Adhyaya 362
Bhūmi–Vana–Auṣadhi–Ādi Vargāḥ (भूमिवनौषध्यादिवर्गाः) — Lexical Groups on Earth, Settlements, Architecture, Forests, Materia Medica, and Fauna
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କୋଶ-ଶୈଳୀରେ ପର୍ୟାୟବର୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ଭୂମି ଓ ମାଟିର ଶବ୍ଦ, ପରେ ଲୋକ/ବିଶ୍ୱ, ଦିଗ-ଦେଶ ଏବଂ ପଥ/ମାର୍ଗ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପଦ ଆସେ। ତା’ପରେ ନଗର-ନିଗମ-ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନ ଓ ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା ପାଇଁ ନାମାବଳୀ—ନଗର, ବଜାର, ଗଲି-ରାସ୍ତା, ଦ୍ୱାର, ପ୍ରାକାର, ଦେଵାଳ, ସଭାମଣ୍ଡପ, ଗୃହ, ପ୍ରାସାଦ, ଦ୍ୱାର-ଉପକରଣ, ସିଢ଼ି ଓ ପରିଷ୍କାର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶବ୍ଦ—ଦିଆଯାଏ। ପରେ ପର୍ବତ, ବନ, ଉପବନ ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରକୃତି-ବର୍ଗ ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁର୍ବେଦୀୟ ନିଘଣ୍ଟୁ ଧାରାରେ ବୃକ୍ଷ, ଲତା, ଔଷଧି ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ-ପର୍ୟାୟ ରଙ୍ଗ/ଆକାର ଭେଦ ସହ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ବ୍ୟାଘ୍ର, ବରାହ, ନେଆଳ, ମକଡ଼ା, ପକ୍ଷୀ, ଭ୍ରମର ଇତ୍ୟାଦି ଓ ଢେର, ଦଳ, ଗୁଚ୍ଛ ପରି ସମୂହବାଚକ ଶବ୍ଦ ଯୋଗ ହୁଏ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଦେଖାଏ—ଭାଷାର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଧର୍ମୋପକରଣ, ଯାହା ଚିକିତ୍ସା, ବାସ୍ତୁ ଓ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶାସନ ସହ ସମନ୍ୱୟ କରେ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे नानार्थवर्गा नमैकषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्विषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः भूमिवनौषध्यादिवर्गाः अग्निर् उवाच वक्ष्ये भूपुराद्रिवनौषधिसिंहादिनर्गकान् भूरनन्ता कक्षमा धात्री क्ष्माप्याकुः स्याद्धरित्र्यपि
ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣରେ ‘ନାନାର୍ଥବର୍ଗାଃ’ ନାମକ ତିନିଶେ ଏକଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ତିନିଶେ ବାଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ—ଭୂମି, ବନ, ଔଷଧି ଆଦି ବର୍ଗ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ମୁଁ ଭୂମି, ପୁର, ପର୍ବତ, ବନ, ଔଷଧି, ସିଂହ ଆଦି ଶବ୍ଦବର୍ଗର ପର୍ୟାୟ କହିବି। ‘ଭୂ’ (ପୃଥିବୀ) କୁ ଅନନ୍ତା, କକ୍ଷମା, ଧାତ୍ରୀ, କ୍ଷ୍ମା, ଆକୁ ଏବଂ ହରିତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 2
मृन्मृत्तिका प्रशस्ता तु मृत्सा मृत्स्ना च मृत्तिका जगत्त्रपिष्टपं लोकं भुवनं जगती समा
ମାଟିକୁ ‘ମୃନ୍’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ‘ମୃତ୍ତିକା’ ପାଇଁ ‘ପ୍ରଶସ୍ତା’, ‘ମୃତ୍ସା’ ଓ ‘ମୃତ୍ସ୍ନା’ ନାମ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ‘ଜଗତ୍’ ପାଇଁ ‘ତ୍ରପୀଷ୍ଟପ’, ‘ଲୋକ’, ‘ଭୁବନ’, ‘ଜଗତୀ’ ଏବଂ ‘ସମା’ ପର୍ୟାୟ ଅଟେ।
Verse 3
अयनं वर्त्म मार्गाध्वपन्थानः पदवी सृतिः सरणिः पद्धत्तिः पद्या वर्तन्येकपदीति च
‘ଅୟନ’, ‘ବର୍ତ୍ମ’, ‘ମାର୍ଗ’, ‘ଅଧ୍ୱା’, ‘ପନ୍ଥା’, ‘ପଦବୀ’, ‘ସୃତି’, ‘ସରଣି’, ‘ପଦ୍ଧତି’, ‘ପଦ୍ୟା’, ‘ବର୍ତନୀ’ ଏବଂ ‘ଏକପଦୀ’—ଏ ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ‘ପଥ/ମାର୍ଗ’ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ।
Verse 4
पूः स्त्री पुरीनगर्यौ वा पात्तनं पुटभेदनम् स्थानीयं निगमो ऽन्यत्तु यन्मूलनगरात्पुरम्
‘ପୂଃ’ ଶବ୍ଦଟି ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ; ଏହାକୁ ‘ପୁରୀ’ କିମ୍ବା ‘ନଗରୀ’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ବସତିକୁ ‘ପାଟ୍ଟନ’ ଓ ‘ପୁଟଭେଦନ’ ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି। ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନ କେନ୍ଦ୍ର ‘ସ୍ଥାନୀୟ’, ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ‘ନିଗମ’; କିନ୍ତୁ ଯେ ନଗର ମୂଳନଗରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କିମ୍ବା ତାହାର ଆଶ୍ରିତ, ସେହିଟି ‘ପୁରମ୍’ ଭାବେ ପରିଚିତ।
