର/ଶିଳାଖଣ୍ଡ। ‘ମୂର୍ଖ’ ଓ ‘ନୀଚ’ ଅର୍ଥ ତୁଚ୍ଛ ବୁଦ୍ଧିର ଅଧମ ବ୍ୟକ୍ତି। ‘ପୃଥଗ୍ଜନ’ ଅର୍ଥ ସାଧାରଣ ଲୋକ। ‘ତରୁ’ ଓ ‘ଶୈଳ’ ‘ଶିଖରିଣ’ (ଶିଖରଯୁକ୍ତ ପର୍ବତ)ର ପର୍ଯ୍ୟାୟ। ‘ତନୁ’ ଶବ୍ଦ ତ୍ୱକ୍ ଓ ଦେହ ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ।

Verse 22

आत्मा यत्नो धृतिर्वुद्धिः स्वभावो ब्रह्मवर्ष्म च उत्थानं पौरुषे तन्त्रे व्युत्थानं प्रतिरोधने

ଆତ୍ମା, ଯତ୍ନ, ଧୃତି, ବୁଦ୍ଧି, ସ୍ୱଭାବ ଓ ବ୍ରହ୍ମବର୍ଷ୍ମ (ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ତେଜ)—ଏସବୁ ପୌରୁଷ-ତନ୍ତ୍ରରେ ‘ଉତ୍ଥାନ’ (ଉଦ୍ୟମ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପ୍ରତିରୋଧ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏହି ଉତ୍ଥାନ ହିଁ ‘ବ୍ୟୁତ୍ଥାନ’ (ପ୍ରତିଉଦ୍ୟମ/ସକ୍ରିୟ ପ୍ରତିରୋଧ) ହୁଏ।

Verse 23

निर्यातनं वैरशुद्धौ दाने न्यासार्पणे ऽपि च व्यसनं विपदि भ्रशे दोषे कामजकोपजे

‘ନିର୍ୟାତନ’ ଅର୍ଥ ବୈର-ଶୁଦ୍ଧି/ବୈର-ନିବୃତ୍ତି; ଏବଂ ଦାନ ଓ ନ୍ୟାସ-ଅର୍ପଣ (ଅମାନତ ହସ୍ତାନ୍ତର) ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ। ‘ବ୍ୟସନ’ ଅର୍ଥ ଆପଦ/ଦୁଃଖ—ବିପଦ, ଭ୍ରଂଶ (ପତନ), କିମ୍ବା କାମଜ କ୍ରୋଧଜ ଦୋଷରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁର୍ଗତି।

Verse 24

मृगयाक्षो दिवास्वप्नः परिवादः स्त्रियो मदः तौर्यत्रिकं वृथाट्या च कामजो दशको गणः

ଶିକାର, ଜୁଆର ଆସକ୍ତି, ଦିନେ ଶୋଇବା, ପରନିନ୍ଦା, ସ୍ତ୍ରୀଭୋଗ, ମଦମତ୍ତତା, ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ-ନୃତ୍ୟର ତ୍ରୟ, ଏବଂ ନିରର୍ଥକ ଘୁରାଘୁରି—ଏହିମାନେ କାମଜ ଦଶ ଦୋଷର ଗଣ।

Verse 25

पैशून्यं साहसं द्रोह ईर्ष्यासूयार्थदूषणम् वाग्दण्डश् चैव पारुष्यं क्रोधजो ऽपि गणो ऽष्टकः

ପୈଶୁନ୍ୟ (ଚୁଗୁଳି), ସାହସ (ଅବିବେକୀ ହିଂସା), ଦ୍ରୋହ, ଈର୍ଷ୍ୟା, ଅସୂୟା, ପରର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଦୂଷଣ କରିବା, ବାଗ୍ଦଣ୍ଡ, ଏବଂ ପାରୁଷ୍ୟ (କଠୋର ବଚନ)—ଏହା କ୍ରୋଧଜ ଅଷ୍ଟ ଦୋଷଗଣ।

Verse 26

अकर्मगुह्ये कौपीनं मैथुनं सङ्गतौ रतौ प्रधानं परमार्था धीः प्रज्ञानं बुद्धिचिह्नयोः

