Adhyaya 366

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे क्षत्रविट्शीद्रवर्गा माम पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षट्षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः सामान्यनामलिङ्गानि अग्निर् उवाच सामान्यान्य् अथ वक्ष्यामि नामलिङ्गानि तच्छृणु सुकृती पुण्यवान् ध्नयो महेच्छस्तु महाशयः

ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘କ୍ଷତ୍ରିୟ-ବୈଶ୍ୟ-ଶୂଦ୍ର ବର୍ଗ’ ବିଷୟକ 365ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ 366ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ—‘ସାଧାରଣ ନାମରୂପ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଲିଙ୍ଗ’। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ଏବେ ମୁଁ ସାଧାରଣ ନାମ ଓ ତାଙ୍କର ଲିଙ୍ଗ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ଶୁଣ—‘ସୁକୃତୀ’, ‘ପୁଣ୍ୟବାନ୍’, ‘ଧନ୍ୟ’, ‘ମହେଚ୍ଛ’, ‘ମହାଶୟ’ ଇତ୍ୟାଦି।

Verse 2

प्रवीणनिपुणाभिज्ञविज्ञनिष्णातशिक्षिताः स्युर्वदान्यस्थूललक्षदानशौण्डा बहुप्रदे

ସେମାନେ ପ୍ରବୀଣ, ନିପୁଣ, ଅଭିଜ୍ଞ, ବିଦ୍ୱାନ, ବିଷୟନିଷ୍ଣାତ ଓ ସୁଶିକ୍ଷିତ ହେଉନ୍ତୁ; ଉଦାର ଦାତା ହେଉନ୍ତୁ, ଲକ୍ଷମୂଲ୍ୟର ଭାରୀ ଦାନ ଦେବାରେ ସାହସୀ ହେଉନ୍ତୁ, ଏବଂ ବହୁ ପରିମାଣରେ ଦେଉଥିବା ହେଉନ୍ତୁ।

Verse 3

कृती कृतज्ञः कुशल आसक्तोद्युक्त उत्सुकः इभ्य आढ्यः परिवृढो ह्य् अधिभूर्नायको ऽधिपः

ସେ ସମର୍ଥ ଓ କୃତକାର୍ଯ୍ୟ, କୃତଜ୍ଞ ଏବଂ କୁଶଳ। ଆସକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ୟୁକ୍ତ ଓ ଉତ୍ସୁକ। ସେ କୁଳୀନ ଓ ଧନବାନ, ପରିପକ୍ୱ ଓ ଅନୁଭବୀ; ନିଶ୍ଚୟ ପରମ ଶାସକ—ନାୟକ ଓ ଅଧିପ।

Verse 4

लक्ष्मीवान् लक्ष्मणः श्रीलः स्वतन्त्रः स्वैर्यपावृतः खलपूः स्याद्वहुकरो दीर्घसूत्रश्चिरक्रियः

ଯାହାରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀସମ୍ପଦ ଅଛି ସେ ‘ଲକ୍ଷ୍ମୀବାନ୍’; ଶୁଭଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ସେ ‘ଲକ୍ଷ୍ମଣ’; ଦୀପ୍ତିମାନ/ଶ୍ରୀମାନ ସେ ‘ଶ୍ରୀଲ’। ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ‘ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର’; ସ୍ୱୈରାଚାରେ ଆବୃତ ‘ସ୍ୱୈର୍ୟପାବୃତ’। ଦୁଷ୍ଟ ‘ଖଲପୂ’; ବହୁ କାମ କରୁଥିବା ‘ବହୁକର’; କଥା ଲମ୍ବା କରୁଥିବା ‘ଦୀର୍ଘସୂତ୍ର’; ଧୀରେ କାମ କରୁଥିବା ‘ଚିରକ୍ରିୟ’।

Verse 5

जाल्मो ऽसमीक्ष्यकारी स्यात् कुण्ठो मन्दः क्रियासु यः कर्मशूरः कर्मठः स्याद्भक्षको घस्मरो ऽद्मरः

‘ଜାଲ୍ମ’ ହେଉଛି ଯେ ଭଲଭାବେ ଭାବିନାହିଁ କାମ କରେ। ‘କୁଣ୍ଠ’ ହେଉଛି କାର୍ଯ୍ୟରେ ମନ୍ଦ ଓ ଆଳସୀ। ‘କର୍ମଶୂର’ ଓ ‘କର୍ମଠ’—କାମରେ ବୀର୍ୟବାନ ଓ ପରିଶ୍ରମୀ ପୁରୁଷକୁ କୁହାଯାଏ। ‘ଭକ୍ଷକ’, ‘ଘସ୍ମର’, ‘ଅଦ୍ମର’—ଏସବୁ ଲୋଭରେ ଗିଳି ଖାଉଥିବା ଭୋଜକଙ୍କ ନାମ।