Verse 5
तच्छाखानगरं वेशो वेश्याजनसमाश्रयः आपणस्तु निषद्यायां विपणिः पण्यवीथिका
ଉପନଗରକୁ ‘ଶାଖାନଗର’ କୁହାଯାଏ। ‘ବେଶ’ ହେଉଛି ବେଶ୍ୟାଜନଙ୍କ ବସତି-ଅଞ୍ଚଳ। ‘ଆପଣ’ ହେଉଛି ବସି କ୍ରୟବିକ୍ରୟ କରାଯାଉଥିବା ଦୋକାନ/ସ୍ଥାନ; ‘ବିପଣି’ ହେଉଛି ବଜାର; ଏବଂ ‘ପଣ୍ୟବୀଥିକା’ ହେଉଛି ପଣ୍ୟର ଗଲି—ବଜାର ଗଲି।
Verse 6
रथ्या प्रतोली विशिखा स्याच्चयो वप्रमस्त्रियां प्राकारो वरणः शालः प्राचीरं प्रान्ततो वृतिः
‘ରଥ୍ୟା’ ହେଉଛି ରଥ ଚାଲିବା ରାସ୍ତା; ‘ପ୍ରତୋଲୀ’ ହେଉଛି ତୋରଣଯୁକ୍ତ ଦ୍ୱାରଗୃହ; ‘ବିଶିଖା’ ହେଉଛି ଉପଗଲି। ‘ଚୟ’ ହେଉଛି ସଞ୍ଚିତ ମାଟିର ମେଡ଼/ବନ୍ଧ; ‘ବପ୍ର’ ହେଉଛି ଉଚ୍ଚ ମାଟିର ପ୍ରତିରକ୍ଷା-ତଟ। ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ପ୍ରୟୋଗରେ ‘ପ୍ରାକାର’କୁ ‘ବରଣ’ ଓ ‘ଶାଳ’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ‘ପ୍ରାଚୀର’ ହେଉଛି ବସତିର ପ୍ରାନ୍ତସୀମାର ଘେର/ବାଡ଼।
Verse 7
भित्तिः स्त्री कुह्यमेडूकं यदन्तर्नस्तकीकसं वासः कूटो द्वयोः शाला सभा सञ्जवनन्त्विदम्
‘ଭିତ୍ତି’ ଅର୍ଥ ଦେଵାଲ। ‘ସ୍ତ୍ରୀ’ ଅର୍ଥ ନାରୀ। ‘କୁହ୍ୟ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ବେଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ। ଯାହା ଭିତରେ ସ୍ଥାପିତ, ତାହା ‘ନସ୍ତକୀକସ’ କୁହାଯାଏ। ‘ବାସ’ ଅର୍ଥ ନିବାସ। ‘କୂଟ’ ଅର୍ଥ ଶିଖର। ‘ଶାଳା’ (କିମ୍ବା ‘ସଭା’) ଅର୍ଥ ସଭାଗୃହ। ଏହାକୁ ‘ସଞ୍ଜବନ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 8
चतुःशालं मुनीनान्तु पर्णशालोटजो ऽस्त्रियां चैत्यमायतनन्तुल्ये वाजिशाला तु मन्दुरा
ମୁନିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚାରି ଶାଳାଯୁକ୍ତ ନିବାସ ‘ଚତୁଃଶାଳା’ କୁହାଯାଏ। ପତ୍ରରେ ତିଆରି କୁଟିର ‘ପର୍ଣଶାଳା’ (ଏବଂ ‘ଓଟଜ’ ମଧ୍ୟ; ନପୁଂସକ) ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗରେ ‘ଚୈତ୍ୟ’ ସଦୃଶ ଦେବାଳୟ ‘ଆୟତନ’ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ‘ବାଜିଶାଳା’ ହେଉଛି ‘ମନ୍ଦୁରା’—ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ଅସ୍ତବଲ।
Verse 9
हर्म्यादि धनिनां वासःप्रासादो देवभूभुजां स्त्री द्वार्द्वारं प्रतीहारः स्याद्वितर्दिस्तु वेदिका
ହର୍ମ୍ୟ ଆଦି ଧନୀମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ; ପ୍ରାସାଦ ଦେବତା ଓ ରାଜାଙ୍କର ଭବନ। ‘ସ୍ତ୍ରୀ’ ଦ୍ୱାରଚୌଖଟ, ‘ଦ୍ୱାରଦ୍ୱାର’ ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର; ‘ପ୍ରତୀହାର’ ଦ୍ୱାରପାଳ; ‘ବିତର୍ଦି’ ବେଦିକା-ସଦୃଶ ଉଚ୍ଚ ପୀଠ।
Verse 10
कपोतपालिकायन्तु विटङ्कं पुं नपुंसकं कवाटमवरन्तुल्ये निःश्रेणिस्त्वधिरोहिणी
‘କପୋତପାଲିକା’ ଶବ୍ଦରେ ‘ବିଟଙ୍କ’ ବୁଝାଯାଏ; ‘ବିଟଙ୍କ’ ଶବ୍ଦ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗ ଓ ନପୁଂସକ—ଦୁହିଁରେ ଚଳେ। ‘କବାଟ’ ଦ୍ୱାରପଟ/କିବାଡ଼, ଯାହା ‘ଅବରନ୍ତୁ’ର ପର୍ଯ୍ୟାୟ। ‘ନିଃଶ୍ରେଣୀ’କୁ ‘ଅଧିରୋହିଣୀ’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ—ଅର୍ଥାତ୍ ଚଢ଼ିବା ସିଢ଼ି।
Verse 11
सम्मार्जनी शोधनी स्यात् सङ्करो ऽवकरस् तथा अद्रिगोत्रिगिरिग्रावा गहनं काननं वनं
‘ସମ୍ମାର୍ଜନୀ’କୁ ‘ଶୋଧନୀ’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ (ସଫା କରିବା ଝାଡୁ)। ‘ସଙ୍କର’କୁ ‘ଅବକର’ ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି (ଆବର୍ଜନା)। ‘ଅଦ୍ରି, ଗୋତ୍ରି, ଗିରି, ଗ୍ରାବା’—ପର୍ବତ/ଶିଳାର ନାମ; ‘ଗହନ, କାନନ, ବନ’—ଘନ ଅରଣ୍ୟର ନାମ।
Verse 12
आरामः स्यादुपवनं कृत्रिमं वनमेव यत् स्यादेतदेव प्रमदवनमन्तःपुरोचितं
ଆରାମକୁ ଉପବନ କୁହାଯାଏ—ଅର୍ଥାତ୍ କୃତ୍ରିମ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ସଜାଯାଇଥିବା ବନ-ଉଦ୍ୟାନ। ଏହି ଉପବନକୁ ହିଁ ‘ପ୍ରମଦବନ’ କୁହନ୍ତି, ଯାହା ଅନ୍ତଃପୁର ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।
Verse 13
वीथ्यालिरावलिः पङ्क्तिश्रेणीलेखास्तु राजयः वानस्पत्यः फलैः पुष्पात्तैरपुष्पाद्वनस्पतिः
