Adhyaya 367

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सामान्यनामलिङ्गानि नाम षट्षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ सप्तषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नित्यनैमीत्तिकप्राकृतप्रलयाः अग्निर् उवाच चतुर्विधस्तु प्रलयो नित्यो यः प्राणिनां लयः सदा विनाशो जातानां ब्राह्मो नैमित्तिको लयः

ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ସାଧାରଣ ନାମ ଓ ତାହାର ଲିଙ୍ଗ’ ନାମକ ୩୬୬ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ୩୬୭ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ନିତ୍ୟ, ନୈମିତ୍ତିକ ଓ ପ୍ରାକୃତ ପ୍ରଳୟ’ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ପ୍ରଳୟ ଚାରି ପ୍ରକାର। ‘ନିତ୍ୟ’ ପ୍ରଳୟ ହେଉଛି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ନିରନ୍ତର ପ୍ରାଣଲୟ, ଅର୍ଥାତ ଜନ୍ମିତଙ୍କ ସଦା ବିନାଶ। ‘ନୈମିତ୍ତିକ’ ପ୍ରଳୟ ବ୍ରହ୍ମା-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ (ଆବର୍ତ୍ତୀ) ଲୟ।

Verse 2

चतुर्युगसहस्रान्ते प्राकृतः प्राकृतो लयः लय आत्यन्तिको ज्ञानादात्मनः परमात्मनि

ଚାରି ଯୁଗର ଏକ ହଜାର ଚକ୍ରର ଶେଷରେ ପ୍ରକଟ ଜଗତର ‘ପ୍ରାକୃତ’ (ସ୍ୱାଭାବିକ) ପ୍ରଳୟ ଘଟେ। କିନ୍ତୁ ‘ଆତ୍ୟନ୍ତିକ’ ପ୍ରଳୟ ହେଉଛି ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ଜୀବାତ୍ମାର ପରମାତ୍ମାରେ ଲୟ।

Verse 3

नैमित्तिकस्य कल्पान्ते वक्ष्ये रूपं लयस्य ते चतुर्युगसहस्रान्ते क्षीणप्राये महीतले

କଳ୍ପାନ୍ତରେ ଘଟୁଥିବା ନୈମିତ୍ତିକ ପ୍ରଳୟର ରୂପ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି—ଚାରି ଯୁଗର ହଜାର ଚକ୍ର ଶେଷରେ ପୃଥିବୀତଳ ପ୍ରାୟ ଶୋଷିତ ଓ କ୍ଷୟପ୍ରାୟ ହେବାବେଳେ।

Verse 4

अनावृष्टिरतीवोग्रा जायते शतवार्षिकी ततः सत्त्वक्षयः स्याच्च ततो विष्णुर्जगत्पतिः

ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଅନାବୃଷ୍ଟି ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୁଏ। ତାହାରୁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସତ୍ତ୍ୱଶକ୍ତି କ୍ଷୟ ପାଏ; ତାପରେ ଜଗତ୍ପତି ବିଷ୍ଣୁ (ପରବର୍ତ୍ତୀ କ୍ରିୟା) ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି।

Verse 5

स्थितो जलानि पिवति भानोः सप्तसु रश्मिषु भूपातालसमुद्रादितोयं नयति संक्षयं

ସୂର୍ଯ୍ୟର ସାତଟି କିରଣରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ସେ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଜଳକୁ ପାନ କରେ। ପୃଥିବୀ, ପାତାଳ ଓ ସମୁଦ୍ର ଆଦିଠାରୁ ଜଳକୁ ଆକର୍ଷି ତାହାକୁ କ୍ଷୟକୁ ନେଇଯାଏ, ଅର୍ଥାତ ଶୋଷଣ କରେ।

Verse 6

ततस्तस्यानुभावेन तोयाहारोपवृंहिताः त एव रश्मयः सप्त जायन्ते सप्त भास्कराः

ତାପରେ ତାହାର ଅନୁଭାବରେ, ଜଳକୁ ଆହାର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି ପୋଷିତ ସେଇ ରଶ୍ମିମାନେ ସପ୍ତଧା ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ ସପ୍ତ ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟରୂପ) ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି।

Verse 7

दहन्त्य् अशेषं त्रैलोक्यं सपातालतलं द्विज कूर्मपृष्ठसमा भूः स्यात्ततः कालाग्निरुद्रकः

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ସେ ପାତାଳତଳ ସହିତ ସମଗ୍ର ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟକୁ ନିଃଶେଷ ଦହନ କରେ; ତେବେ ପୃଥିବୀ କୂର୍ମପୃଷ୍ଠ ପରି ସମତଳ ହୁଏ; ତାପରେ କାଳାଗ୍ନି-ରୁଦ୍ର ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 8

शेषाहिश्वाससम्पातात् पातालानि दहत्यधः पातालेभ्यो भुवं विष्णुर्भुवः स्वर्गं दहत्यतः

ଶେଷନାଗଙ୍କ ଶ୍ୱାସର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବେଗରେ ତଳର ପାତାଳମାନେ ଦହିଯାନ୍ତି; ପାତାଳରୁ ଆଗକୁ ବିଷ୍ଣୁ ପୃଥିବୀକୁ, ଏବଂ ପୃଥିବୀରୁ ଆଗକୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଦହନ କରନ୍ତି।