Verse 6

लोलुपो गर्धलो गृध्रुर्विनीतप्रश्रितौ तथा धृष्टे धृष्णुर्वियातश् च निभृतः प्रतिभान्विते

‘ଲୋଭୀ’ ପାଇଁ ‘ଲୋଲୁପ’, ‘ଗର୍ଧଲ’, ‘ଗୃଧ୍ରୁ’ ଶବ୍ଦ ଅଛି। ଏହିପରି ନମ୍ର ଓ ସୁଶିକ୍ଷିତ ପାଇଁ ‘ବିନୀତ’ ଓ ‘ପ୍ରଶ୍ରିତ’ କୁହାଯାଏ। ‘ଧୃଷ୍ଟ’ ଓ ‘ଧୃଷ୍ଣୁ’ ସାହସୀ/ନିର୍ଭୟ; ‘ବିୟାତ’ ଯାଇଥିବା; ‘ନିଭୃତ’ ସଂଯତ-ଶାନ୍ତ; ଏବଂ ‘ପ୍ରତିଭାନ୍ୱିତ’ ଦୀପ୍ତ ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତକୁ ସୂଚାଏ।

Verse 7

प्रगल्भो भीरुको भीरुर्वन्दारुरभिवादके भूष्णुर्भविष्णुर्भविता ज्ञाता विदुरबिन्दुकौ

ସେ ପ୍ରଗଲ୍ଭ ଓ ସ୍ୱଧୈର୍ୟଯୁକ୍ତ; ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ପାଇଁ ‘ଭୀରୁକ’ ଓ ‘ଭୀରୁ’—ଭୟ ଦେଉଥିବା ଏବଂ ଭୟର କାରଣ ଭାବେ ପ୍ରତୀତ। ସେ ବନ୍ଦନୀୟ ଓ ଅଭିବାଦନୀୟ। ସେ ଭୂଷଣସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁ; ଯିଏ ହୁଏ, ଯିଏ ହେବ, ଏବଂ ହେବାର କାରଣ। ସେ ଜ୍ଞାତା; ‘ବିଦୁର’—ବୁଦ୍ଧିମାନ; ଏବଂ ‘ଅବିନ୍ଦୁକ’—ବିନ୍ଦୁରହିତ, ନିର୍ମଳ, ନିରୁପାଧି।

Verse 8

मत्तशौण्डोत्कटक्षीवाश् चण्डस्त्वत्यन्तकोपनः देवानञ्चति देवद्र्यङ्विश्वद्र्यङ्विश्वगञ्चति

‘ମତ୍ତ’, ‘ଶୌଣ୍ଡ’, ‘ଉତ୍କଟ’ ଓ ‘କ୍ଷୀବ’ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଦୋନ୍ମତ୍ତ/ଉଗ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବୋଝାଏ। ‘ଚଣ୍ଡ’ ଅର୍ଥ ଅତିଶୟ କ୍ରୋଧୀ। ‘ଦେବାନଞ୍ଚତି’ ହେଉଛି ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା; ଏବଂ ‘ଦେବଦ୍ର୍ୟଙ୍’, ‘ବିଶ୍ୱଦ୍ର୍ୟଙ୍’, ‘ବିଶ୍ୱଗ’ ସର୍ବଦିଗରେ ସର୍ବତ୍ର ଗମନକାରୀକୁ ସୂଚାଏ।

Verse 9

यः सहाञ्चति स सध्र्यङ् स तिर्यङ् यस्तिरो ऽञ्चति वाचोयुक्तिः पटुर्वाग्मी वावदूकश् च वक्तरि

