Adhyaya 365

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मवर्गो नाम चतुःषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः क्षत्रविट्शूद्रवर्गाः अग्निर् उवाच मूर्धाभिशिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट् राजा तु प्रणताशेषसामन्तः स्यादधीश्वरः

ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ବ୍ରାହ୍ମଣବର୍ଗ’ ନାମକ ୩୬୪ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ୩୬୫ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘କ୍ଷତ୍ରିୟ–ବୈଶ୍ୟ–ଶୂଦ୍ରବର୍ଗ’ ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ମୂର୍ଧାଭିଷିକ୍ତ ହେଲେ ରାଜନ୍ୟ; ବାହୁଜ କ୍ଷତ୍ରିୟ ‘ବିରାଟ୍’; ଯାହାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ସାମନ୍ତ ନମନ୍ତି ସେ ରାଜା ଅଧୀଶ୍ୱର ବୋଲି ଜ୍ଞେୟ।

Verse 2

चक्रवर्ती सार्वभौमो नृपो ऽन्यो मण्डलेश्वरः मन्त्री धीसचिवो ऽमात्यो महामात्राः प्रधानकाः

ସର୍ବଭୌମ ସମ୍ରାଟ ‘ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ’; ସର୍ବାଧିକାରୀ ରାଜା ‘ସାର୍ବଭୌମ’; ଅନ୍ୟ ରାଜା ‘ମଣ୍ଡଳେଶ୍ୱର’ (ପ୍ରାନ୍ତାଧିପତି)। ପରାମର୍ଶଦାତା ‘ମନ୍ତ୍ରୀ’, ବୁଦ୍ଧିମାନ ସଚିବ ‘ଧୀ-ସଚିବ’, କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ ଅଧିକାରୀ ‘ଅମାତ୍ୟ’; ଏବଂ ମୁଖ୍ୟ ଉଚ୍ଚାଧିକାରୀ ‘ମହାମାତ୍ର’ ଓ ‘ପ୍ରଧାନକ’।

Verse 3

द्रष्टरि व्यवहाराणां प्राड्विवाकाक्षदर्शकौ भौरिकः कनकाध्यक्षो ऽथाध्यक्षाधिकृतौ समौ

ନ୍ୟାୟିକ ବ୍ୟବହାରର ନିରୀକ୍ଷଣ ପାଇଁ ‘ପ୍ରାଡ୍ୱିବାକ’ (ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟାଧିକାରୀ) ଓ ‘ଅକ୍ଷଦର୍ଶକ’ (ହିସାବ ନିରୀକ୍ଷକ) ଥାଆନ୍ତି। ଏହିପରି ‘ଭୌରିକ’ (ତୋଳ-ମାପ ଅଧୀକ୍ଷକ) ଓ ‘କନକାଧ୍ୟକ୍ଷ’ (ସୁନା/କୋଷ ଅଧୀକ୍ଷକ) ପଦରେ ସମାନ; ଏବଂ ‘ଅଧ୍ୟକ୍ଷ’ ଓ ‘ଅଧିକୃତ’ ମଧ୍ୟ ଅଧିକାରରେ ସମ।

Verse 4

अन्तःपुरे त्वधिकृतः स्यादन्तर्वंशिको जनः सौविदल्लाः कञ्चुकिनः स्थापत्याः सौविदाश् च ते

ଅନ୍ତଃପୁରରେ (ରାଜମହଳର ଭିତର ଭାଗରେ) ନିଯୁକ୍ତ ଅଧିକାରୀ ‘ଅନ୍ତର୍ବଂଶିକ’ (ବିଶ୍ୱସ୍ତ ନପୁଂସକ/ଅନ୍ତଃପୁର ଅଧିକାରୀ) ହେବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ‘ସୌବିଦଲ୍ଲ’ ସେବକ, ‘କଞ୍ଚୁକିନ’ (ଅନ୍ତଃପୁର ରକ୍ଷକ), ‘ସ୍ଥାପତ୍ୟ’ (ନିର୍ମାଣ ତଦାରକ) ଓ ‘ସୌବିଦ’ (ମହଳ ସେବାକର୍ମୀ) ଥାଆନ୍ତି।

Verse 5

षण्डो वर्षवरस्तुल्याः सेवकार्थ्यनुजीविनः विषयानन्तरो राजा शत्रुर्मित्रमतः परं

‘ଷଣ୍ଡ’ (ନପୁଂସକ) କୁ ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ସମାନ ଧରାଯାଏ; ଏବଂ ସେବା କରି ଜୀବିକା ଚାଲାଉଥିବା—ସେବକ ଓ ଯାଚନା/ଅର୍ଥନାରେ ନିର୍ଭର ଅନୁଜୀବୀ—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଗଣ୍ୟ। ନିଜ ବିଷୟ (ସୀମା) ସଂଲଗ୍ନ ରାଜା ଶତ୍ରୁ; ତାହାର ପରେ ଥିବା ରାଜା ମିତ୍ର ବୋଲି ମତ।

Verse 6

उदासीनः परतरः पार्ष्णिग्राहस्तु पृष्ठतः चरः स्पर्शः स्यात्प्रणिधिरुत्तरः काल आयतिः