‘ବୀଥୀ, ଆଲି, ଆବଲି’—ଏଗୁଡ଼ିକ ଶାରୀ/ଶ୍ରେଣୀର ନାମ; ଏବଂ ‘ପଙ୍କ୍ତି, ଶ୍ରେଣୀ, ଲେଖା’—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ରେଖା (ରାଜୟଃ) କୁହାଯାଏ। ଯେ ଫଳ ଧାରଣ କରେ ସେ ‘ବାନସ୍ପତ୍ୟ’; ଯେ ପୁଷ୍ପରୁ ଫଳ ଦିଏ ସେ ‘ବୃକ୍ଷ’; ଯେ ପୁଷ୍ପ ବିନା ଫଳ ଦିଏ ସେ ‘ବନସ୍ପତି’।
Verse 14
ओषध्यः फलपाकान्ताः पलाशी द्रुद्रुमागमाः स्थाणु वा ना ध्रुवः शङ्कुः प्रफुल्लोत्फुल्लसंस्फुटाः
ଫଳ ପାକି ପରିପକ୍ୱ ହେବାରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏଥିବା ଔଷଧି, ପ୍ରଶସ୍ତ ପତ୍ରଯୁକ୍ତ ଲତା/ବନସ୍ପତି ଓ ନବୋଦ୍ଭୂତ ବୃକ୍ଷ—ଏହି (ଲକ୍ଷଣ) କୁହାଯାଇଛି; ତଥା ଠୁଣ୍ଠ/ଗୁଣ୍ଡି କିମ୍ବା ଅଚଳ ସ୍ତମ୍ଭ, ଧ୍ରୁବ ଖୁଣ୍ଟ/ଚିହ୍ନ, ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ ଭାବେ ଖୋଲିଥିବା ଗଛପଲା ମଧ୍ୟ।
Verse 15
पलाशं छदनं पर्णमिध्ममेधः समित् स्त्रियां बोधिद्रुमश् चलदलो दधित्थग्राहिमन्मथाः
‘ପଲାଶ’ ବୃକ୍ଷର ଅନ୍ୟ ନାମ—ଛଦନ, ପର୍ଣ, ଇଧ୍ମ, ମେଧ, ସମିତ୍, ସ୍ତ୍ରିୟାଂ, ବୋଧିଦ୍ରୁମ, ଚଲଦଲ, ଦଧିତ୍ଥ, ଗ୍ରାହୀ ଓ ମନ୍ମଥ।
Verse 16
तस्मिन् दधिफलः पुष्पफलदन्तशठावपि उडुम्बरे हेमदुग्धः कोविदारे द्विपत्रकः
ସେହି (ପଲାଶ) ବୃକ୍ଷର ପର୍ୟାୟ—ଦଧିଫଳ, ପୁଷ୍ପଫଳ, ଦନ୍ତ ଓ ଶଠା। ଉଡୁମ୍ବରର ପର୍ୟାୟ ‘ହେମଦୁଗ୍ଧ’ ଏବଂ କୋବିଦାରର ପର୍ୟାୟ ‘ଦ୍ୱିପତ୍ରକ’।
Verse 17
सप्तपर्णो विशालत्वक् कृतमालं सुवर्णकः आरेवतव्याधिघातसम्पाकचतुरङ्गुलाः
ସପ୍ତପର୍ଣ, ବିଶାଳତ୍ୱକ, କୃତମାଳ, ସୁବର୍ଣକ, ଆରେବତ, ବ୍ୟାଧିଘାତ, ସମ୍ପାକ ଓ ଚତୁରଙ୍ଗୁଳ—ଏଗୁଡ଼ିକ ଔଷଧ ଦ୍ରବ୍ୟର (ନାମ) ଅଟେ।
Verse 18
स्याज्जम्बीरे दन्तशठो वरुणे तिक्तशावकः पुत्रागे पुरुषस्तुङ्गः केशरो देववल्लभः
ଜମ୍ବୀର (ଲେମ୍ବୁ/ସିଟ୍ରନ) ର ପର୍ୟାୟ ‘ଦନ୍ତଶଠ’; ବରୁଣର ‘ତିକ୍ତଶାବକ’; ଏବଂ ପୁତ୍ରାଗର ପର୍ୟାୟ ‘ପୁରୁଷସ୍ତୁଙ୍ଗ’, ‘କେଶର’, ‘ଦେବବଲ୍ଲଭ’।
Verse 19
पारिभद्रे निम्बतरुर्मन्दारः पारिजातकः वञ्जुलश्चित्रकृच्चाथ द्वौ पीतनकपीतनौ
ପାରିଭଦ୍ର ଆଦି ଗଣରେ ନିମ୍ବବୃକ୍ଷ, ମନ୍ଦାର, ପାରିଜାତକ, ବଞ୍ଜୁଳ ଓ ଚିତ୍ରକୃତ; ଏବଂ ପୀତନକ ଓ ପୀତନ—ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 20
आम्रातके मधूके तु गुडपुष्पमधुद्रुमौ पीलौ गुडफलः स्रंसी नादेयी चाम्बुवेतसः
ଆମ୍ରାତକ ଓ ମଧୂକ ବୃକ୍ଷର ନାମ ‘ଗୁଡପୁଷ୍ପ’ ଏବଂ ‘ମଧୁଦ୍ରୁମ’। ପୀଲୁ ବୃକ୍ଷର ପର୍ୟାୟ ‘ଗୁଡଫଳ’, ‘ସ୍ରଂସୀ’, ‘ନାଦେୟୀ’ ଓ ‘ଅମ୍ବୁବେତସ’।
Verse 21
शोभाञ्जने शिग्रुतीक्ष्णगन्धकाक्षीरमोचकाः रक्तो ऽसौ मधुशिग्रुः स्यादरिष्टः फेणिलः समौ
‘ଶୋଭାଞ୍ଜନ’ର ପର୍ୟାୟ ଶିଗ୍ରୁ, ତୀକ୍ଷ୍ଣଗନ୍ଧ, କାକ୍ଷୀରମୋଚକ ଓ ରକ୍ତଶିଗ୍ରୁ। ଏହା ‘ମଧୁଶିଗ୍ରୁ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ‘ଅରିଷ୍ଟ’ ଓ ‘ଫେଣିଲ’ ମଧ୍ୟ ସମାର୍ଥକ।
Verse 22
गालवःशावरो लोध्रस्तिरीटस्तिल्वमार्जनौ शेलुः श्लेष्मातकः शीत उद्दालो बहुवारकः
ଗାଲବ, ଶାବର, ଲୋଧ୍ର, ତିରୀଟ, ତିଲ୍ୱ, ମାର୍ଜନ; ଏବଂ ଶେଲୁ, ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକ, ଶୀତ, ଉଦ୍ଦାଳ, ବହୁବାରକ—ଏଗୁଡ଼ିକ ଔଷଧୀୟ ବୃକ୍ଷ/ଉଦ୍ଭିଦର ନାମ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 23
वैकङ्कतः श्रुवावृक्षो ग्रन्थिलो व्याघ्रपादपि तिन्दुकः स्फूर्जकः कालो नादेयी भूमिजम्बुकः
ବୈକଙ୍କତ, ଶ୍ରୁବାବୃକ୍ଷ, ଗ୍ରନ୍ଥିଲ, ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦ, ତିନ୍ଦୁକ, ସ୍ଫୂର୍ଜକ, କାଳ, ନାଦେୟୀ ଓ ଭୂମିଜମ୍ବୁକ—ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଔଷଧୀୟ ନାମ/ସଂଜ୍ଞା।
Verse 24
काकतिन्दौ पीलुकः स्यात् पाटलिर्मोक्षमुष्ककौ क्रमुकः पट्टिकाख्यः स्यात्कुम्भी कैटर्यकट्फले
ପୀଲୁକକୁ ‘କାକତିନ୍ଦୁ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ପାଟଲୀ ‘ମୋକ୍ଷମୁଷ୍କକ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। କ୍ରମୁକ ‘ପଟ୍ଟିକା’ ଭାବେ ଜଣା। ଏବଂ ‘କୈଟର୍ୟ’ ଓ ‘କଟ୍ଫଲ’କୁ ‘କୁମ୍ଭୀ’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 25
वीरवृक्षो ऽरुष्करो ऽग्निमुखी भल्लातकीं त्रिषु सवर्जकासनजीवाश् च पीतसाले ऽथ मालके
‘ବୀରବୃକ୍ଷ’, ‘ଅରୁଷ୍କର’ ଓ ‘ଅଗ୍ନିମୁଖୀ’—ଏହି ସବୁ ଭଲ୍ଲାତକୀର ନାମ। ଏହିପରି ‘ତ୍ରିଷୁ’ ପାଇଁ ‘ସବର୍ଜକ’, ‘ଆସନ’ ଓ ‘ଜୀବ’ ନାମ ଅଛି; ଏବଂ ‘ପୀତସାଲ’ର ଅନ୍ୟ ନାମ ‘ମାଲକ’।
Verse 26
सर्जाश्वकर्णौ वीरेन्द्रौ इन्द्रद्रुः ककुभो ऽर्जुनः इङ्गुदी तापसतरुर्मोचा शाल्मलिरेव च