ଯେ ଏକେ ଦିଗରେ ସହିତ ସହିତ ଚାଲେ ସେ ‘ସଧ୍ର୍ୟଙ୍’; ଯେ ଆଡ଼କୁ/ତିର୍ୟକ ଚାଲେ ସେ ‘ତିର୍ୟଙ୍’; ଏବଂ ଯେ ପାଖକୁ ସରି ବାଙ୍କା ଭାବେ ଚାଲେ ସେ ‘ତିରୋ’ଞ୍ଚତି’। ବକ୍ତାରେ ‘ବାଚୋଯୁକ୍ତି’ ହେଉଛି ବାକ୍ୟରଚନାର ଯୁକ୍ତତା; ‘ପଟୁ’ ବାକ୍-କୌଶଳ; ‘ବାଗ୍ମୀ’ ବକ୍ତୃତ୍ୱ; ଏବଂ ‘ବାବଦୂକ’ ଅଧିକ କଥା କହୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି।

Verse 10

स्याज्जल्पकस्तु वाचालो वाचाटो बहुगर्ह्यवाक् अपध्वस्तो धिक्कृतः स्याद्बद्धे कीलितसंयतौ

ଅଧିକ କଥା କହୁଥିବାକୁ ‘ଜଲ୍ପକ’, ‘ବାଚାଳ’ କିମ୍ବା ‘ବାଚାଟ’ କୁହାଯାଏ—ଯାହାର ବାକ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିନ୍ଦନୀୟ। ଯେ ଅପମାନିତ/କଳଙ୍କିତ ସେ ‘ଅପଧ୍ୱସ୍ତ’ କିମ୍ବା ‘ଧିକ୍କୃତ’। ଯେ ବନ୍ଧିତ/ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ତାହା ପାଇଁ ‘କୀଲିତ’ ଓ ‘ସଂୟତ’ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହୃତ।

Verse 11

वरणः शब्दनो नान्दीवादी नान्वीकरः समाः व्यसनार्तोपरक्रौ द्वौ बद्धे कीलितसंयतौ

‘ବରଣ’, ‘ଶବ୍ଦନ’, ‘ନାନ୍ଦୀବାଦୀ’, ‘ନାନ୍ୱୀକର’—ଏଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ପର୍ଯ୍ୟାୟ (ସମାର୍ଥକ) ଶବ୍ଦ। ତଦ୍ରୂପ ‘ବ୍ୟସନାର୍ତ’ ଓ ‘ଉପରକ୍ରୌ’ ଏହି ଯୁଗଳ ମଧ୍ୟ ସମାର୍ଥକ; ଏବଂ ‘ବଦ୍ଧ’ ଅର୍ଥରେ ‘କୀଲିତ’ ପର୍ଯ୍ୟାୟ, ‘ସଂୟତ’ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଅନ୍ୟ ସମପଦରେ କୁହାଯାଏ।

Verse 12

विहिस्तव्याकुलौ तुल्यौ नृशंसक्रूरघातुकाः पापो धूर्तो वञ्चकः स्यान्मूर्खे वैदेहवालिशौ

‘ବିହିସ୍ତ’ ଓ ‘ଆକୁଲ’ ସମାନାର୍ଥକ। ‘ନୃଶଂସ’, ‘କ୍ରୂର’, ‘ଘାତୁକ’ ନିର୍ଦୟ କ୍ରୂର ହନ୍ତାକୁ ସୂଚାଏ। ‘ପାପ’, ‘ଧୂର୍ତ’, ‘ବଞ୍ଚକ’ ପାପୀ, ଧୂର୍ତ ଓ ପ୍ରତାରକ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ। ମୂର୍ଖ ପାଇଁ ‘ବୈଦେହ’ ଓ ‘ବାଲିଶ’ ଶବ୍ଦ ରହିଛି।

Verse 13

कदर्ये कृपणक्षुद्रौ मार्गणो याचकार्थिनौ अहङ्कारवानहंयुः स्याच्छुभंयुस्तु शुभान्वितः

‘କଦର୍ୟ’ ଅର୍ଥ କଞ୍ଜୁଷ; ‘କୃପଣ’ ଓ ‘କ୍ଷୁଦ୍ର’ ତୁଚ୍ଛ ଏବଂ ନୀଚ ସ୍ୱଭାବକୁ ସୂଚାଏ। ‘ମାର୍ଗଣ’ ଲାଭ ପାଇଁ ଖୋଜୁଥିବା; ‘ଯାଚକ’ ଓ ‘ଅର୍ଥିନ’ ଭିକ୍ଷା ମାଗୁଥିବା ଏବଂ ଧନକାମୀ। ‘ଅହଂକାରବାନ’ ଗର୍ବିତ; ‘ଅହଂୟୁଃ’ ଆତ୍ମଶ୍ଲାଘୀ। ‘ଶୁଭଂୟୁଃ’ ଶୁଭ ପ୍ରବୃତ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ।