‘ଉଦାସୀନ’ ଦୂରେ ଅବସ୍ଥିତ; ‘ପାର୍ଷ୍ଣିଗ୍ରାହ’ ପଛଦିଗରେ। ‘ଚର’କୁ ‘ସ୍ପର୍ଶ’ (ସମ୍ପର୍କ-ସୂଚନା) କୁହାଯାଏ; ‘ପ୍ରଣିଧି’କୁ ଉତ୍ତରଦିଗରେ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଏ। ‘କାଳ’ ଓ ‘ଆୟତି’ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାୟୋଗିକ ସଂଜ୍ଞା।

Verse 7

तत्कालस्तु तदात्वं स्यादुदर्कः फलमुत्तरं अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम्

‘ତତ୍କାଳ’ ଯାହା ସତ୍ୱର ଫଳ ଦେଏ; ‘ଉଦର୍କ’ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଫଳ। ‘ଅଦୃଷ୍ଟ’ ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଆଦି କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ‘ଦୃଷ୍ଟ’ ସ୍ୱ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁ ଚକ୍ର/ସେନାଜନିତ ଫଳ।

Verse 8

भद्रकुम्भः पूर्णकुम्भो भृङ्गारः कनकालुका प्रभिन्नो गर्जितो मातो वमथुः करशीकरः

‘ଭଦ୍ରକୁମ୍ଭ’, ‘ପୂର୍ଣ୍ଣକୁମ୍ଭ’, ‘ଭୃଙ୍ଗାର’, ‘କନକାଲୁକା’, ‘ପ୍ରଭିନ୍ନ’, ‘ଗର୍ଜିତ’, ‘ମାତ’, ‘ବମଥୁ’, ‘କରଶୀକର’—ଏଗୁଡ଼ିକ ବୈଦ୍ୟଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରୋଗାବସ୍ଥା/ଲକ୍ଷଣସମୂହର ପାରିଭାଷିକ ନାମ।

Verse 9

स्त्रियां शृणिस्त्वङ्कुशो ऽस्त्री परिस्तोमः कुथो द्वयोः कर्णीरथः प्रवहणं दोला प्रेङ्खादिका स्त्रियां

‘ଶୃଣି’ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ। ‘ଅଙ୍କୁଶ’ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ନୁହେଁ (ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗ)। ‘ପରିସ୍ତୋମ’ ଓ ‘କୁଥ’ ଦ୍ୱିଲିଙ୍ଗ (ପୁଂ/ନପୁଂ)। ‘କର୍ଣୀରଥ’ ଓ ‘ପ୍ରବହଣ’ ଯାନ/ରଥବାଚକ। ‘ଦୋଲା’, ‘ପ୍ରେଙ୍ଖା’ ଆଦି ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ।

Verse 10

आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिनः भटा योधाश् च योद्धारः कञ्चुको वारणो ऽस्त्रियां

‘ଆଧୋରଣା’, ‘ହସ୍ତିପକା’, ‘ହସ୍ତ୍ୟାରୋହା’, ‘ନିଷାଦିନଃ’—ଏଗୁଡ଼ିକ ହାତୀ-ଆରୋହୀ/ମହାଉତ ପାଇଁ ପଦ। ‘ଭଟା’, ‘ଯୋଧାଃ’, ‘ଯୋଦ୍ଧାରଃ’—ସେନାନୀ/ଯୋଦ୍ଧା। ‘କଞ୍ଚୁକ’ ଓ ‘ବାରଣ’—ହାତୀର ନାମ; ଏଗୁଡ଼ିକ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ନୁହେଁ (ପୁଂ/ନପୁଂ)।

Verse 11

शीर्षण्यञ्च शिरस्त्रे ऽथ तनुत्रं वर्म दंशनं आमुक्तः प्रतिमुक्तश् च पिनद्धश्चापिनद्धवत्

‘ଶୀର୍ଷଣ୍ୟ’ ଓ ‘ଶିରସ୍ତ୍ର’ ମସ୍ତକ-ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପଦ। ଏହିପରି ‘ତନୁତ୍ର’, ‘ବର୍ମ’, ‘ଦଂଶନ’ ଦେହ-କବଚକୁ ସୂଚାଏ। କବଚ ପିନ୍ଧିବାରେ ‘ଆମୁକ୍ତ’ ଅର୍ଥ ପିନ୍ଧା, ‘ପ୍ରତିମୁକ୍ତ’ ଅର୍ଥ ଖୋଲା, ‘ପିନଦ୍ଧ’ ଅର୍ଥ ବାନ୍ଧା/କସା, ଏବଂ ‘ଅପିନଦ୍ଧବତ୍’ ଅର୍ଥ ଯେନେ ଢିଲା କିମ୍ବା ଅବାନ୍ଧା।

Verse 12

व्यूहस्तु बलविन्यासश् चक्रञ्चानीकमस्त्रियां एकेभैकरथा त्र्यश्वाः पत्तिः पञ्चपदातिकाः

‘ବ୍ୟୂହ’ ହେଉଛି ସେନାର ଯୁଦ୍ଧନୀତିମୟ ବଳବିନ୍ୟାସ। ସାମରିକ ପରିଭାଷାରେ ‘ଚକ୍ର’ ଓ ‘ଅନୀକ’ ମାନକ ଗଠନ-ବ୍ୟୂହ। ଗୋଟିଏ ମୂଳ ଏକକରେ ଗୋଟିଏ ହାତୀ, ଗୋଟିଏ ରଥ, ତିନି ଘୋଡ଼ା; ଏବଂ ‘ପତ୍ତି’ ହେଉଛି ପାଞ୍ଚ ପଦାତିଙ୍କ ଦଳ।