ସର୍ଜ ଓ ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ; ବୀରେନ୍ଦ୍ର; ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ରୁ; କକୁଭ; ଅର୍ଜୁନ; ଇଙ୍ଗୁଦୀ; ତାପସତରୁ (ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ବୃକ୍ଷ); ମୋଚା; ଏବଂ ଶାଲ୍ମଲି—ଏହି ବୃକ୍ଷଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରେ ଗଣିତ।
Verse 27
चिरविल्वो नक्तमालः करजश् च करञ्जके प्रकीर्यः पूतिकरजो मर्कट्यङ्गारवल्लरी
‘ଚିରବିଲ୍ୱ’, ‘ନକ୍ତମାଲ’, ‘କରଜ’ ଏବଂ ‘ପ୍ରକୀର୍ୟ’, ‘ପୂତିକରଜ’, ‘ମର୍କଟୀ’, ‘ଅଙ୍ଗାରବଲ୍ଲରୀ’—ଏସବୁ କରଞ୍ଜକ (କରଞ୍ଜ)ର ପର୍ୟାୟନାମ।
Verse 28
रोही रोहितकः प्लीहशत्रुर्दाडिमपुष्पकः गायत्री बालतनयः खदिरो दन्तधावनः
ରୋହୀ, ରୋହିତକ, ‘ପ୍ଲୀହଶତ୍ରୁ’, ‘ଦାଡିମପୁଷ୍ପକ’, ଗାୟତ୍ରୀ, ‘ବାଳତନୟ’, ଖଦିର ଏବଂ ‘ଦନ୍ତଧାବନ’—ଏହି ସବୁ ଉଲ୍ଲିଖିତ ଔଷଧ ଦ୍ରବ୍ୟର ପର୍ୟାୟନାମ।
Verse 29
अरिमेदो विट्खदिरे कदरः खदिरे सिते पञ्चाङ्गुलो वर्धमानश् चञ्चुर्गन्धर्वहस्तकः
ଅରିମେଦକୁ ‘ବିଟ୍-ଖଦିର’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। କଦର ହେଉଛି ଶ୍ୱେତ ଖଦିରର ନାମ। ପଞ୍ଚାଙ୍ଗୁଳ, ବର୍ଧମାନ, ଚଞ୍ଚୁ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବହସ୍ତକ ଏହାର ଅନ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ।
Verse 30
पिण्डीतको मरुवकः पीतदारु च दारु च देवदारुः पूतिकाष्ठं श्यामा तु महिलाह्वया
ପିଣ୍ଡୀତକକୁ ‘ମରୁବକ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ପୀତଦାରୁ ‘ଦାରୁ’ ଓ ‘ଦେବଦାରୁ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପୂତିକାଷ୍ଠ ‘ଶ୍ୟାମା’ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା; ଶ୍ୟାମା ‘ମହିଲାହ୍ୱୟା’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 31
लता गोवन्दनी गुन्दा प्रियङ्गुः फलिनी फली मण्डूकपर्णपत्रोर्णनटकट्वङ्गटुण्टुकाः
ଲତା, ଗୋବନ୍ଦନୀ, ଗୁନ୍ଦା, ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ଫଲିନୀ, ଫଲୀ, ମଣ୍ଡୂକପର୍ଣୀ, ପତ୍ରୋର୍ଣନା, ନଟ, କଟ୍ୱଙ୍ଗ, ଟୁଣ୍ଟୁକା—ଏଗୁଡ଼ିକ ଭେଷଜ-ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ଉଦ୍ଭିଦ-ନାମ/ପର୍ଯ୍ୟାୟ।
Verse 32
श्योनाकशुकनासर्क्षदीर्घवृन्तकुटन्नटाः पीतद्रुः सरलश्चाथ निचुलो ऽम्बुज इज्जलः
ଶ୍ୟୋନାକ, ଶୁକନାସ, ଅର୍କ୍ଷ, ଦୀର୍ଘବୃନ୍ତ, କୁଟନ୍ନଟ, ପୀତଦ୍ରୁ, ସରଳ; ଏବଂ ନିଚୁଲ, ଅମ୍ବୁଜ, ଇଜ୍ଜଲ—ଏଗୁଡ଼ିକ ଔଷଧୀୟ ବୃକ୍ଷ/ଉଦ୍ଭିଦର ସ୍ୱୀକୃତ ନାମ।
Verse 33
काकोडुम्बरिका फल्गुररिष्टः पिचुमर्दकः सर्वतोभद्रको निम्बे शिरीषस्तु कपीतनः
କାକୋଡୁମ୍ବରିକା ଓ ଫଲ୍ଗୁ; ଅରିଷ୍ଟ; ପିଚୁମର୍ଦକ; ଏବଂ ନିମ୍ବ (ନୀମ) ପାଇଁ ‘ସର୍ବତୋଭଦ୍ରକ’ ନାମ ରହିଛି; ଶିରୀଷ ‘କପୀତନ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ।
Verse 34
वकुलो वञ्जुलः प्रोक्तः पिच्छिलागुरुशिंशपाः जया जयन्ती तर्कारी कणिका गणिकारिका
ବକୁଳକୁ ‘ବଞ୍ଜୁଳ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ପିଚ୍ଛିଳ, ଅଗୁରୁ, ଶିଂଶପା; ଏବଂ ଜୟା, ଜୟନ୍ତୀ, ତର୍କାରୀ, କଣିକା, ଗଣିକାରିକା—ଏହାର ନାମ।
Verse 35
आपर्णमग्नमन्थः स्याद्वत्सको गिरिमल्लिका कालस्कन्धस्तमालः स्यात् तण्डुलीयो ऽल्पमारिषः
ଆପର୍ଣକୁ ଅଗ୍ନିମନ୍ଥ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ; ବତ୍ସକକୁ ଗିରିମଲ୍ଲିକା କୁହାଯାଏ। କାଳସ୍କନ୍ଧ ହେଉଛି ତମାଳ; ତଣ୍ଡୁଲୀୟକୁ ଅଲ୍ପମାରିଷ ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି।
Verse 36
सिन्धुवारस्तु निर्गुण्डी सैवास्फोता वनोद्भवा गणिका यूथिकाम्बष्ठा सप्तला नवमालिका
ସିନ୍ଧୁବାରକୁ ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ସେହିଟି ଆସ୍ଫୋଟା, ବନୋଦ୍ଭବା, ଗଣିକା, ଯୂଥିକା, ଅମ୍ବଷ୍ଠା, ସପ୍ତଲା ଓ ନବମାଲିକା ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 37
अतिमुक्तः पुण्ड्रकः स्यात्कुमारी तरणिः सहा तत्र शोणे कुरुवकस्तत्र पीते कुरुण्टकः
ଅତିମୁକ୍ତକୁ ପୁଣ୍ଡ୍ରକ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ସେହିଟି କୁମାରୀ, ତରଣି, ସହା ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ଏହାର ଲାଲ ପ୍ରକାର ‘କୁରୁବକ’ ଏବଂ ହଳଦିଆ ପ୍ରକାର ‘କୁରୁଣ୍ଟକ’ କୁହାଯାଏ।