ଅକର୍ମର ଗୁହ୍ୟ ଉପଦେଶ (ସନ୍ନ୍ୟାସ-ରହସ୍ୟ) ରେ କୌପୀନ ଧାରଣ ବିଧିତ; ମୈଥୁନ ସଙ୍ଗତି ଓ ରତି (ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖ) ର ଅନ୍ତର୍ଗତ। ପରମାର୍ଥର ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ପରତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶନରୂପ ଧୀ; ଏବଂ ପ୍ରଜ୍ଞାନ (ବିବେକଜ୍ଞାନ) ବୁଦ୍ଧିର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 27

क्रन्दने रोदनाह्वाने वर्ष्म देहप्रमाणयोः आराधनं साधने स्यादवाप्तौ तोषणे ऽपि च

‘ଆରାଧନ’ ଶବ୍ଦ କ୍ରନ୍ଦନ—ରୋଦନ ଓ ଆହ୍ୱାନ—ଅର୍ଥରେ ପ୍ରୟୁକ୍ତ; ‘ବର୍ଷ୍ମ’ ଅର୍ଥ ଦେହ ଏବଂ ଦେହପ୍ରମାଣ। ପୁନଶ୍ଚ ‘ଆରାଧନ’ ସାଧନ-ସମ୍ପାଦନ, ଅବାପ୍ତି (ପ୍ରାପ୍ତି), ଓ ତୋଷଣ (ସନ୍ତୋଷ) ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 28

रत्नं स्वजातिश्रेष्ठे ऽपि लक्ष्म चिह्नप्रधानयोः कलापो भूषणे वर्हे तूणीरे संहते ऽपि च

‘ରତ୍ନ’ ଶବ୍ଦ ନିଜ ଜାତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସ୍ତୁକୁ ମଧ୍ୟ ସୂଚାଏ; ‘ଲକ୍ଷ୍ମ’ ଅର୍ଥ ଚିହ୍ନ କିମ୍ବା ପ୍ରଧାନ ଲକ୍ଷଣ। ‘କଲାପ’ ଅର୍ଥ ଭୂଷଣ, ମୟୂରପିଚ୍ଛର ଗୁଚ୍ଛ, ତୂଣୀର, ଏବଂ ସଂହତି/ସମୂହ ମଧ୍ୟ।

Verse 29

तल्पं शय्याट्टारेषु डिम्भौ तु शिशुवालिशौ स्तम्भौ स्थूणाजडीभावौ सभ्ये संसदि वै सभा

“ତଲ୍ପ” ଅର୍ଥ ଶୟ୍ୟା/ବିଛାନା; “ଶୟ୍ୟା”କୁ “ଅଟ୍ଟାର” ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। “ଡିମ୍ଭ” ଶିଶୁ; ଏବଂ ଅପକ୍ୱ/ମୂର୍ଖ (ଶିଶୁ, ବାଲିଶ) ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ। “ସ୍ତମ୍ଭ” ଖୁଣ୍ଟ/ସ୍ତମ୍ଭ; “ସ୍ଥୂଣା” ମଧ୍ୟ; ଏବଂ ଜଡତା/ସ୍ତବ୍ଧତା (ଜଡୀଭାବ) ଅର୍ଥରେ। “ସଭ୍ୟ” ସଭାସଦ; “ସଭା” ସଂସଦ/ପରିଷଦ/ରାଜସଭା।

Verse 30

किरणप्रग्रहौ रश्मी धर्माः पुण्ययमादयः ललामं पुच्छपुण्ड्राश्वभूषाप्राधान्यकेतुषु

“କିରଣ” ଓ “ପ୍ରଗ୍ରହ” ଦୁହେଁ କିରଣର ନାମ; “ରଶ୍ମି” ମଧ୍ୟ କିରଣ ଅର୍ଥ। “ଧର୍ମ” ପୁଣ୍ୟ, ଯମ ଆଦି ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ। “ଲଲାମ” ପୁଛ, ପୁଣ୍ଡ୍ର/ତିଳକ, ଅଶ୍ୱଭୂଷା, ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଏବଂ ଧ୍ୱଜା/କେତୁ—ଏହି ଅର୍ଥରେ ପ୍ରୟୋଗ।