Verse 13

पत्त्यङ्गैस्त्रिगुणैः सर्वैः क्रमादाख्या यथोत्तरं सेनामुखं गुल्मगणौ वाहिनी पृतना चमूः

ଏହି ସମସ୍ତ ଗଠନରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗ (ପତ୍ତ୍ୟଙ୍ଗ) କ୍ରମେ ତିନିଗୁଣ ହୋଇ ବଢ଼େ। ଯଥାକ୍ରମେ ନାମ—ସେନାମୁଖ, ଗୁଲ୍ମ, ଗଣ, ବାହିନୀ, ପୃତନା ଓ ଚମୂ।

Verse 14

अनीकिनी दशानीकिन्यो ऽक्षोहिण्यो गजादिभिः धनुः कोदण्ड+इष्वासौ कोटिरस्याटनी स्मृता

ଦଶଟି ‘ଅନୀକିନୀ’ ମିଶି, ହାତୀ ଆଦି ସହିତ, ଗୋଟିଏ ‘ଅକ୍ଷୌହିଣୀ’ ହୁଏ। ତାହାରେ ଧନୁଷର ସଂଖ୍ୟା—କୋଦଣ୍ଡ ଓ ଇଷ୍ୱାସ ସହ—ଏକ କୋଟି କୁହାଯାଇଛି; ଏହି ମାନକ ଗଣନା ‘ଆଟନୀ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 15

नस्तकस्तु धनुर्मध्यं मौर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः पृषत्कवाणविशिखा अजिह्मगखगाशुगाः

ଧନୁଷର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ‘ନସ୍ତକ’ କୁହାଯାଏ। ଧନୁର୍ଜ୍ୟା ‘ମୌର୍ବୀ’ କିମ୍ବା ‘ଜ୍ୟା’; ଝଙ୍କାର ଧ୍ୱନି କରୁଥିବା ଜ୍ୟା ‘ଶିଞ୍ଜିନୀ’; ଏବଂ ଜ୍ୟାକୁ ‘ଗୁଣ’ ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି। ବାଣ ‘ପୃଷତ୍’, ‘କବାଣ’, ‘ବିଶିଖା’ ଭାବେ; ଏବଂ ‘ଅଜିହ୍ମ’, ‘ଗ’, ‘ଖଗ’, ‘ଆଶୁଗ’ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ନାମିତ।

Verse 16

तूणोपासङ्गतूणीरनिषङ्गा इषुधिर्द्वयोः असिरृष्टिश् च निस्त्रिंशः करवालः कृपालःकृपाणवत्

‘ତୂଣ’, ‘ଉପାସଙ୍ଗ’, ‘ତୂଣୀର’ ଓ ‘ନିଷଙ୍ଗ’—ଏଗୁଡ଼ିକ ତୂଣୀର/ତରକଶ (ତାହାର ଭେଦ) ନାମ; ‘ଇଷୁଧି’ ଶବ୍ଦଟି ମଧ୍ୟ ଉଭୟ ଅର୍ଥରେ, ଅର୍ଥାତ୍ ତୂଣୀର ଓ ଶର-ଧାରକ ପାତ୍ର, ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଧାରାଳ ଶସ୍ତ୍ରରେ ‘ଅସି’ ଓ ‘ଋଷ୍ଟି’ (ତଳୱାର ଓ ଭାଲ), ‘ନିସ୍ତ୍ରିଂଶ’, ‘କରୱାଳ’, ‘କୃପାଳ’ ଓ ‘କୃପାଣ’—ଏସବୁ ଖଡ୍ଗସଦୃଶ ଶସ୍ତ୍ରନାମ।

Verse 17

सरुः खड्गस्य सुष्टौ स्यादीली तु करपालिका द्वयोः कुठारः सुधितिः छुरिका चासिपुत्रिका

‘ସରୁ’ ଖଡ୍ଗର ନାମ; ‘ସୁଷ୍ଟି’ ମଧ୍ୟ ଖଡ୍ଗ ହିଁ। ‘ଈଲୀ’ ହେଉଛି ହାତରେ ଧରାଯୋଗ୍ୟ କରପାଳିକା—କପାଳପାତ୍ର। ଦ୍ୱୟାର୍ଥେ—‘କୁଠାର’ କୁହାଡ଼ି; ‘ସୁଧିତି’ ଛୁରୀ/ଖଞ୍ଜର; ଏବଂ ‘ଛୁରିକା’କୁ ହିଁ ‘ଆସିପୁତ୍ରିକା’ (ଛୋଟ ଛୁରୀ, “ଖଡ୍ଗର କନ୍ୟା”) କୁହାଯାଏ।

Verse 18

प्रासस्तु कुन्तो विज्ञेयः सर्वला तोमरो ऽस्त्रियां वैतालिका बोधकरा मागधा वन्दिनस्तुतौ

‘ପ୍ରାସ’କୁ ‘କୁନ୍ତ’ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ‘ସର୍ବଲା’ ‘ତୋମର’ର ମଧ୍ୟ ନାମ। ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗରେ ‘ବୈତାଲିକା’, ‘ବୋଧକରା’, ‘ମାଗଧା’—ଏଗୁଡ଼ିକ ବନ୍ଦିନୀ/ସ୍ତୁତିକାରିଣୀ (ଚାରଣୀ)କୁ ସୂଚାଏ; ଏବଂ ‘ବନ୍ଦିନ’ ଓ ‘ସ୍ତୁତି’—ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଶଂସା (ସ୍ତବ)ର ନାମ।