Verse 38
नीला झिण्टी द्वयोर्वाणा भिण्टी सैरीयकस् तथा तस्मिन्रक्ते कुरुवकः पीते सहचरी द्वयोः
ଦୁଇ ପ୍ରକାରରେ ନୀଳଟିକୁ ଝିଣ୍ଟୀ ଓ ବାଣା କୁହାଯାଏ; ଏହାକୁ ଭିଣ୍ଟୀ ଓ ସୈରୀୟକ ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି। ସେହି ଗୋଷ୍ଠୀରେ ଲାଲଟି ‘କୁରୁବକ’; ହଳଦିଆଟି (ଦୁଇରେ) ‘ସହଚରୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 39
धुस्तूरः कितवो धूर्तो रुचको मातुलङ्गके समीरणो मरुवकः प्रस्थपुष्पः फणिज्झकः
ଧୁସ୍ତୂର ‘କିତବ’, ‘ଧୂର୍ତ’, ‘ରୁଚକ’, ‘ମାତୁଲଙ୍ଗକ’, ‘ସମୀରଣ’, ‘ମରୁବକ’, ‘ପ୍ରସ୍ଥପୁଷ୍ପ’ ଓ ‘ଫଣିଜ୍ଝକ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 40
कुठेरकस्तु पर्णासे ऽथास्फोतो वसुकार्कके शिवमल्ली पाशुपतो वृन्दा वृक्षादनी तथा
କୁଠେରକ ‘ପର୍ଣାସ’ ଭାବେ; ଆସ୍ଫୋଟ ‘ବସୁକାର୍କକ’ ଭାବେ; ଶିବମଲ୍ଲୀ ‘ପାଶୁପତ’ ଭାବେ; ଏବଂ ବୃନ୍ଦା ‘ବୃକ୍ଷାଦନୀ’ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ।
Verse 41
जीवन्तिका वृक्षरुहा गुडूची तन्त्रिकामृता सोमवल्ली मधुर्णी मूर्वा तु मोरटी तथा
ଜୀବନ୍ତିକା, ବୃକ୍ଷରୁହା, ଗୁଡୂଚୀ, ତନ୍ତ୍ରିକା (ଅମୃତା ଭାବେ ମଧ୍ୟ), ସୋମବଲ୍ଲୀ, ମଧୁର୍ଣୀ, ଏବଂ ମୂର୍ବା ଓ ମୋରଟୀ—ଏଗୁଡ଼ିକ ଔଷଧୀୟ ଲତା/ଉଦ୍ଭିଦ।
Verse 42
मधुलिका मधुश्रेणी गोकर्णी पीलुपर्ण्यपि पाठाम्बष्ठा विद्धकर्णी प्राचीना वनतिक्तिका
ମଧୁଲିକା, ମଧୁଶ୍ରେଣୀ, ଗୋକର୍ଣୀ, ପୀଲୁପର୍ଣୀ; ଏବଂ ପାଠା, ଅମ୍ବଷ୍ଠା, ବିଦ୍ଧକର୍ଣୀ, ପ୍ରାଚୀନା, ବନତିକ୍ତିକା—ଏଗୁଡ଼ିକ ଔଷଧୀୟ ଉଦ୍ଭିଦର ନାମ।
Verse 43
कटुः कटुम्भरा चाथ चक्राङ्गी शकुलादनी आत्मगुप्ता प्रावृषायी कपिकच्छुश् च मर्कटी
‘କଟୁ’, ‘କଟୁମ୍ଭରା’, ‘ଚକ୍ରାଙ୍ଗୀ’, ‘ଶକୁଲାଦନୀ’, ‘ଆତ୍ମଗୁପ୍ତା’, ‘ପ୍ରାବୃଷାୟୀ’, ‘କପିକଚ୍ଛୁ’, ‘ମର୍କଟୀ’—ଏଗୁଡ଼ିକ ସେହି ଏକେ ଔଷଧଦ୍ରବ୍ୟର ପର୍ୟାୟନାମ।
Verse 44
अपामार्गः शैखरिकः प्रत्यक्पर्णी मयूरकः फञ्जिका ब्राह्मणी भार्गी द्रवन्ति शम्बरी वृषा
ଅପାମାର୍ଗକୁ ଶୈଖରିକ, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ପର୍ଣୀ, ମୟୂରକ, ଫଞ୍ଜିକା, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ଭାର୍ଗୀ, ଦ୍ରବନ୍ତୀ, ଶମ୍ବରୀ ଓ ବୃଷା ଇତ୍ୟାଦି ପର୍ୟାୟନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ।
Verse 45
मण्डूकपर्णी भण्डीरी समङ्गा कालमेषिका रोदनी कच्छुरानन्ता समुद्रान्ता दुरालभा
ମଣ୍ଡୂକପର୍ଣୀ, ଭଣ୍ଡୀରୀ, ସମଙ୍ଗା, କାଲମେଷିକା, ରୋଦନୀ, କଚ୍ଛୁରା, ଅନନ୍ତା, ସମୁଦ୍ରାନ୍ତା ଓ ଦୁରାଲଭା—ଏଗୁଡ଼ିକ ଔଷଧୀୟ ଶାକ-ଉଦ୍ଭିଦର ନାମ।
Verse 46
पृश्निपर्णी पृथक्पर्णी कलशिर्धावनिर्गुहा निदिग्धिका स्पृशी व्याघ्री क्षुद्रा दुस्पर्शया सह
ପୃଶ୍ନିପର୍ଣୀ, ପୃଥକ୍ପର୍ଣୀ, କଲଶୀର, ଧାବନିର୍ଗୁହା, ନିଦିଗ୍ଧିକା, ସ୍ପୃଶୀ, ବ୍ୟାଘ୍ରୀ, କ୍ଷୁଦ୍ରା—ଦୁସ୍ପର୍ଶା ସହ—ଏଗୁଡ଼ିକ ଔଷଧୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ।
Verse 47
अवल्गुजः सोमराजी सुवल्लिः सोमवल्लिका कालमेषी कृष्णफला वकुची पूतिफल्य् अपि
ଅବଲ୍ଗୁଜକୁ ସୋମରାଜୀ, ସୁବଲ୍ଲୀ, ସୋମବଲ୍ଲିକା, କାଲମେଷୀ, କୃଷ୍ଣଫଳା, ବକୁଚୀ ଓ ପୂତିଫଳୀ ଇତ୍ୟାଦି ପର୍ୟାୟନାମରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 48
कणोषणोपकुल्या स्याच्छ्रेयसी गजपिप्पली चव्यन्तु चविका काकचिञ्ची गुञ्जे तु कृष्णला
କଣୋଷଣାକୁ ଉପକୁଲ୍ୟା କୁହାଯାଏ। ଶ୍ରେୟସୀ ହେଉଛି ଗଜପିପ୍ପଲୀ। ଚବୀକୁ ଚବିକା କୁହନ୍ତି। କାକଚିଞ୍ଚୀକୁ ଗୁଞ୍ଜା କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଗୁଞ୍ଜାକୁ କୃଷ୍ଣଲା ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି।
Verse 49
विश्वा विषा प्रतिविषा वनशृङ्गाटगोक्षुरौ नारायणी शतमूली कालेयकहरिद्रवः
ବିଶ୍ୱା, ବିଷା, ପ୍ରତିବିଷା, ବନଶୃଙ୍ଗାଟ (ସିଙ୍ଗାଡ଼ା) ଓ ଗୋକ୍ଷୁର, ନାରାୟଣୀ, ଶତମୂଳୀ, କାଲେୟକ ଏବଂ ହରିଦ୍ରବ—ଏଗୁଡ଼ିକ ବିଷଶମନ ଓ ପ୍ରତିବିଷ-ଚିକିତ୍ସାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଔଷଧଦ୍ରବ୍ୟ।
Verse 50
दार्वी पचम्पचा दारु शुक्ला हैमवती वचा वचोग्रगन्धा षड्ग्रन्था गोलोमी शतपर्विका
