Adhyaya 328
Chandaḥ-sāra (Essence of Prosody) — Gāyatrī as the Root Metre and Syllabic Expansions
ଛନ୍ଦ-ଅଧିକାରରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଗାୟତ୍ରୀକୁ ବୈଦିକ ଛନ୍ଦମାନଙ୍କର ମୂଳ-ମାତୃକା ଭାବେ ନିରୂପଣ କରନ୍ତି। ଗାୟତ୍ରୀକୁ ଏକାକ୍ଷର ବୀଜରୂପ, ପନ୍ଦର-ଅକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରୂପ ଏବଂ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ-ସମ୍ବଦ୍ଧ ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇପାରେ। ବୈଦିକ ପ୍ରୟୋଗଭେଦେ ତାହାର ଅକ୍ଷରମାପ ଭିନ୍ନ—ଯଜୁଃ ସୂତ୍ରରେ 6, ସାମଗାନରେ 12, ଋଗ୍ବେଦ ଋଚାରେ 18; ସାମର ଛନ୍ଦ ଦୁଇ-ଦୁଇ ଅକ୍ଷରେ ବଢ଼େ ବୋଲି ନିୟମ। ପରେ—ଋକ୍-ମାପରେ ‘ଚତୁର୍ଥ’ ବୃଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ଅନୁମୋଦିତ; ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଚାରି-ଚାରି କରି ବିସ୍ତାରିତ; ଅନ୍ୟ ଛନ୍ଦ ଏକ-ଏକ କରି ବଢ଼େ; ଆତୁର୍ୟାରେ କ୍ରମଶଃ ଲୋପର ବିଶେଷ ବିଧି। ଉଷ୍ଣିକ୍, ଅନୁଷ୍ଟୁଭ୍, ବୃହତୀ, ପଙ୍କ୍ତି, ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍, ଜଗତୀ—ଏହି କ୍ରମକୁ ଗାୟତ୍ରୀର କ୍ରମିକ ପ୍ରସାର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ସ୍ୱଭାବ ବୋଲି କହି ଛନ୍ଦଶାସ୍ତ୍ରକୁ ପବିତ୍ର କରାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ‘ତିନି-ତିନି’ ଗୋଷ୍ଠୀକରଣ, ଏକକକୁ ‘ଆର୍ୟା’ ସଂଜ୍ଞା, ଋଗ-ଯଜୁଃ ପାଇଁ ପ୍ରାଯୁକ୍ତିକ ନାମ ଏବଂ 64-ପଦ ଗ୍ରିଡରେ ଲେଖନ ପ୍ରଣାଳୀ ଦିଆଯାଇଛି।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
It codifies Gāyatrī’s multiple syllabic forms and gives rule-based procedures for metrical expansion across Vedic contexts (Yajus/Sāman/Ṛc), including special increment and omission rules (Prajāpatya by fours; Āturyā by sequential subtraction).
By identifying metrical order as brahmanic in nature, it frames disciplined speech-measure (chandas) as a dharmic practice—aligning recitation, cognition, and ritual precision with a sacred cosmological structure.