Verse 19

संशप्तकास्तु समयात्सङ्ग्रामादनिवर्तिनः पताका वैजयन्ती स्यात्केतनं धजमिस्त्रियां

‘ସଂଶପ୍ତକ’ ହେଲେ ସେମାନେ, ଯେମାନେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ସଂଗ୍ରାମରୁ ପଛୁଆ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ‘ପତାକା’କୁ ‘ବୈଜୟନ୍ତୀ’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ‘କେତନ’କୁ ‘ଧଜ’ କୁହନ୍ତି—ଏଗୁଡ଼ିକ (ବ୍ୟାକରଣତଃ) ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ।

Verse 20

अहं पूर्वमहं पूर्वमित्यहंपूर्विका स्त्रियां अहमहमिका सास्याद्यो ऽहङ्कारः परस्परम्

“ମୁଁ ପ୍ରଥମେ, ମୁଁ ପ୍ରଥମେ”—ଏପରି ପ୍ରବୃତ୍ତି ସ୍ତ୍ରୀ-ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ‘ଅହଂପୂର୍ବିକା’ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ‘ଅହମହମିକା’ ହେଉଛି ସେଇ ପରସ୍ପର ଅହଂକାର, ଯାହାରେ ଲୋକେ ଏକାପରେ ଏକା ‘ମୁଁ-ମୁଁ’ କରି ବିରୋଧ କରନ୍ତି।

Verse 21

शक्तिः पराक्रमः प्राणः शौर्यं स्थानसहोबलं मूर्छा तु कश्मलं मोहो ऽप्यवर्मद्दस्तु पीडनं

ଶକ୍ତି ହେଉଛି ଶାରୀରିକ ସାମର୍ଥ୍ୟ; ପରାକ୍ରମ ହେଉଛି ପ୍ରବଳ ପ୍ରୟାସ; ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଜୀବନବାୟୁ; ଶୌର୍ୟ ହେଉଛି ବୀରତା; ସ୍ଥାନ ହେଉଛି ସ୍ଥିରତା/ଆସନ; ସହୋ ହେଉଛି ସହନଶକ୍ତି; ବଳ ହେଉଛି ଦେହବଳ। ମୂର୍ଛା ହେଉଛି ଅଚେତନତା; କଶ୍ମଳ ହେଉଛି ବିଷାଦଜନ୍ୟ ଦୈନ୍ୟ; ମୋହ ହେଉଛି ଭ୍ରମ; ଅବର୍ମଦ୍ଦ ହେଉଛି ପୀଡନରୂପ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ କ୍ଲେଶ।

Verse 22

अभ्यवस्कन्दनन्त्वभ्यासादनं विजयो जयः निर्वासनं संज्ञपनं सारणं प्रतिघातनं

ଅଭ୍ୟବସ୍କନ୍ଦନ ଅର୍ଥାତ୍ ହଠାତ୍ ଧାବା/ଆକ୍ରମଣ, ଅଭ୍ୟାସାଦନ ଅର୍ଥାତ୍ ପୁନଃପୁନଃ ଚାପ ଦେଇ କ୍ଷୟ କରାଇବା; ବିଜୟ ଓ ଜୟ—ବିଜୟର ଭେଦ। ନିର୍ବାସନ ଅର୍ଥାତ୍ ଶତ୍ରୁକୁ ହାଙ୍କି ବାହାର କରିବା; ସଂଜ୍ଞାପନ ଅର୍ଥାତ୍ ବଶ କରି ସ୍ୱୀକୃତିକୁ ଆଣିବା; ସାରଣ ଅର୍ଥାତ୍ ଛିଟାଇ ପଳାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିବା; ପ୍ରତିଘାତନ ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରତିଆଘାତ/ପ୍ରତିରୋଧ—ଏହି ସେନାକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ।

Verse 23

स्यात्पञ्चता कालधर्मो दिष्टान्तः प्रलयो ऽत्ययः विशो भूमिस्पृषो वैश्या वृत्तिर्वर्तनजीवने

‘ପଞ୍ଚତା’ ଅର୍ଥାତ୍ ମୃତ୍ୟୁ—ପଞ୍ଚଭୂତତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତି। ‘କାଳଧର୍ମ’ ଅର୍ଥାତ୍ କାଳର ନିୟମ। ‘ଦିଷ୍ଟାନ୍ତ’, ‘ପ୍ରଳୟ’ ଓ ‘ଅତ୍ୟୟ’ ବିନାଶ/ବିପତ୍ତିର ପଦ। ‘ବିଶଃ’ ଅର୍ଥାତ୍ ବୈଶ୍ୟ; ସେମାନେ ‘ଭୂମିସ୍ପୃଶଃ’—ଭୂମିସଂସ୍ପର୍ଶ (କୃଷି ଆଦି) ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା କରନ୍ତି। ‘ବୃତ୍ତି’ ଅର୍ଥାତ୍ ଜୀବିକା—ବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ।

Verse 24

कृष्यादिवृत्तयो ज्ञेयाः कुसीदं वृद्धिजीविका उद्धरो ऽर्थप्रयोगः स्यात्कणिशं सस्यमञ्जरी