Verse 31

प्रत्ययो ऽधीनशपथज्ञानविश्वासहेतुषु समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः

“ପ୍ରତ୍ୟୟ” ଶବ୍ଦ ଅଧୀନତା, ଶପଥ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବିଶ୍ୱାସ—ଏହାଙ୍କର ହେତୁ/ଆଧାର ଅର୍ଥରେ ପ୍ରୟୁକ୍ତ। “ସମୟ” ଅର୍ଥ ନିଶ୍ଚିତ ସମ୍ମତି—ଶପଥ, ଆଚାର, କାଳ-ନିୟମ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଏବଂ ପରସ୍ପର ସଂବିଦ୍ (ଚୁକ୍ତି)।

Verse 32

अत्ययो ऽतिक्रमे कृच्छ्रे सत्यं शपथतथ्ययोः वीर्यं बलप्रभावौ च रूप्यं रूपे प्रशस्तके

“ଅତ୍ୟୟ” ଶବ୍ଦ ଅତିକ୍ରମ ଏବଂ କୃଚ୍ଛ୍ର (ସଙ୍କଟ) ଅର୍ଥରେ। “ସତ୍ୟ” ଶପଥ ଓ ତଥ୍ୟ—ଦୁହିଁକୁ ସୂଚାଏ। “ବୀର୍ୟ” ବଳ ଏବଂ ପ୍ରଭାବ/ସାମର୍ଥ୍ୟ। “ରୂପ୍ୟ” ରୂପା ଏବଂ ପ୍ରଶସ୍ତ (ଉତ୍ତମ) ରୂପ ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 33

दुरोदरो द्यूतकारे पणे द्यूते दुरोदरं महारण्ये दुर्गपथे कान्तारः पुन्नपुंसकं

“ଦୁରୋଦର” ଶବ୍ଦ ଜୁଆରି, ପଣ (ଦାଉ) ଏବଂ ଜୁଆ—ଏହି ଅର୍ଥରେ ପ୍ରୟୁକ୍ତ। “କାନ୍ତାର” ମହାଅରଣ୍ୟ ଓ ଦୁର୍ଗମ ପଥ ଅର୍ଥରେ; ଏହା ପୁଂଲିଙ୍ଗ ଓ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗ—ଦୁହିଁରେ ଚାଲେ।

Verse 34

यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहादिके हरिः दरो ऽस्त्रियां भये श्वभ्रे जठरः कठिने ऽपि च

ଯମ, ବାୟୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁ, ସିଂହ ଆଦି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସେ “ହରି” ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ‘ସ୍ତ୍ରୀ ନୁହେଁ’ (ପୁରୁଷ) ଅର୍ଥରେ “ଦର”; ଭୟ ଓ ଗଭୀର ଖାଦ/ଗର୍ତ୍ତରେ “ଜଠର”; ଏବଂ ‘କଠିନ/ଅଡ଼ିଗ’ ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶବ୍ଦ ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ।

Verse 35

उदारो दातृमहतोरितरस्त्वन्यनीचयोः चूडा किरीटं केशाश् च संयता मौलयस्त्रयः

ଉଦାର ପୁରୁଷ ମହାଦାତା ବୋଲି ପରିଚିତ; ତାହାର ବିପରୀତ ଗୁଣ ନୀଚ ଓ ଅଧମ ଲୋକମାନଙ୍କଠାରେ ଦେଖାଯାଏ। ଶିରୋଭୂଷଣର ତିନି ରୂପ—ଚୂଡା (ଶିଖା/ଜଟା), କିରୀଟ (ମୁକୁଟ), ଏବଂ ସଂଯତ କେଶ (ବାନ୍ଧା/ସଜାଯାଇଥିବା କେଶ)।

Verse 36

बलिः करोपहारादौ सैन्यस्थैर् यादिके बलं स्त्रीकटीवस्त्रबन्धे ऽपि नीवी परिपणे ऽपि च

‘ବଲି’ ଶବ୍ଦ କର/ଖାଜନା କିମ୍ବା ହାତେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଉପହାର-ଅର୍ଘ୍ୟ ଆଦି ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ; ‘ବଳ’ ସେନାର ଶକ୍ତି ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଅର୍ଥରେ। ‘ନୀବୀ’ ସ୍ତ୍ରୀର କଟିବସ୍ତ୍ର-ବନ୍ଧନ (ଗାଁଠ/କଚ୍ଛା) ଏବଂ ପଣ/ଜୁଆର ଦାଉ ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 37