Verse 9

अम्बरीषमिवाभाति त्रैलोक्यमखिलं तथा ततस्तापरीतास्तु लोकद्वयनिवासिनः

ଏଭଳି ସମଗ୍ର ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟ ଭଟ୍ଟି ପରି ଜ୍ୱଳିତ ଦିଶିଲା; ତାପରେ ଦୁଇ ଲୋକର ନିବାସୀମାନେ ତୀବ୍ର ତାପରେ ପୀଡିତ ହେଲେ।

Verse 10

गाचन्ति ते महर्लोकं महर्लोकाज्जनं ततः रुद्ररूपी जगद्दग्ध्वा मुखनिश्वासतो हरेः

ସେମାନେ ମହର୍ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି; ମହର୍ଲୋକରୁ ପରେ ଜନଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ହରି ରୁଦ୍ରରୂପ ଧାରଣ କରି, ମୁଖନିଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଜଗତକୁ ଦହନ କରନ୍ତି।

Verse 11

उत्तिष्टन्ति ततो मेधा नानारूपाः सविद्युतः शतं वर्षाणि वर्षन्तः शमयन्त्यग्निमुत्थितम्

ତାପରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍‌ ଚମକୁଥିବା ମେଘ ଉଠନ୍ତି। ସେମାନେ ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଷା କରି ଉଦ୍‌ଭୂତ ଅଗ୍ନିକୁ ଶମାନ୍ତି।

Verse 12

सप्तर्षिस्थानमाक्रम्य स्थिते ऽम्भसि शतं मरुत् मुखनिश्वासतो विष्णोर्नाशं नयति तान्घनान्

ଯେତେବେଳେ ଜଳ ସପ୍ତର୍ଷି-ମଣ୍ଡଳର ପ୍ରଦେଶକୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୁଖନିଶ୍ୱାସରୁ ଉଦ୍‌ଭୂତ ଶତ ମରୁତ ସେଇ ମେଘମାନଙ୍କୁ ନାଶକୁ ନେଇଯାନ୍ତି।

Verse 13

वायुं पीत्वा हरिः शेषे शेते चैकार्णवे प्रभुः ब्रह्मरूपधरः सिद्धैर् जलगैर् मुनिभिस्तुतः

ବାୟୁକୁ ପାନ କରି ପ୍ରଭୁ ହରି ଏକାର୍ଣ୍ଣବରେ ଶେଷ ଉପରେ ଶୟନ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମରୂପ ଧାରଣ କରି ସେ ସିଦ୍ଧ ଓ ଜଳବାସୀ ମୁନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 14

आत्ममायामयीं दिव्यां योगनिद्रां समास्थितः आत्मानं वसिदेवाख्यं चिन्तयन्मधुसूदनः

ମଧୁସୂଦନ ନିଜ ଆତ୍ମମାୟାମୟୀ ଦିବ୍ୟ ଯୋଗନିଦ୍ରାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ବାସୁଦେବ ନାମକ ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପକୁ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି।

Verse 15

कल्पं शेते प्रबुद्धो ऽथ ब्रह्मरूपी सृजत्य् असौ द्विपरार्धन्ततो व्यक्तं प्रकृतौ लीयते द्विज

ସେ ଏକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯୋଗଶୟନରେ ଶୟନ କରନ୍ତି; ପରେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମରୂପ ଧାରଣ କରି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଦ୍ୱିପରାର୍ଧ ଶେଷେ ବ୍ୟକ୍ତ ଜଗତ୍ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୀନ ହୁଏ।

Verse 16

स्थानात् स्थानं दशगुणमेकस्माद्गुण्यते स्थले ततो ऽष्टादशमे भागे परार्धमभिधीयते

ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନମୂଲ୍ୟରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନମୂଲ୍ୟକୁ ସଂଖ୍ୟା ଦଶଗୁଣ ହୁଏ; ଏବଂ ସେଠାରୁ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଭାଗରେ ‘ପରାର୍ଧ’ ନାମକ ଏକକ ଘୋଷିତ।

Verse 17

परार्धं द्विगुणं यत्तु प्राकृतः प्रलयः स्मृतः अनावृष्ट्याग्निसम्पर्कात् कृते संज्वलने द्विज

ପରାର୍ଧର ଦ୍ୱିଗୁଣ ଯାହା, ସେହିଟି ପ୍ରାକୃତ ପ୍ରଳୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଅନାବୃଷ୍ଟି ଓ ଅଗ୍ନିସମ୍ପର୍କରୁ ଦାହ ହେଲେ ସେ ପ୍ରଳୟ ଘଟେ।

Verse 18

महदादेर्विकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये कृष्णेच्छाकारिते तस्मिन् सम्प्राप्ते प्रतिसञ्चरे

ମହତ୍‌ରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିବା ବିକାର ଯେତେବେଳେ କ୍ଷୟ ହୋଇ ଲୟ ପାଏ—କୃଷ୍ଣେଚ୍ଛାକୃତ ସେହି ପ୍ରତିସଞ୍ଚାର ଆସିଲେ—