କୃଷି ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ବୃତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ‘କୁସୀଦ’ ଅର୍ଥାତ୍ ସୁଦରେ ଜୀବିକା। ‘ଉଦ୍ଧାର’ ଅର୍ଥାତ୍ ଅର୍ଥପ୍ରୟୋଗ—ଧନର ଅଗ୍ରିମ ପ୍ରଦାନ/ବିନିଯୋଗ। ‘କଣିଶ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଶସ୍ୟର ବାଲ/ମଞ୍ଜରୀ।

Verse 25

किंशारुः सस्यशूकं स्यात् स्तम्बो गुत्सस्तृणादिनः धाम्यं व्रीहिः स्तम्बकरिः कडङ्गरो वुपं स्मृतं

‘କିଂଶାରୁ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଶସ୍ୟର ଶୂକଯୁକ୍ତ ଶୀର୍ଷ/ବାଲ। ‘ସ୍ତମ୍ବ’ ଅର୍ଥାତ୍ ତୃଣ ଆଦିର ଗୁଚ୍ଛ। ‘ଧାମ୍ୟ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଧାନ/ବ୍ରୀହିର ନାମ। ‘ସ୍ତମ୍ବକରୀ’ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟୁକ୍ତ ହୁଏ। ‘କଡଙ୍ଗର’କୁ ‘ବୁପ’ ବୋଲି ପର୍ୟାୟରୂପେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

Verse 26

माषादयः शमीधान्ये शुकधान्ये यवादयः तृणधान्यानि नीवाराः शूर्पं प्रस्फोटनं स्मृतं

ମାଷ ଆଦି ଡାଲି ‘ଶମୀ-ଧାନ୍ୟ’ ଭାବେ ପରିଚିତ; ଯବ ଆଦି ‘ଶୁକ-ଧାନ୍ୟ’ ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ନୀବାର (ବନ୍ୟ ଧାନ) ‘ତୃଣ-ଧାନ୍ୟ’ ମନାଯାଏ; ଶୂର୍ପ (ସୁପ) ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ‘ପ୍ରସ୍ଫୋଟନ’ ନାମେ ସ୍ମୃତ।

Verse 27

स्यूतप्रसेवौ कण्डोलपिटौ कटकिनिञ्जकौ समानौ रसवत्यान्तु पाकस्थानमहानसे

‘ସ୍ୟୂତ’ ଓ ‘ପ୍ରସେବ’ ସମାନାର୍ଥକ; ସେପରି ‘କଣ୍ଡୋଲ’ ଓ ‘ପିଟ’, ଏବଂ ‘କଟକିନ’ ଓ ‘ନିଞ୍ଜକ’ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଶବ୍ଦ। ରସବତୀ (ରନ୍ଧନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ) ପାକସ୍ଥଳକୁ ‘ପାକ-ସ୍ଥାନ’ ଏବଂ ବଡ଼ ରସୋଇଘରକୁ ‘ମହାନସ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 28

पौरोगवस्तदध्यक्षः सूपकारास्तु वल्लवाः आरालिका आन्धसिकाः सूदा औदनिका गुणाः

ପୌରୋଗବ ତାହାର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ; ସୂପକାର (ରାନ୍ଧୁନି) ଓ ବଲ୍ଲବ (ଗୋପ/ପଶୁପାଳକ) ମଧ୍ୟ। ଆରାଲିକ (ଚଟଣି-ମସଲା କରୁଥିବା), ଆନ୍ଧସିକ (ରସ/ସସ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତକାରୀ), ସୂଦ (ରସୋଇ ସେବକ) ଓ ଔଦନିକ (ଭାତ ରାନ୍ଧୁଥିବା)—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନର କାର୍ଯ୍ୟକର କର୍ମୀବର୍ଗ (ଗୁଣାଃ) ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 29

क्लीवे ऽम्बरीषं भ्राष्टो ना कर्कर्यालुर्गलन्तिका आलिञ्जरः स्यान्मणिकं सुषवी कृषजीरके

ନପୁଂସକ ଲିଙ୍ଗରେ ‘ଅମ୍ବାରୀଷ’ ଶବ୍ଦ; ‘ଭ୍ରାଷ୍ଟ’ ପୁଂଲିଙ୍ଗ। ‘କର୍କର୍ୟା’, ‘ଆଲୁ’, ‘ଗଲନ୍ତିକା’ ନାମ; ‘ଆଲିଞ୍ଜର’ ମଧ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ। କୃଷଜୀରକ (କଳା ଜିରା) ପାଇଁ ‘ମଣିକ’ ଓ ‘ସୁଷବୀ’ ନାମ ପ୍ରୟୁକ୍ତ।

Verse 30

आरनालस्तु कुल्माषं वाह्लीकं हिङ्गु रामठं निशा हरिद्रा पीता स्त्री खण्डे मत्स्यण्डिफाणिते