ଦାର୍ବୀ, ପଚମ୍ପଚା, ଦାରୁ, ଶୁକ୍ଲା, ହୈମବତୀ, ବଚା, ବଚୋଗ୍ରଗନ୍ଧା, ଷଡ୍ଗ୍ରନ୍ଥା, ଗୋଲୋମୀ ଓ ଶତପର୍ବିକା—ଏଗୁଡ଼ିକ ଭୈଷଜ୍ୟବର୍ଗରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଔଷଧଦ୍ରବ୍ୟନାମ।
Verse 51
आस्फोता गिरिकर्णी स्यात् सिंहास्यो वासको वृषः मिशी मधुरिकाच्छत्रा कोकिलाक्षेक्षुरक्षुरा
ଆସ୍ଫୋତାକୁ ‘ଗିରିକର୍ଣୀ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ସିଂହାସ୍ୟା ‘ବାସକ’ ଓ ‘ବୃଷ’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ମିଶୀକୁ ‘ମଧୁରିକା’ ଓ ‘ଛତ୍ରା’ କୁହନ୍ତି; ତଥା ‘କୋକିଲାକ୍ଷୀ’, ‘ଇକ୍ଷୁରା’, ‘ଅକ୍ଷୁରା’ ମଧ୍ୟ ତାହାର ନାମ।
Verse 52
विडङ्गो ऽस्त्री कृमिघ्नः स्यात् वज्रद्रुस्नुक्स्नुही सुधा मृद्वीका गोस्तनी द्राक्षा वला वाट्यालकस् तथा
ବିଡଙ୍ଗକୁ ‘ଅସ୍ତ୍ରୀ’ ଓ ‘କୃମିଘ୍ନ’ (କୃମିନାଶକ) ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ବଜ୍ରଦ୍ରୁମ, ସ୍ନୁକ, ସ୍ନୁହୀ, ସୁଧା; ଏବଂ ମୃଦ୍ୱୀକା, ଗୋସ୍ତନୀ, ଦ୍ରାକ୍ଷା, ବଲା, ବାଟ୍ୟାଲକ—ଏଗୁଡ଼ିକ ପର୍ୟାୟ ଉଦ୍ଭିଦନାମ।
Verse 53
काला मसूरविदला त्रिपुटा त्रिवृता त्रिवृत् मधुकं क्लीतकं यष्टिमधुका मधुयष्टिका
‘କାଳା’, ‘ମସୂରବିଦଲା’ ଓ ‘ତ୍ରିପୁଟା’—ଏଗୁଡ଼ିକ ତ୍ରିବୃତ୍ (ବିରେଚକ ଔଷଧ) ର ନାମ। ‘ମଧୁକ’, ‘କ୍ଲୀତକ’, ‘ଯଷ୍ଟିମଧୁକା’ ଓ ‘ମଧୁଯଷ୍ଟିକା’—ଏଗୁଡ଼ିକ ଯଷ୍ଟିମଧୁ (ମୁଲେଠି) ର ପର୍ୟାୟନାମ।
Verse 54
विदारी क्षीरशुक्लेक्षुगन्धा क्रोष्ट्री च या सिता गोपी श्यामा शारिवा स्यादनन्तोत्पलशारिवा
ବିଦାରୀ ଔଷଧଦ୍ରବ୍ୟକୁ ‘କ୍ଷୀରଶୁକ୍ଲା’, ‘ଇକ୍ଷୁଗନ୍ଧା’ ଓ ‘କ୍ରୋଷ୍ଟ୍ରୀ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ; ଏହିପରି ‘ଶାରିବା’କୁ ‘ସିତା’, ‘ଗୋପୀ’, ‘ଶ୍ୟାମା’, ‘ଅନନ୍ତା’ ଏବଂ ‘ଉତ୍ପଲ-ଶାରିବା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 55
मोचा रम्भा च कदली भण्टाकी दुष्प्रधर्षिणी स्थिरा ध्रुवा सालपर्णी शृङ्गी तु वृषभो वृषः
ମୋଚା, ରମ୍ଭା, କଦଳୀ, ଭଣ୍ଟାକୀ, ଦୁଷ୍ପ୍ରଧର୍ଷିଣୀ, ସ୍ଥିରା, ଧ୍ରୁବା, ସାଲପର୍ଣୀ, ଶୃଙ୍ଗୀ—ଏଗୁଡ଼ିକ ତାହାର ନାମ (ପର୍ୟାୟ); ଏହାକୁ ‘ବୃଷଭ’ ଓ ‘ବୃଷ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 56
गाङ्गेरुकी नागबला मुषली तालमूलिका ज्योत्स्नी पटोलिका जाली अजशृङ्गी विषाणिका
ଗାଙ୍ଗେରୁକୀ, ନାଗବଳା, ମୁଷଲୀ, ତାଳମୂଳିକା, ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନୀ, ପଟୋଲିକା, ଜାଳୀ, ଅଜଶୃଙ୍ଗୀ ଓ ବିଷାଣିକା—ଏଗୁଡ଼ିକ ଔଷଧୀୟ ଉଦ୍ଭିଦର ନାମ।
Verse 57
स्याल्लाङ्गलिक्यग्निशिखा ताम्बूली नागवल्ल्यपि हरेणू रेणुका कौन्ती ह्रीवेरो दिव्यनागरं
ଲାଙ୍ଗଲିକୀ, ଅଗ୍ନିଶିଖା, ତାମ୍ବୂଲୀ, ନାଗବଲ୍ଲୀ; ଏହିପରି ହରେଣୂ, ରେଣୁକା, କୌନ୍ତୀ, ହ୍ରୀବେର ଓ ଦିବ୍ୟ-ନାଗର—ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଔଷଧ/ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟର ନାମ।
Verse 58
कालानुसार्यवृद्धाश्मपुष्पशीतशिवानि तु शैलेयं तालपर्णी तु दैत्या गन्धकुटी मुरा
‘କାଲାନୁସାର୍ୟ’, ‘ବୃଦ୍ଧାଶ୍ମ’, ‘ପୁଷ୍ପ’, ‘ଶୀତ’ ଓ ‘ଶିବା’; ଏହିପରି ‘ଶୈଲେୟ’, ‘ତାଳପର୍ଣୀ’, ‘ଦୈତ୍ୟା’, ‘ଗନ୍ଧକୁଟୀ’ ଓ ‘ମୁରା’—ଏଗୁଡ଼ିକ ଭେଷଜ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପ୍ରଚଳିତ ନାମ।
Verse 59
ग्रन्थिपर्णं शुकं वर्हि वला तु त्रिपुटा त्रुटिः शिवा तामलकी चाथ हनुर्हट्टविलासिनी
ଗ୍ରନ୍ଥିପର୍ଣ୍ଣକୁ ଶୁକ ଓ ବର୍ହି ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ବଲାକୁ ତ୍ରିପୁଟା ଓ ତ୍ରୁଟି ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ; ଶିବାକୁ ତାମଲକୀ, ହନୁ ଓ ହଟ୍ଟବିଲାସିନୀ ଭାବେ ମଧ୍ୟ କଥାହୁଏ।
Verse 60
कुटं नटं दशपुरं वानेयं परिपेलवम् तपस्वनी जटामांसी पृक्का देवी लता लशूः
କୁଟ, ନଟ, ଦଶପୁର, ବାନେୟ, ପରିପେଲବ, ତପସ୍ୱିନୀ, ଜଟାମାଂସୀ, ପୃକ୍କା, ଦେବୀ, ଲତା ଓ ଲଶୂ—ଏଗୁଡ଼ିକ ଔଷଧ ଦ୍ରବ୍ୟର ନାମ/ପର୍ୟାୟ।
Verse 61
कर्चुरको द्राविडको गन्धमूली शठी स्मृता स्यद्दृक्षगन्धा छगलान्त्रा वेगी वृद्धदारकः
ଶଠୀକୁ କର୍ଚୁରକ, ଦ୍ରାବିଡକ ଓ ଗନ୍ଧମୂଲୀ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏହା ଦୃକ୍ଷଗନ୍ଧା, ଛଗଲାନ୍ତ୍ରା, ବେଗୀ ଓ ବୃଦ୍ଧଦାରକ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 62