Verse 14

कान्तं मनोरमं रुच्यं हृद्याभीष्टे ह्य् अभीप्सिते असारं फल्गु शून्यं वै मुख्यवर्यवरेण्यकाः

ଯଦିଓ ତାହା କାନ୍ତ, ମନୋରମ, ରୁଚିକର ଓ ହୃଦୟଗ୍ରାହୀ—ଏପରିକି ଇଷ୍ଟ ଓ ଆକାଙ୍କ୍ଷିତ—ତଥାପି ତାହା ଅସାର, ତୁଚ୍ଛ ଓ ଶୂନ୍ୟ; ଏହିପରି ମୁଖ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ବରେଣ୍ୟ ପ୍ରମାଣୀମାନେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି।

Verse 15

श्रेयान् श्रेष्ठः पुष्कलः स्यात्प्राग्र्याग्र्यग्रीयमग्रिमं वड्रोरु विपुलं पीनपीव्नी तु स्थूलपीवरे

‘ଶ୍ରେୟାନ୍’, ‘ଶ୍ରେଷ୍ଠ’, ‘ପୁଷ୍କଲ’ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ “ଉତ୍କୃଷ୍ଟ/ଶ୍ରେଷ୍ଠ” ଅର୍ଥରେ। ‘ପ୍ରାଗ୍ର୍ୟ’, ‘ଅଗ୍ର୍ୟ’, ‘ଅଗ୍ରୀୟ’, ‘ଅଗ୍ରିମ’ “ଅଗ୍ର/ପ୍ରଥମ” ବୁଝାଏ। ‘ବଡ୍ରୋରୁ’ ଓ ‘ବିପୁଲ’ “ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ/ପ୍ରଶସ୍ତ”। ‘ପୀନ’ ‘ପୀବ୍ନୀ’ “ମାଂସଳ/ପୁଷ୍ଟ”, ଏବଂ ‘ସ୍ଥୂଳ’ ‘ପୀବର’ “ସ୍ଥୂଳକାୟ/ମୋଟା” ପାଇଁ।

Verse 16

स्तोकाल्पक्षुल्लकाः सूक्ष्मं श्लक्ष्णं दभ्रंकृशन्तनु मात्राकुटीलवकणा भूयिष्ठं पुरुहं पुरु

ସେମାନେ ସ୍ତୋକ, ଅଲ୍ପ, କ୍ଷୁଲ୍ଲକ—ଅର୍ଥାତ୍ ଛୋଟ ଦେହଗଠନର—ସୂକ୍ଷ୍ମ, ମୃଦୁ, ଅଳ୍ପ-ମାଂସଳ ଏବଂ କୃଶତନୁ। ସେମାନଙ୍କର ମାପ-ପ୍ରମାଣ ବାଙ୍କା ଓ ଅନିୟମିତ; କେଶ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ କୁଞ୍ଚିତ। ଏପରି ଲକ୍ଷଣ ଅଧିକାଂଶରେ ବହୁ ପରିମାଣରେ ଦେଖାଯାଏ।

Verse 17

अखण्डं पूर्णसकलमुपकण्ठान्तिकाभितः समीपे सन्निधाभ्यासौ नेदिष्टं सुसमीपकं

‘ଅଖଣ୍ଡ’ ଅର୍ଥ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ସମଗ୍ର; ‘ପୂର୍ଣ୍ଣ’ ଅର୍ଥ ସକଳ ଅଂଶ-ଅବୟବ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ। ‘ଉପକଣ୍ଠ’, ‘ଆନ୍ତିକ’, ‘ଅଭିତଃ’ ନିକଟତା ବୁଝାଏ; ‘ସମୀପ’ ଅର୍ଥ ନିକଟ। ‘ସନ୍ନିଧି’ ଓ ‘ଅଭ୍ୟାସ’ ଘନିଷ୍ଠ ଉପସ୍ଥିତି/ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ସୂଚାଏ। ‘ନେଦିଷ୍ଟ’ ଅର୍ଥ ସର୍ବାଧିକ ନିକଟ, ଏବଂ ‘ସୁ-ସମୀପକ’ ଅର୍ଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିକଟ।

Verse 18

सुदूरे तु दविष्ठं स्याद्वृत्तं निस्तलवर्तुले उच्चप्रांशून्नतोदग्रा ध्रुवो नित्यः सनातनः

ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୂରେ, ସର୍ବାଧିକ ଦୂରସ୍ଥ; ମସୃଣ ଓ ବୃତ୍ତାକାର ଚକ୍ର ସଦୃଶ। ଉଚ୍ଚ ଓ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ, ଶିଖରଯୁକ୍ତ—ଧ୍ରୁବ (ଧ୍ରୁବତାରା) ସ୍ଥିର, ନିତ୍ୟ ଓ ସନାତନ।

Verse 19

आविद्धं कुटिलं भुग्नं वेल्लितं वक्रमित्यपि पाठो ऽयं पुररुक्तिदोषेण दुष्टः चञ्चलं तरलञ्चैव कठोरं जठरं दृढं

‘ଆବିଦ୍ଧ’, ‘କୁଟିଳ’, ‘ଭୁଗ୍ନ’, ‘ବେଲ୍ଲିତ’ ଓ ‘ବକ୍ର’—ଏପରି ପାଠ ମଧ୍ୟ ପୁନରୁକ୍ତି-ଦୋଷରେ ଦୁଷ୍ଟ। ତଦ୍ରୂପ ଦୋଷଯୁକ୍ତ ଉଚ୍ଚାରଣ—ଚଞ୍ଚଳ, ଅତିତରଳ, କଠୋର, ‘ଜଠର’ (କଣ୍ଠଗୁରୁ) ଓ ଦୃଢ।

Verse 20

प्रत्यग्रो ऽभिनवो नव्यो नवीनो नूतनो नवः एकतानो ऽनन्यवृत्तिरुच्चण्डमविलम्बितं

ସେ ସଦା ନବ୍ୟ—ନବୋଦିତ, ଅଭିନବ, ନୂଆ, ନବୀନ, ନୂତନ। ସେ ଏକତାନ (ଏକାଗ୍ର), ଅନ୍ୟ ପଥରେ ନ ଡଗମଗାଏ; ଉଗ୍ର-ପ୍ରତାପୀ ଏବଂ ଅବିଲମ୍ବିତ (ଶୀଘ୍ରକର୍ମୀ)।

Verse 21

उच्चावचं नैकभेदं सम्बाधकलिलं तथा तिमितं स्तिमितं क्लिन्नमभियोगत्वभिग्रहः

‘ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ’, ‘ଅନେକ ଭେଦ’, ‘ଭିଡ଼ରେ ସଂକୁଚିତ ଓ ଗୋଳମାଳ’; ତଥା ‘ତିମିତ’ (ଅନ୍ଧକାରମୟ), ‘ସ୍ତିମିତ’ (ନିଶ୍ଚଳ), ଏବଂ ‘କ୍ଲିନ୍ନ’ (ଭିଜା)—ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରୟୋଗରେ ପ୍ରାୟୋଗିକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ (ଅଭିୟୋଗ-ଅଭିଗ୍ରହ) ଭାବେ ଗୃହୀତ।

Verse 22

स्फातिर्वृद्धौ प्रथा ख्यातौ समाहारः समुच्चयः अपहारस्त्वपचयो विहारस्तु परिक्रमः

‘ସ୍ଫାତି’ ବୃଦ୍ଧିକୁ ସୂଚାଏ। ‘ପ୍ରଥା’ ଖ୍ୟାତି (ପ୍ରସିଦ୍ଧି) ଅଟେ। ‘ସମାହାର’ ସଂଗ୍ରହ, ଅର୍ଥାତ୍ ସମୁଚ୍ଚୟ। ‘ଅପହାର’ ଅପଚୟ (ହ୍ରାସ) କୁ ଦର୍ଶାଏ। ଏବଂ ‘ବିହାର’ ପରିକ୍ରମା, ଅର୍ଥାତ୍ ଘୁରିବା।

Verse 23

प्रत्याहार उपादानं निर्हारो ऽभ्यवकर्षणं विघ्नो ऽन्तरायः प्रत्यूहः स्यादास्यात्वासना स्थितिः

‘ପ୍ରତ୍ୟାହାର’ ଅର୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ପଛକୁ ଫେରାଇ ନେବା; ‘ନିର୍ହାର’ ଅର୍ଥ ବାହାରକୁ ଟାଣି ବାହାର କରିବା; ‘ଅଭ୍ୟବକର୍ଷଣ’ ଅର୍ଥ ଟାଣି ଦୂରେ ସରାଇବା। ‘ବିଘ୍ନ’ ବାଧା; ‘ଅନ୍ତରାୟ’ ପ୍ରତିବନ୍ଧ; ‘ପ୍ରତ୍ୟୂହ’ ପ୍ରତିବାଧା। ‘ଆସ୍ୟତ୍ୱ’ ବସିଥିବା ଅବସ୍ଥା, ‘ଆସନ-ସ୍ଥିତି’ ଆସନରେ ସ୍ଥିରତା।

Verse 24

सन्निधिः सन्निकर्षः स्यात्मंक्रमो दुर्गसञ्चरः उपलम्भस्त्वनुभवः प्रत्यादेशो निराकृतिः

‘ସନ୍ନିଧି’ ନିକଟତା; ‘ସନ୍ନିକର୍ଷ’ ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ପର୍କ। ‘ଆତ୍ମକ୍ରମ’ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ/ସ୍ୱାଭାବିକ କ୍ରମ; ‘ଦୁର୍ଗସଞ୍ଚର’ ଦୁର୍ଗମ ଗମନ। ‘ଉପଲମ୍ଭ’ ସାକ୍ଷାତ୍ ଅନୁଭବ; ‘ପ୍ରତ୍ୟାଦେଶ’ ପ୍ରତିବାଦୀୟ ଖଣ୍ଡନ; ‘ନିରାକୃତି’ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ/ନିଷେଧ।

Verse 25

परिरम्भःपरिष्वङ्गः संश्लेष उपगूहनं अनुमा पक्षहेत्वाद्यैर् डिम्बे भ्रमरविप्लवौ

‘ପରିରମ୍ଭ’, ‘ପରିଷ୍ୱଙ୍ଗ’, ‘ସଂଶ୍ଲେଷ’, ‘ଉପଗୂହନ’—ଏସବୁ ଆଲିଙ୍ଗନ ଓ ଘନିଷ୍ଠ ଆବେଷ୍ଟନର ନାମ। ଏହିପରି ‘ଅନୁମାନ’ ‘ପକ୍ଷ’, ‘ହେତୁ’ ଆଦି ଅବୟବସହିତ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ‘ଡିମ୍ବ’, ‘ଭ୍ରମର’, ‘ବିପ୍ଲବ’ ଇତ୍ୟାଦି ପଦ କାବ୍ୟଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରିଭାଷିକ ସଂଜ୍ଞା ଭାବେ ଜ୍ଞେୟ।

Verse 26

असन्निकृष्तार्थज्ञानं शब्दाद्धि शाब्दमीरितं सादृश्यदर्शनात्तुल्ये बुद्धिः स्यादुपमानकं

ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଖରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ନ ଥିବା ବସ୍ତୁ ବିଷୟରେ ଶବ୍ଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଜ୍ଞାନକୁ ‘ଶାବ୍ଦ-ପ୍ରମାଣ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ସାଦୃଶ୍ୟ ଦର୍ଶନରୁ ଏକ ବସ୍ତୁକୁ ଅନ୍ୟଟି ସହିତ ତୁଳ୍ୟ ବୋଲି ଯେ ବୁଦ୍ଧି ଜନ୍ମେ, ସେହିଟି ‘ଉପମାନ-ପ୍ରମାଣ’।

Verse 27

कार्यं दृष्ट्वा विना नस्यादर्थापत्तिः परार्थधीः प्रतियोगिन्यागृहीते भुवि नास्तीत्यभावकः इत्यादिनामलिङ्गो हि हरिरुक्तो नृबुद्धये

କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖି ଯେଉଁଠାରେ ଆବଶ୍ୟକ କାରଣକୁ ଧାରଣା ନ କଲେ ଏହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧି ହୁଏ, ସେହିଟି ‘ଅର୍ଥାପତ୍ତି’। ‘ପରାର୍ଥଧୀ’ ଅନ୍ୟକୁ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ (ହେତୁ ଆଦି ରୂପେ) କୁହାଯାଉଥିବା ଜ୍ଞାନ। ‘ପ୍ରତିଯୋଗୀ’ ଗ୍ରହଣ ନ ହେଲେ “ଏଠାରେ ଭୂମିରେ ନାହିଁ” ଇତ୍ୟାଦି ରୂପରେ ଯେ ଅଭାବ-ଜ୍ଞାନ ହୁଏ, ସେ ‘ଅଭାବକ’। ଏବଂ ମାନବବୁଦ୍ଧିର ବୋଧାର୍ଥେ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ‘ଅଲିଙ୍ଗ’ (ଲକ୍ଷଣହୀନ) ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।