‘ଆରନାଲ’ ହେଉଛି କୁଲ୍ମାଷ (ଟକ ମାଣ୍ଡ/କିଣ୍ୱିତ ଡାଲି-ପ୍ରସ୍ତୁତି)ର ଅନ୍ୟ ନାମ। ‘ବାହ୍ଲୀକ’ ହେଉଛି ହିଙ୍ଗୁ (ହିଙ୍ଗ), ଯାହାକୁ ‘ରାମଠ’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ‘ନିଶା’ ହେଉଛି ହରିଦ୍ରା (ହଳଦୀ); ଏହାର ‘ପୀତା’ ଓ ‘ସ୍ତ୍ରୀ’ ନାମ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ‘ଖଣ୍ଡ’ ହେଉଛି ମତ୍ସ୍ୟଣ୍ଡୀ-ଫାଣିତ (ଗୁଡ଼/ଶିରା ପ୍ରକାର)ର ନାମ।

Verse 31

कूर्चिका क्षिरविकृतिः स्निग्धं मसृणचिक्कणं पृथुकः स्याच्चिपिटको धाना भ्रष्टयवास्त्रियः

କୂର୍ଚିକା ହେଉଛି କ୍ଷୀରବିକୃତି, ଅର୍ଥାତ୍ ଦୁଧରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ପଦାର୍ଥ; ଏହା ସ୍ନିଗ୍ଧ, ମସୃଣ ଓ ଚିକ୍କଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୃଥୁକ ହେଉଛି ଚପଟା ଧାନ୍ୟ; ତଦ୍ରୂପ ଚିପିଟକ, ଧାନା ଏବଂ ତିନିଥର ଭୁନା ଯବଦାଣା (ଭ୍ରଷ୍ଟ-ଯବ) ମଧ୍ୟ (ନାମ) ଅଟେ।

Verse 32

जेमनं लेप आहारो माहेयी सौरभी च गौः युगादीनाञ्च बोढारो युग्यप्रसाङ्ग्यशाटकाः

ଜେମନ, ଲେପ ଓ ଆହାର—ଏହି ପଦଗୁଡ଼ିକ; ତଦ୍ରୂପ ମାହେୟୀ ଓ ସୌରଭୀ—ଗୌ (ଗାଈ)ର ନାମ। ଯେମାନେ ଯୁଗ ଆଦି ବହନ କରନ୍ତି ସେମାନେ ‘ବୋଢାର’; ଏବଂ ‘ଯୁଗ୍ୟ’, ‘ପ୍ରସାଙ୍ଗ୍ୟ’, ‘ଶାଟକ’ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସଂଜ୍ଞା।

Verse 33

चिरसूता वष्कयणी धेनुः स्यान्नवसूतिका सन्धिनी वृषभाक्रान्ता वेहद्गर्भोपघातिनी

ଗାଈର ସଂଜ୍ଞାଗୁଡ଼ିକ—(୧) ଚିରସୂତା: ଦୀର୍ଘ ପୂର୍ବେ ପ୍ରସବ କରିଥିବା; (୨) ବଷ୍କୟଣୀ: ଦୋହନରେ ଦୋଷ/ଅବରୋଧ ଥିବା; (୩) ନବସୂତିକା: ନବ ପ୍ରସୂତା; (୪) ସନ୍ଧିନୀ: ପୁନଃ ଗର୍ଭଧାରଣରେ ଯୁକ୍ତ/ଋତୁମତୀ କିମ୍ବା ଗର୍ଭବତୀ; (୫) ବୃଷଭାକ୍ରାନ୍ତା: ବୃଷଭ ଆରୋହିତ/ଆକ୍ରାନ୍ତ; (୬) ୱେହଦ୍-ଗର୍ଭୋପଘାତିନୀ: ବନ୍ଧ୍ୟା କିମ୍ବା ଗର୍ଭହାନି/ଗର୍ଭପାତ ହୋଇଥିବା।

Verse 34

पण्याजीवो ह्य् आपणिको न्यासश्चोपनिधिः पुमान् विपणो विक्रयः सङ्ख्या सङ्ख्येये ह्य् आदश त्रिषु

ବାଣିଜ୍ୟରେ ଜୀବିକା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ‘ଆପଣିକ’ (ଦୋକାନୀ/ବ୍ୟାପାରୀ) କୁହାଯାଏ। ନ୍ୟାସ ଓ ଉପନିଧି—ନିକ୍ଷେପ ଓ ଗୁପ୍ତ ନିକ୍ଷେପ ବିଷୟରେ (ଦାୟୀ) ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପଦ। ବ୍ୟାପାର ‘ବିପଣ’, ବିକ୍ରି ‘ବିକ୍ରୟ’, ସଂଖ୍ୟା ‘ସଂଖ୍ୟା’; ଏବଂ ଗଣନୀୟରେ ‘ଦଶ’କୁ ‘ଆଦଶ’ କୁହାଯାଏ (ତିନି ବଚନରେ)।

Verse 35

विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंख्ययोः संख्यार्थे द्विबहुत्वे स्तस्तासु चानवतेः स्त्रियः

‘କୋଡ଼ିଏ’ରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ସଂଖ୍ୟାବାଚକଗୁଡ଼ିକ ସଦା ଏକବଚନ ଭାବେ ଧରାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ସଂଖ୍ୟାର ଅର୍ଥରେ, ଗଣନୀୟ ବସ୍ତୁ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଦ୍ୱିବଚନ ଓ ବହୁବଚନରେ ଆସେ; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ନବ୍ବେ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ।

Verse 36

पङ्क्तेः शतसहस्रादि क्रमाद्दशगुणोत्तरं मानन्तु लाङ्गुलिप्रस्थैर् गुञ्जाः पञ्चाद्यमाषकः

