Adhyaya 331
Adhyaya 331 — विषमकथनम् (Statement on Irregular Metres)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଛନ୍ଦଃଶାସ୍ତ୍ରର କ୍ରମରେ ସମବୃତ୍ତ ଆଦି ବର୍ଗ ପରେ ଏବେ ଅନିୟମିତତା (ବିଷମତା) ନିର୍ଣ୍ଣୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ସେ ବୃତ୍ତକୁ ତିନି ପ୍ରକାର—ସମ, ଅର୍ଧସମ ଓ ବିଷମ—ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି, ମେଳ ଓ ଅମେଳ ଅର୍ଧପାଦର ସଂଯୋଗରୁ ଅର୍ଧସମ ରଚନା କିପରି ହୁଏ ଦେଖାନ୍ତି। ମାତ୍ରା/ବିସ୍ତାରର ବିଚ୍ୟୁତିକୁ ଅଭାବ (ବିଷମ), ଅଧିକ୍ୟ (ଅତିବୃତ୍ତ) ଓ ଅନୁରୂପତା (ସାମାନ୍ୟ) ଭାବେ ବର୍ଗୀକୃତ କରି ‘ଗ୍ଲୌକ’ ମାପ ଏବଂ ‘ବିତାନକ’ ବିନ୍ୟାସ ପରି ତକନିକୀ ମାନଦଣ୍ଡ ଦିଅନ୍ତି। ପାଦ-ସ୍ତରରେ ଆରମ୍ଭିକ ବକ୍ର/ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଚତୁର୍ଥ ଅକ୍ଷରରୁ ପଥ୍ୟା-ପ୍ରୟୋଗର ନିୟମ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି। ପରେ କପଲା, ଯୁଜସ୍ୱନ, ବିପୁଲା ଓ ତାହାର ଉପଭେଦ, ଚକ୍ରଜାତି, ଆପୀଡ-ପ୍ରତ୍ୟାପୀଡ, ମଞ୍ଜରୀ-ଲବଣୀ, ଅମୃତଧାରା, ସୌରଭ ଆଦି ଗଣକ୍ରମାଧାରିତ ନାମିତ ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣନା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ପରବର୍ତ୍ତୀରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେବାକୁ ଥିବା ଅନ୍ୟ ଛନ୍ଦମାନଙ୍କ ସୂଚନା ଦେଇ, ଶାସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାକୁ ସୁସଂଗଠିତ ଧାର୍ମିକ ଜ୍ଞାନରୂପେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ପୁରାଣପଦ୍ଧତିକୁ ଅବ୍ୟାହତ ରଖନ୍ତି।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
It emphasizes metrical diagnostics and construction rules: the tripartite vṛtta taxonomy (sama/ardha-sama/viṣama), deficiency vs excess vs conformity of span, and pāda-level operational guidance (initial vakra and pathyā application from the fourth syllable), followed by gaṇa-sequence-based naming of variants.
By preserving the formal integrity of sacred speech—hymn, mantra, and śāstric verse—prosodic knowledge protects meaning and transmission; disciplined composition becomes a dharmic skill that supports devotion, study, and cultural order alongside mokṣa-oriented practice.