Verse 19

आपो ग्रसन्ति वै पूर्वं भूमिर्गन्धादिकं गुणं आत्मगन्धात्ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते

ପ୍ରଥମେ ଜଳ ଭୂମିର ଗନ୍ଧାଦି ଗୁଣକୁ ଗ୍ରସେ; ପରେ ନିଜ ଗନ୍ଧ ହରାଇ ଭୂମି ପ୍ରଳୟ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 20

रसात्मिकाश् च तिष्ठन्ति ह्य् आपस्तासां रसो गुणः पीयते ज्योतिषा तासु नष्टास्वग्निश् च दीप्यते

ଜଳ ରସାତ୍ମକ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ; ତାହାର ଗୁଣ ‘ରସ’। ସେହି ରସକୁ ଜ୍ୟୋତି (ତେଜ) ପାନ କରେ; ଜଳ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଅଗ୍ନି ଦୀପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 21

ज्योतिषो ऽपि गुणं रूपं वायुर्ग्रसति भास्करं नष्टे ज्योतिषि वायुश् चबली दोधूयते महान्

ବାୟୁ ଜ୍ୟୋତିର ଗୁଣ ଓ ରୂପକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରସି ନେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଆବୃତ କରେ। ଜ୍ୟୋତି ନଷ୍ଟ ହେଲେ ସେଇ ମହାବଳୀ ବାୟୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ହୋଇ ଉଛଳି ଘୂରିବାକୁ ଲାଗେ।

Verse 22

वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते ततः वायौ नष्टे तु चाकाशन्नीरवं तिष्ठति द्विज

ତାପରେ ଆକାଶ ବାୟୁର ଗୁଣ—ସ୍ପର୍ଶ—କୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରସି ନେଉଛି। ବାୟୁ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଆକାଶ ନିରବ ହୋଇ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।

Verse 23

आकाशस्याथ वै शब्दं भूतादिर्ग्रसते च खं अभिमानात्मकं खञ्च भूतादिं ग्रसते महान्

ତାପରେ ଆକାଶର ଗୁଣ ‘ଶବ୍ଦ’ ଭୂତାଦି (ମୂଳ କାରଣ) ମଧ୍ୟରେ ଲୟ ପାଏ, ଏବଂ ଭୂତାଦି ଆକାଶକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରସି ନେଉଛି। ପରେ ଅଭିମାନସ୍ୱରୂପ ଅହଂକାର-ତତ୍ତ୍ୱ ସେଇ ଆକାଶକୁ ଗ୍ରସେ, ତଦନନ୍ତର ମହତ୍ ଭୂତାଦିକୁ ଗ୍ରସେ।

Verse 24

भूमिर्याति लयञ्चाप्सु आपो ज्योतिषि तद्ब्रजेत् वायौ वायुश् च खे खञ्च अहङ्कारे लयं स च

ପୃଥିବୀ ଜଳରେ ଲୟ ପାଏ; ଜଳ ଜ୍ୟୋତି (ତେଜ) ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଜ୍ୟୋତି ବାୟୁରେ ଲୀନ ହୁଏ; ବାୟୁ ଆକାଶରେ; ଏବଂ ଆକାଶ ନିଜେ ଅହଂକାରରେ ଲୟ ପାଏ।

Verse 25

महात्तत्वे महान्तञ्च प्रकृतिर्ग्रसते द्विज व्यक्ताव्यक्ता च प्रकृतिर्व्यक्तस्याव्यक्तके लयः

ହେ ଦ୍ୱିଜ, ପ୍ରକୃତି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ମହାନ୍—ଉଭୟକୁ ଗ୍ରସି ନେଉଛି। ଯେ ପ୍ରକୃତି ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ—ଦୁଇ ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ସେଠାରେ ହିଁ ବ୍ୟକ୍ତର ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ଲୟ ହୁଏ।

Verse 26

पुमाने काक्षरः शुद्धः सो ऽप्यंशः परमात्मनः प्रकृतिः पुरुषश् चैतौ लीयेते परमात्मनि

ପୁରୁଷ (ଚେତନ ସତ୍ତା) ଅକ୍ଷୟ ଓ ଶୁଦ୍ଧ; ସେ ମଧ୍ୟ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଅଂଶ। ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ—ଉଭୟ ଶେଷରେ ପରମାତ୍ମାରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 27

न सन्ति यत्र सर्वेशे नामजात्यादिकल्पनाः सत्तामात्रात्मके ज्ञेये ज्ञानात्मन्यात्महः परे

ସେହି ସର୍ବେଶ୍ୱରରେ ନାମ, ଜାତି ଆଦି କଳ୍ପନା ନାହିଁ। ଜ୍ଞେୟ ତତ୍ତ୍ୱ କେବଳ ‘ସତ୍ତାମାତ୍ର’ ସ୍ୱରୂପ; ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ପରମରେ ଆତ୍ମହନ୍ତା (ଅଜ୍ଞାନରେ ଆତ୍ମାକୁ ନାଶ କରୁଥିବା) ରହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।