तुण्डिकेरी रक्तफला विम्बिका पीलुपर्ण्य् अपि चाङ्गेरी चुक्रिकाम्बष्टा स्वर्णक्षीरी हिमावती
ତୁଣ୍ଡିକେରୀ, ରକ୍ତଫଳା, ବିମ୍ବିକା ଓ ପୀଲୁପର୍ଣୀ; ଏହିପରି ଆଙ୍ଗେରୀ, ଚୁକ୍ରିକା, ଅମ୍ବଷ୍ଟା, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣକ୍ଷୀରୀ ଓ ହିମାବତୀ—ଏଗୁଡ଼ିକ ଔଷଧୀୟ ଉଦ୍ଭିଦର ନାମ/ପର୍ୟାୟ।
Verse 63
सहस्रवेधी चुक्रो ऽम्लवेतसः शतवेध्यपि जीवन्ती जीवनी जीवा भूमिनिम्वः किरातकः
ଏହାକୁ ସହସ୍ରବେଧୀ, ଚୁକ୍ର, ଅମ୍ଲବେତସ ଓ ଶତବେଧ୍ୟ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ତଥା ଜୀବନ୍ତୀ, ଜୀବନୀ, ଜୀବା; ଏହିପରି ଭୂମିନିମ୍ବ ଓ କିରାତକ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ନାମ।
Verse 64
कूर्चशीर्षो मधुकरश् चन्द्रः कपिवृकस् तथा दद्रुघ्नः स्यादेडगजो वर्षाभूः शीथहानिणी
ଏହି ଔଷଧୀୟ ଦ୍ରବ୍ୟ/ଉଦ୍ଭିଦ କୂର୍ଚ୍ଚଶୀର୍ଷ, ମଧୁକର, ଚନ୍ଦ୍ର, କପିବୃକ, ଦଦ୍ରୁଘ୍ନ, ଏଡଗଜ, ବର୍ଷାଭୂ ଓ ଶୀଥହାନିଣୀ—ଏହି ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ।
Verse 65
कुनन्दती निकुम्भस्त्रा यमानी वार्षिका तथा लशुनङ्गृञ्चनारिष्टमहाकन्दरसोनकाः
କୁନନ୍ଦତୀ, ନିକୁମ୍ଭସ୍ତ୍ରା, ଯମାନୀ (ଅଜୱାଇନ), ବାର୍ଷିକା; ଏବଂ ଲଶୁନ (ରସୁଣ), ଅଙ୍ଗୃଞ୍ଚନ, ଅରିଷ୍ଟ, ମହାକନ୍ଦ ଓ ରସୋଣକ (ରସୁଣ)—ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଔଷଧ ଦ୍ରବ୍ୟ।
Verse 66
वाराही वदरा गृष्टिः काकमाची तु वायसी शतपुष्पा सितच्छत्रातिच्छत्रा मधुरा मिसिः
ବାରାହୀକୁ ବଦରା ଓ ଗୃଷ୍ଟି ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। କାକମାଚୀ ‘ବାୟସୀ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ଶତପୁଷ୍ପାକୁ ‘ସିତଚ୍ଛତ୍ରା’ ଓ ‘ଅତିଚ୍ଛତ୍ରା’ କୁହାଯାଏ। ମଧୁରା ‘ମିସୀ’ ନାମେ ମଧ୍ୟ ଜଣା।
Verse 67
अवाक्पुष्पी कारवी च सरणा तु प्रसारणी कटम्भरा भद्रवला कर्वूरश् च शटी ह्य् अथ
ଅବାକ୍ପୁଷ୍ପୀ, କାରବୀ, ସରଣା (ପ୍ରସାରଣୀ ବୋଲି ମଧ୍ୟ), କଟମ୍ଭରା, ଭଦ୍ରବଲା, କର୍ବୂର ଓ ଶଟୀ—ଏଗୁଡ଼ିକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ନାମ/ଦ୍ରବ୍ୟ।
Verse 68
पटोलः कुलकस्तिक्तः कारवेल्लः कटिल्लकः कुष्माण्डकस्तु कर्कारुरिर्वारुः कर्कटी स्त्रियौ
ପଟୋଲ (ପର୍ବଳ) କୁ ‘କୁଲକ’ ଓ ‘ତିକ୍ତ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। କାରବେଲ୍ଲ (କରେଲା) ‘କଟିଲ୍ଲକ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। କୁଷ୍ମାଣ୍ଡକ (ପେଠା/ଶୀତକୁମ୍ଭାଣ୍ଡ) କୁ ‘କର୍କାରୁ’ କୁହନ୍ତି। ‘ଇର୍ବାରୁ’ ଓ ‘କର୍କଟୀ’—ଏହା ଲତା/କଦୁବର୍ଗର ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ନାମ।
Verse 69
इक्ष्वाकुः कटुतुम्बी स्याद्विशाला त्विन्द्रवारुणी अर्शेघ्नः शूरणः कन्दो मुस्तकः कुरुविन्दकः
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁକୁ ‘କଟୁତୁମ୍ବୀ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ‘ବିଶାଳା’କୁ ‘ଇନ୍ଦ୍ରବାରୁଣୀ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ। ‘ଶୂରଣ’କୁ ‘ଅର୍ଶେଘ୍ନ’ (ଅର୍ଶ ନାଶକ) ଏବଂ ‘କନ୍ଦ’ (କନ୍ଦମୂଳ) ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି। ‘ମୁସ୍ତକ’ର ଅନ୍ୟ ନାମ ‘କୁରୁବିନ୍ଦକ’।
Verse 70
वंशे त्वक्सारकर्मारवेणुमस्करतेजनाः छत्रातिच्छत्रपालघ्नौ मालातृणकभूस्तृणे
‘ବଂଶ’ (ବାଁଶ) ପାଇଁ ତ୍ୱକ୍ସାର, କର୍ମାର, ବେଣୁ, ମସ୍କର ଓ ତେଜନାଃ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ‘ଛତ୍ର’ (ଛତା) ପାଇଁ ଅତିଛତ୍ର ଓ ଛତ୍ରପାଳଘ୍ନ ନାମ ଅଛି। ‘ତୃଣ’ (ଘାସ) ପାଇଁ ମାଳା, ତୃଣକ ଓ ଭୂସ୍ତୃଣ ନାମ କୁହାଯାଏ।
Verse 71
तृणराजाह्वयस्तालो घोण्टा क्रमुकपुगकौ शार्दूलद्वीपिनौ व्यघ्रे हर्यक्षः केशरी हरिः
‘ତାଳ’କୁ ‘ତୃଣରାଜ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ସେହିଟି ‘ଘୋଣ୍ଟା’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏବଂ ‘କ୍ରମୁକ’ ‘ପୁଗକ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ। ବାଘ ପାଇଁ ‘ଶାର୍ଦୂଳ’ ଓ ‘ଦ୍ୱୀପିନ’ ନାମ ଅଛି; ତଥା ‘ବ୍ୟାଘ୍ର’, ‘ହର୍ୟକ୍ଷ’, ‘କେଶରୀ’, ‘ହରି’ ନାମମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
Verse 72
कोलः पौत्री वराहः स्यात् कोक ईहामृगो वृकः लूतोर्णनाभौ तु समौ तन्तुवायश् च मर्कटे