ପଙ୍କ୍ତି ନାମକ ଏକକରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମାନ (ଭାର) କ୍ରମେ ଦଶଗୁଣ ହୋଇ ବଢ଼େ—ତାପରେ ଶତ, ସହସ୍ର ଆଦି ମଧ୍ୟ ଯଥାକ୍ରମ। ଏହି ପ୍ରଣାଳୀରେ ଲାଙ୍ଗୁଲି-ପ୍ରସ୍ଥ ମାନରେ ମାପା ପାଞ୍ଚ ଗୁଞ୍ଜା (ବୀଜ) ମିଶି ଆଦ୍ୟ ମାଷକ ହୁଏ।

Verse 37

ते षोडशाक्षः कर्षो ऽस्त्री पलं कर्षचतुष्टयम् सुवर्णविस्तौ हेम्नो ऽक्षे कुरुविस्तस्तु तत्पले

ଷୋଳ ଅକ୍ଷ ମିଶି ଏକ କର୍ଷ; ଚାରି କର୍ଷ ମିଶି ଏକ ପଲ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ବିସ୍ତ (ସୁନାର ମାନ)ରେ ହେମର ଗଣନା ଅକ୍ଷ-ପ୍ରମାଣରେ, ଏବଂ କୁରୁ-ବିସ୍ତର ଗଣନା ପଲ-ପ୍ରମାଣରେ ହୁଏ।

Verse 38

तुला स्त्रियां पलशतं भारः स्याद्विंशतिस्तुलाः कार्षापणः कार्षिकः स्यात् कार्षिके ताम्रिके पणः

ତୁଳା (ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ) ହେଉଛି ଶତ ପଲ; ଭାର ହେଉଛି ବିଂଶତି ତୁଳା। କାର୍ଷାପଣକୁ କାର୍ଷିକ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; କାର୍ଷିକ ମାନରେ ତାମ୍ର ମୁଦ୍ରା ‘ପଣ’ ନାମେ ପରିଚିତ।

Verse 39

द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थमृथक्थं धनं वसु रीतिः स्त्रियामारकूटो न स्त्रियामथ ताम्रकम्

‘ଦ୍ରବ୍ୟ’ର ପର୍ୟାୟ—ବିତ୍ତ, ସ୍ୱାପତେୟ (ନିଜ ଧନ), ରିକ୍ଥ (ଉତ୍ତରାଧିକାର), ପୃଥକ୍ଥ (ପୃଥକ ସମ୍ପତ୍ତି), ଧନ, ବସୁ। ‘ରୀତି’ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ; ‘ଆରକୂଟ’ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ନୁହେଁ; ଏବଂ ‘ତାମ୍ରକ’ ମଧ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ନୁହେଁ।

Verse 40

शुल्वमौदुम्बरं लौहे तीक्ष्णं कालांयसायसी क्षारः काचो ऽथ चपलो रसः सूतश् च पारदे

ଶୁଲ୍ୱ (ତାମ୍ର), ଔଦୁମ୍ବର-ଧାତୁ, ଲୌହ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ (ଇସ୍ପାତ), କାଳାୟସ ଓ ଆୟସୀ; ତଥା କ୍ଷାର, କାଚ; ପରେ ଚପଲ (ଅଭ୍ରକ), ରସ (ପାରଦ) ଓ ସୂତ—ଏସବୁ ପାରଦ (କ୍ୱିକସିଲ୍ଭର) ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଗଣ୍ୟ।

Verse 41

गरलं माहिषं शृङ्गं त्रपुसीसकपिच्चटं हिण्डीरो ऽब्धिकफः फेणो मधूच्छिष्टन्तु सिक्थकम्

ବିଷକୁ ‘ଗରଲ’ କୁହାଯାଏ; ମହିଷର ଶିଙ୍ଗ ‘ମାହିଷ-ଶୃଙ୍ଗ’; ଟିନ ‘ତ୍ରପୁ’; ସୀସା ‘ସୀସକ’; ‘ପିଚ୍ଚଟ’ ଏକ ବିଶେଷ ଖନିଜ/ମୃତ୍ତିକାଦ୍ରବ୍ୟ; ସମୁଦ୍ରଫେଣ ‘ହିଣ୍ଡୀର’, ଯାହାକୁ ‘ଅବ୍ଧିକଫ’ କିମ୍ବା ‘ଫେଣ’ ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି; ଏବଂ ମଧୁର ଅବଶେଷ ‘ମଧୂଚ୍ଛିଷ୍ଟ’—ଅର୍ଥାତ ‘ସିକ୍ଥକ’ (ମହୁମୋମ)।

Verse 42

रङ्गवङ्गे पिचुस्थूलो कूलटी तु मनःशिला यवक्षारश् च पाक्यः स्यात् त्वक्क्षीरा वंशलोचनाः

ଟିନ ଓ ସୀସାକୁ କପାସ ଗୁଛ ପରି ମୋଟା ଦାଣାଦାର (ପିଚୁସ୍ଥୂଳ) ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ‘କୂଳଟୀ’ ଓ ‘ମନଃଶିଳା’ (ରିଅଲଗର) ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ‘ଯବକ୍ଷାର’କୁ ପାକ କରି (ଦଗ୍ଧ/ନିଷ୍କାଷଣ ଦ୍ୱାରା) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି କ୍ଷୀରସ୍ରାବୀ ଛାଲ (ତ୍ୱକ୍-କ୍ଷୀରା) ଓ ‘ବଂଶଲୋଚନ’ (ବାଁଶ-ମନ୍ନା) ମଧ୍ୟ ଉପଯୋଗ୍ୟ।