शुक्रले मूषिके श्रेष्ठे सुकृते वृषभे वृषः द्यूताक्षे सारिफलके ऽप्याकर्षो ऽथाक्षमिन्द्रिये

‘ବୃଷଃ’ ଶବ୍ଦ କାମୁକ ପୁରୁଷ, ମୂଷିକ (ଇଁଦୁର), ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୁକୃତ (ପୁଣ୍ୟକର୍ମ) ଏବଂ ବୃଷଭ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ। ‘ଆକର୍ଷଃ’ ଜୁଆର ପାଶା ଓ ସାରି-ଫଳର ବୀଜ ଅର୍ଥରେ; ‘ଅକ୍ଷମ୍’ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ସୂଚାଏ।

Verse 38

ना द्यूताङ्गे च कर्षे च व्यवहारे कलिद्रुमे ऊष्णीषः स्यात् किरीटादौ कर्षूः कुल्याभिधायिनी

ଦ୍ୟୂତ ପରିଭାଷାରେ, ‘କର୍ଷ’ ନାମକ ମାପରେ, ଏବଂ ବ୍ୟବହାର/ନ୍ୟାୟିକ ପ୍ରୟୋଗରେ ‘କଲି’ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହୃତ; ‘କଲିଦ୍ରୁମ’ (ଏକ ବୃକ୍ଷ) ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ। ଶିରୋଭୂଷଣରେ ‘ଊଷ୍ଣୀଷ’ ପାଗଡ଼ି କିମ୍ବା କିରୀଟ ଆଦିକୁ କୁହାଯାଏ। ‘କର୍ଷୂ’ ଶବ୍ଦ ଛୋଟ କାନାଲ/କୁଲ୍ୟାକୁ ସୂଚାଏ।

Verse 39

प्रत्यक्षे ऽधिकृते ऽध्यक्षः सूर्यवह्नी विभावसू शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः

ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଜ୍ଞାନର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଧିଷ୍ଠାତା ‘ଅଧ୍ୟକ୍ଷ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ‘ବିଭାବସୁ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ଶୃଙ୍ଗାରାଦି ରସରେ ଏହା ‘ରସ’; ବିଷରେ ‘ବୀର୍ୟ’ (ପ୍ରଭାବଶକ୍ତି); ଗୁଣରେ ‘ଗୁଣ’; ରଞ୍ଜନ/ଆସକ୍ତିରେ ‘ରାଗ’; ଦ୍ରବ ପଦାର୍ଥରେ ‘ଦ୍ରବ/ରସ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 40

तेजःपुरीषयोर्वर्च आगः पापापराधयोः छन्दः पद्ये ऽभिलासे च साधीयान् साधुवाढयोः व्यूहो वृन्दे ऽप्यहिर्वृत्रे ऽप्यग्नीन्द्वर्कास्तमोनुदः

‘ବର୍ଚ୍ଚସ୍’ ଶବ୍ଦ ତେଜ ଓ ମଳ—ଦୁହିଁକୁ ସୂଚାଏ; ‘ଆଗସ୍’ ପାପ ଓ ଅପରାଧ—ଦୁହିଁକୁ। ‘ଛନ୍ଦସ୍’ ଛନ୍ଦୋବଦ୍ଧ ପଦ୍ୟ ଏବଂ ଅଭିଲାଷ—ଦୁଇ ଅର୍ଥରେ। ‘ସାଧୀୟାନ୍’ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ସାଧୁ-ବୃଦ୍ଧି/କଲ୍ୟାଣବର୍ଧକ। ‘ବ୍ୟୂହ’ ଗୋଷ୍ଠୀ/ବୃନ୍ଦ; ‘ଅହି’ ବୃତ୍ରକୁ ସୂଚାଏ। ‘ଅଗ୍ନି-ଇନ୍ଦ୍ର-ଅର୍କ’ ତମୋନୁଦ (ଅନ୍ଧକାରନାଶକ)।