‘କୋଲ’ ଓ ‘ପୌତ୍ରୀ’ ହେଉଛି ବରାହ (ଶୂକର)ର ନାମ। ‘କୋକ’ ଓ ‘ଈହାମୃଗ’ ବୃକ (ଭେଡ଼ିଆ)କୁ ସୂଚାଏ। ‘ଲୂତ’ ଓ ‘ଊର୍ଣ୍ଣନାଭ’ ସମାର୍ଥକ (ଉଭୟ ‘ମକଡ଼ି’); ଏବଂ ‘ତନ୍ତୁବାୟ’ ମର୍କଟ (ବାନର)ର ଏକ ନାମ।
Verse 73
वृश्चिकः शूककीटः स्यात्सारङ्गस्तोककौ समौ कृकवाकुस्ताम्रचूडः पिकः कोकिल इत्य् अपि
‘ବୃଶ୍ଚିକ’ ଅର୍ଥ ବିଛା; ‘ଶୂକକୀଟ’ ଏକ ପ୍ରକାର କୀଟ। ‘ସାରଙ୍ଗ’ ଓ ‘ଟୋକକ’ ସମାର୍ଥକ। ‘କୃକବାକୁ’କୁ ‘ତାମ୍ରଚୂଡ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ‘ପିକ’କୁ ‘କୋକିଳ’ (କୋଇଲି) ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି।
Verse 74
कके तु करटारिष्टौ वकः कह्व उदाहृतः कोकश् चक्रश् चक्रवाको कादम्बः कलहंसकः
କାକର ପର୍ୟାୟ ‘କରଟ’ ଓ ‘ଅରିଷ୍ଟ’। ବକକୁ ‘କହ୍ୱ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ‘କୋକ’ ଓ ‘ଚକ୍ର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; କାଦମ୍ବ (ହଂସ/ବତକ) ‘କଲହଂସକ’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚରିତ।
Verse 75
पतङ्गिका पुत्तिका स्यात्सरघा मधुमक्षिका सकुलदन्ती निर्दंष्ट्रेति ख द्विरेफपुष्पलिड्भृङ्गषट्पदभ्रमराअलयः
‘ପତଙ୍ଗିକା’ ଓ ‘ପୁତ୍ତିକା’ ମଧୁମକ୍ଷିକାର ନାମ; ଏହିପରି ‘ସରଘା’ ଓ ‘ମଧୁମକ୍ଷିକା’ ମଧ୍ୟ। ‘ସକୁଲଦନ୍ତୀ’ ଓ ‘ନିର୍ଦଂଷ୍ଟ୍ରା’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଆଉ ‘ଦ୍ୱିରେଫ’, ‘ପୁଷ୍ପଲିଟ୍’, ‘ଭୃଙ୍ଗ’, ‘ଷଟ୍ପଦ’, ‘ଭ୍ରମର’, ‘ଆଲୟ’—ଏସବୁ ମଧୁମକ୍ଷିକାର ପର୍ୟାୟ।
Verse 76
केकी शिख्यस्य वाक्केका शकुन्तिशकुनिद्विजाः स्त्री पक्षतिः पक्षमूलञ्चञ्चुस्तोटिरुभे स्त्रियौ
ମୟୂରକୁ ‘କେକୀ’ କୁହାଯାଏ; ତାହାର ଶିଖା ‘ଶିଖା’; ତାହାର ଡାକ ‘କେକା’ ବୋଲି କଥିତ। ‘ଶକୁନ୍ତି’ ଓ ‘ଶକୁନି’ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗରେ ‘ପକ୍ଷୀ’ ଅର୍ଥ ଦେଇଥାଏ। ‘ପକ୍ଷତି’ ହେଉଛି ପାଖ, ‘ପକ୍ଷମୂଳ’ ପାଖର ମୂଳାଧାର। ‘ଚଞ୍ଚୁ’ ଓ ‘ସ୍ତୋଟି’—ଦୁହେଁ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ—ଚଞ୍ଚୁ/ଠୋଠ ଅର୍ଥରେ।
Verse 77
गतिरुड्डिनसण्डीनौ कुलायो नीडमस्त्रियां पेशी कोषो द्विहीने ऽण्डं पृथुकः शावकः शिशुः
‘ଗତି’, ‘ଉଡ୍ଡିନ’, ‘ସଣ୍ଡୀନ’ ପକ୍ଷୀର ଶବ୍ଦ। ‘କୁଲାୟ’ ଓ ‘ନୀଡ’ ଘୋସା/ନୀଡର ନାମ। ‘ପେଶୀ’ ଓ ‘କୋଷ’ ଆବରଣ/ଖୋଲ ଅର୍ଥରେ। ‘ଅଣ୍ଡ’ ହେଉଛି ଡିମ୍ବ (ଅଣ୍ଡକୋଷ ମଧ୍ୟ)। ‘ପୃଥୁକ’, ‘ଶାବକ’, ‘ଶିଶୁ’ ଛୁଆ/ସନ୍ତାନ ଅର୍ଥରେ।
Verse 78
पोतः पाको ऽर्भको डिम्भः सन्दोहव्यूहको गणः स्तोमौघनिकरव्राता निकुरम्बं कदम्बकं सङ्घातसञ्चयौ वृन्दं पुञ्जराशी तु कूटकं
‘ପୋତ’, ‘ପାକ’, ‘ଅର୍ଭକ’, ‘ଡିମ୍ଭ’—ଏସବୁ ‘ଶିଶୁ/ବାଳକ’ ଅର୍ଥରେ। ‘ସନ୍ଦୋହ’, ‘ବ୍ୟୂହକ’, ‘ଗଣ’—‘ସମୂହ/ସଂଗ୍ରହ’ ଅର୍ଥରେ। ‘ସ୍ତୋମ’, ‘ଓଘ’, ‘ନିକର’, ‘ବ୍ରାତ’—‘ଢେର/ବହୁଳତା’ ଅର୍ଥରେ। ‘ନିକୁରମ୍ବ’ ଓ ‘କଦମ୍ବକ’—‘ଗୁଚ୍ଛ’ ଅର୍ଥରେ। ‘ସଂଘାତ’ ଓ ‘ସଞ୍ଚୟ’—‘ସଞ୍ଚିତ ସମାହାର’। ‘ବୃନ୍ଦ’ ମାନେ ଦଳ। ‘ପୁଞ୍ଜ’, ‘ରାଶି’ ଏବଂ ‘କୂଟକ’ ମଧ୍ୟ ‘ଢେର’କୁ ସୂଚାଏ।
Frequently Asked Questions
Systematic semantic clustering: the chapter organizes paryāya (synonyms) by domain—geography, routes, civic space, Vāstu elements, forests, and extensive Āyurvedic drug-names—functioning like a Purāṇic nighaṇṭu for multi-disciplinary precision.
By treating correct naming and classification as dharmic discipline: precise language safeguards ritual correctness, enables ethical governance and accurate Vāstu practice, and supports compassionate healing through Āyurveda—aligning bhukti-oriented skills with the larger pursuit of mukti.
The settlement-and-structure lexicon: purī/nagarī/pāṭṭana/nigama; streets and gates (rathyā, pratolī, viśikhā); defenses (vapra, prākāra, prācīra); interiors (bhitti, śālā/sabhā, dvāra, kavāṭa, niḥśreṇī).
The long middle sequence of plant and drug synonymy—trees, creepers, herbs, and aromatics (e.g., guḍūcī/amṛtā; yaṣṭimadhu; trivṛt; nirguṇḍī; nāgavallī; jaṭāmāṃsī; and many more).