Verse 43

वृषला जधन्यजाः शूद्राश्चाण्डालान्त्याश् चशङ्कराः कारुः शिल्पी संहतैस्तैर् द्वयोः श्रेणिः सजातिभिः

ବୃଷଲ, ନୀଚଜନ୍ମ, ଶୂଦ୍ର, ଚାଣ୍ଡାଳ ଓ ଅନ୍ତ୍ୟ, ଏବଂ ଶଙ୍କର (ସଂକର) ଜାତିମାନେ—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାରୁ (କାରିଗର) ଓ ଶିଲ୍ପୀ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ସଜାତୀୟ ଗୋଷ୍ଠୀ ସହ ସଂଘବଦ୍ଧ ହୋଇ ଦୁଇଟି ‘ଶ୍ରେଣୀ’ (ଗିଲ୍ଡ) ଗଠନ କରନ୍ତି।

Verse 44

रङ्गाजीवश्चित्रकरस्त्वष्टा तक्षा च वर्धकिः नाडिन्धमः स्वर्णकारो नापितान्तावसायिनः

ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରଙ୍ଗାଇ ଜୀବୀ, ଚିତ୍ରକର, ତ୍ୱଷ୍ଟା (ଧାତୁ ଢାଳା/ଧାତୁକାର), ତକ୍ଷା (ବଢ଼େଇ) ଓ ବର୍ଧକି (ନିର୍ମାଣକାର) ଅଛନ୍ତି; ଏହାସହ ନାଡିନ୍ଧମ (ନଳ/ପାଇପ ତିଆରିକାର), ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣକାର, ନାପିତ (ନାଇ) ଏବଂ ଅନ୍ତାବସାୟୀ (ନିମ୍ନସ୍ତରୀୟ ସମାପନ/ସେବା କର୍ମୀ) ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

Verse 45

जावालः स्यादजाजीवो देवाजीवस्तु देवलः जायाजीवस्तु शैलूषा भृतको भृतिभुक्तथा

ଛେଳି ପାଳନ କରି ଜୀବିକା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ‘ଜାବାଲ’; ଦେବସେବା/ମନ୍ଦିରସେବା ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ‘ଦେବଲ’। ଯେ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀର ଆୟରେ ଜୀବନ ଚାଲାଏ ସେ ‘ଶୈଲୂଷ’; ଏବଂ ଯେ ଜଣେ ଦରମା/ମଜୁରିରେ ଜୀବିକା କରେ ସେ ‘ଭୃତକ’ (ଭାଡ଼ାଟିଆ କର୍ମୀ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 46

विवर्णः पामरो नीचः प्राकृतश् च पृथग्जनः विहीनोपसदो जाल्मो भृत्ये दासेरचेटकाः

ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତି ଅବନତ ଅବସ୍ଥାର, ପାମର, ନୀଚ ଓ ପ୍ରାକୃତ; ସାଧାରଣ ଲୋକ; ସଂସ୍କାରହୀନ, ସଙ୍ଗଦୋଷରେ ବହିଷ୍କୃତ ଓ ଅଧମ—ଭୃତ୍ୟ, ଦାସ ଓ ଚେଟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 47

पटुस्तु पेशलो दक्षो मृगयुर्लुब्धकः स्मृतः चाण्डालस्तु दिवाकीर्तिः पुस्तं लेप्यादिकर्मणि

‘ପଟୁ’, ‘ପେଶଲ’ ଓ ‘ଦକ୍ଷ’—ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ କୁଶଳ/ନିପୁଣ ଅର୍ଥରେ। ଶିକାରୀ ‘ମୃଗୟୁ’ ଏବଂ ‘ଲୁବ୍ଧକ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ‘ଚାଣ୍ଡାଳ’କୁ ‘ଦିବାକୀର୍ତ୍ତି’ ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି। ‘ପୁସ୍ତମ୍’ ଲେପନ ଆଦି ପ୍ଲାଷ୍ଟର/ପୋତା କାମକୁ ସୂଚାଏ।

Verse 48

पञ्चालिका पुत्रिका स्याद्वर्करस्तरुणः पशुः मञ्जूषा पेटकः पेडा तुल्यसाधारणौ समौ प्रतिमा स्यात् प्रतिकृतिर्वर्गा ब्रह्मादयः स्मृताः

‘ପଞ୍ଚାଲିକା’କୁ ‘ପୁତ୍ରିକା’ (ପୁତୁଳି/ମୂର୍ତ୍ତି) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ‘ବର୍କର’ ଅର୍ଥ ତରୁଣ ପଶୁ। ସନ୍ଦୁକ ‘ମଞ୍ଜୂଷା’, ‘ପେଟକ’ କିମ୍ବା ‘ପେଡା’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ‘ତୁଲ୍ୟ’ ଓ ‘ସାଧାରଣ’—‘ସମ’ (ସମାନ)ର ପର୍ୟାୟ। ‘ପ୍ରତିମା’କୁ ‘ପ୍ରତିକୃତି’ କୁହନ୍ତି। ‘ବର୍ଗାଃ’ ମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବସମୂହ।