Adhyaya 366
Chapter 366 — सामान्यनामलिङ्गानि (Common Noun-Forms and Their Grammatical Genders)
အဂ္နိဘုရားသည် အလုပ်အကိုင်နှင့် အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာဝေါဟာရများမှ ဘာသာစကားစံညွှန်းသို့ လှည့်ကာ၊ ကိုရှာပုံစံဖြင့် သာမန်နာမ်များ၊ အရည်အသွေးနာမ်များနှင့် အဓိပ္ပါယ်ကဏ္ဍများကို တူညီအဓိပ္ပါယ်နှင့် အသုံးအနှုန်းအာရုံစိုက်၍ စုစည်းတင်ပြသည်။ ဤအခန်းတွင် ကုသိုလ်နှင့် ထူးချွန်မှု (sukṛtī, puṇyavān, dhanya, mahāśaya)၊ ကျွမ်းကျင်မှုနှင့် ပညာရပ်၊ ရက်ရောမှုနှင့် ပေးကမ်းလှူဒါန်းမှု၊ အာဏာနှင့် ခေါင်းဆောင်မှု (nāyaka, adhipa) ကို အုပ်စုခွဲပြီး၊ ထို့နောက် အကျင့်စာရိတ္တဆန့်ကျင်ဘက်များ—လူဆိုးဆန်မှု၊ နှောင့်နှေးမှု၊ အလျင်အမြန်လုပ်မှု၊ ပျင်းရိမှု၊ ကြိုးစားမှု၊ လောဘ၊ နှိမ့်ချမှု၊ ရဲရင့်မှု၊ ထိန်းချုပ်မှု၊ စကားများမှု၊ အရှက်ကွဲမှု၊ ကြမ်းတမ်းမှု၊ လှည့်စားမှု၊ ကပ်စီးနည်းမှု၊ မာနနှင့် မင်္ဂလာသဘောထား—တို့ကို စာရင်းပြုသည်။ ထို့ပြင် အလှနှင့် အလွတ်တန်ဖိုး၊ အထက်တန်းကျမှု၊ အရွယ်အစားနှင့် ဝမှု/ပိန်မှု၊ နီး/ဝေး၊ စက်ဝိုင်းပုံသဏ္ဌာန်၊ မြင့်မားမှုနှင့် အမြဲတည်မှု (dhruva, nitya, sanātana) နှင့် ရွတ်ဖတ်ရာတွင် စတိုင်အမှားများကိုလည်း ဖော်ပြသည်။ နောက်တစ်ဆင့်တွင် အသုံးချကဏ္ဍများတွင် သုံးသော နည်းပညာဆိုင်ရာဖော်ပြချက်များ (abhiyoga/abhigraha) သို့ ချဲ့ထွင်ကာ၊ နောက်ဆုံးတွင် ပရမာဏဝေါဟာရ—śabda-pramāṇa (နှုတ်သက်သေ)၊ upamāna (နှိုင်းယှဉ်)၊ arthāpatti (အကြောင်းပြချက်ဖြည့်ဆည်းသတ်မှတ်ခြင်း)၊ parārthadhī နှင့် abhāva ကို သိမြင်ခြင်း—တို့ဖြင့် အဆုံးသတ်ပြီး၊ လူ့နားလည်မှုအတွက် ဟရီကို “aliṅga” ဟု ဆိုကာ သဒ္ဒါ၊ အဓိပ္ပါယ်ဗေဒနှင့် ပရမာဏသီအိုရီတို့ကို ဓမ္မကို ထောက်ပံ့သည့် တရားသိပ္ပံတော်တစ်ရပ်အဖြစ် ချိတ်ဆက်ထားသည်။
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे क्षत्रविट्शीद्रवर्गा माम पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षट्षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः सामान्यनामलिङ्गानि अग्निर् उवाच सामान्यान्य् अथ वक्ष्यामि नामलिङ्गानि तच्छृणु सुकृती पुण्यवान् ध्नयो महेच्छस्तु महाशयः
ဤသို့ဖြင့် အဂ္နိမဟာပုရာဏ၌ က္ṣatriya၊ vaiśya၊ śūdra အုပ်စုများအကြောင်း သုံးရာခြောက်ဆယ်ငါးမြောက် အခန်း ပြီးဆုံး၏။ ယခု သုံးရာခြောက်ဆယ်ခြောက်မြောက် အခန်း «သာမန်နာမ်ပုံစံများနှင့် (၎င်းတို့၏) လိင်/ဂရမ်မာလိင်» စတင်၏။ အဂ္နိက မိန့်တော်မူသည်— «ယခု ငါသည် သာမန်နာမ်ပုံစံများနှင့် ၎င်းတို့၏ လိင်ကို ရှင်းလင်းမည်; ကုသိုလ်ရှိသူတို့ နားထောင်လော့—‘သီလရှိ’, ‘ကုသိုလ်ပြည့်’, ‘ကံကောင်း/ကောင်းချီးခံ’, ‘အလိုတော်ကြီး’, ‘စိတ်ဓာတ်မြင့်’ စသည့် စကားလုံးများ»။
Verse 2
प्रवीणनिपुणाभिज्ञविज्ञनिष्णातशिक्षिताः स्युर्वदान्यस्थूललक्षदानशौण्डा बहुप्रदे
သူတို့သည် ကျွမ်းကျင်ပြည့်စုံ၊ လက်ရာကောင်း၊ သိမြင်နားလည်၊ ပညာရှိ၊ အလွန်အမင်း လေ့ကျင့်ပြီး၊ သင်ကြားပညာရပ်ကောင်းစွာ ရရှိထားသူ ဖြစ်ရမည်။ ထို့ပြင် စေတနာကြီးသော အလှူရှင်များ၊ သိန်းတန်အလှူကြီးများ ပေးရာတွင် ရဲရင့်သူများ၊ များစွာ ပေးကမ်းသူများ ဖြစ်ရမည်။
Verse 3
कृती कृतज्ञः कुशल आसक्तोद्युक्त उत्सुकः इभ्य आढ्यः परिवृढो ह्य् अधिभूर्नायको ऽधिपः
သူသည် စွမ်းရည်ပြည့်ဝ၍ အောင်မြင်ပြီး၊ ကျေးဇူးသိတတ်သူ၊ ကျွမ်းကျင်သူ၊ ချိတ်ဆက်နေသော်လည်း စွမ်းအားဖြင့် တက်ကြွစွာ လုပ်ဆောင်သူ၊ စိတ်အားထက်သန်၍ အလွန်စူးစမ်းသူ ဖြစ်သည်။ သူသည် အထက်တန်းလူကြီးနှင့် ချမ်းသာသူ၊ အရွယ်ရင့်၍ အတွေ့အကြုံပြည့်ဝသူ၊ အမှန်တကယ် အမြင့်ဆုံး အုပ်စိုးရှင်—ခေါင်းဆောင်နှင့် အဓိပတိ ဖြစ်သည်။
Verse 4
लक्ष्मीवान् लक्ष्मणः श्रीलः स्वतन्त्रः स्वैर्यपावृतः खलपूः स्याद्वहुकरो दीर्घसूत्रश्चिरक्रियः
“ကံကောင်းချမ်းသာရှိသူ” ကို lakṣmīvān ဟု ခေါ်သည်။ “မင်္ဂလာလက္ခဏာများ ပြည့်စုံသူ” ကို lakṣmaṇa ဟု ခေါ်သည်။ “တောက်ပဂုဏ်သရေရှိသူ” ကို śrīla ဟု ဆိုသည်။ “လွတ်လပ်စွာ ဆောင်ရွက်သူ” သည် svatantra ဖြစ်ပြီး၊ “ကိုယ့်စိတ်လိုရာကိုသာ လိုက်၍ ဖုံးလွှမ်းနေသူ” သည် svairyapāvṛta ဖြစ်သည်။ “လူဆိုး” သည် khalapū; “အလုပ်များစွာ လုပ်သူ” သည် bahukara; “ကိစ္စကို ဆွဲရှည်သူ” သည် dīrghasūtra; “နှေးကွေးစွာ လုပ်သူ” သည် cirakriya ဟု ခေါ်သည်။
Verse 5
जाल्मो ऽसमीक्ष्यकारी स्यात् कुण्ठो मन्दः क्रियासु यः कर्मशूरः कर्मठः स्याद्भक्षको घस्मरो ऽद्मरः
‘jālma’ သည် စဉ်းစားသုံးသပ်မှု မပြုဘဲ လုပ်ဆောင်သူ ဖြစ်သည်။ ‘kuṇṭha’ သည် ပျင်းရိနှေးကွေးသူ—အလုပ်ကိစ္စများကို ဆောင်ရွက်ရာတွင် နှေးသူ ဖြစ်သည်။ ‘karmaśūra’ နှင့် ‘karmaṭha’ သည် အလုပ်တွင် သတ္တိရှိ၍ ကြိုးစားအားထုတ်သူကို ဆိုလိုသည်။ ‘bhakṣaka’, ‘ghasmara’, ‘admara’ တို့သည် စားသောက်သူ—လောဘကြီးစွာ မျိုချသူကို ဆိုလိုသည်။
Verse 6
लोलुपो गर्धलो गृध्रुर्विनीतप्रश्रितौ तथा धृष्टे धृष्णुर्वियातश् च निभृतः प्रतिभान्विते
“လောဘကြီး” ကို lolupa, gardhala, gṛdhru ဟူ၍လည်း ဆိုနိုင်သည်။ ထို့အတူ “နှိမ့်ချ၍ ယဉ်ကျေး” သည် vinīta နှင့် praśrita ဟု ခေါ်သည်။ “ရဲရင့်” အတွက် dhṛṣṭa နှင့် dhṛṣṇu; “ထွက်ခွာသွားသော” အတွက် viyāta; “တိတ်ဆိတ်သိမ်မွေ့” အတွက် nibhṛta; “ဉာဏ်ရည်တောက်ပသူ” အတွက် pratibhānvita ဟု ဆိုသည်။
Verse 7
प्रगल्भो भीरुको भीरुर्वन्दारुरभिवादके भूष्णुर्भविष्णुर्भविता ज्ञाता विदुरबिन्दुकौ
သူသည် ရဲရင့်၍ ကိုယ်ကိုထိန်းချုပ်နိုင်သူ ဖြစ်သည်။ မကောင်းသူတို့အတွက် သူသည် ကြောက်ရွံ့သူကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကြောက်စရာအရာကဲ့သို့လည်းကောင်း ထင်ရှားသည်။ သူသည် နမස්ကာရကို ခံယူသူ၊ လေးစားစွာ အဘိဝါဒပြုရမည့်သူ ဖြစ်သည်။ သူသည် အလှဆင်တော်မူသော အရှင်; ဖြစ်လာသူ၊ ဖြစ်လာမည့်သူ၊ ဖြစ်လာခြင်း၏ အကြောင်းရင်းတော် ဖြစ်သည်။ သူသည် သိမြင်သူ; ပညာရှိ (Vidura); နှင့် ကန့်သတ်သည့် “အစက်” မရှိသူ—အပြစ်ကင်းစင်၍ မညစ်မလွှာသူ ဖြစ်သည်။
Verse 8
मत्तशौण्डोत्कटक्षीवाश् चण्डस्त्वत्यन्तकोपनः देवानञ्चति देवद्र्यङ्विश्वद्र्यङ्विश्वगञ्चति
«မတ္တ», «ရှောဏ္ဍ», «ဥတ္ကဋ», «က္ෂီဝ» ဟူသောစကားများသည် အလွန်အမင်း မူးယစ်၍ ရူးသွပ်သကဲ့သို့ ပြင်းထန်သောအခြေအနေရှိသူကို ဆိုလိုသည်။ «စဏ္ဍ» သည် အလွန်ဒေါသထွက်သူဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ «ဒေဝာနဉ္စတိ» သည် «ဒေဝတို့အကြား လှုပ်ရှားသွားလာသူ» ကို ခေါ်ရာတွင် သုံးပြီး၊ «ဒေဝဒြျယင်», «ဝိශ්ဝဒြျယင်», «ဝိශ්ဝဂ» တို့သည် «အရပ်ရပ်သို့ လှည့်လည်သွားလာသူ/အရပ်အားလုံးသို့ ရွေ့လျားသူ» ကို ဆိုလိုသည်။
Verse 9
यः सहाञ्चति स सध्र्यङ् स तिर्यङ् यस्तिरो ऽञ्चति वाचोयुक्तिः पटुर्वाग्मी वावदूकश् च वक्तरि
တစ်ဦးတည်းသောဦးတည်ရာနှင့်အတူ လိုက်လျှောက်သူကို «သဓြျယင်» (အတူသွားသူ) ဟု ခေါ်သည်။ အလျားဖြတ်သွားသူကို «တိရျယင်» (ဖြတ်တန်း) ဟု ခေါ်သည်။ ဘေးသို့လှည့်၍ အဝေးသို့/လှည့်ကွေ့သွားသူကို «တိရော’ဉ္စတိ» ဟု ဆိုသည်။ စကားပြောသူတွင် «ဝာချိုယုက္တိ» သည် စကားစီစဉ်ပုံ သင့်လျော်မှု၊ «ပဋု» သည် စကားကျွမ်းကျင်မှု၊ «ဝာဂ္မီ» သည် ဝေါဟာရပြေပြစ်မှု၊ «ဝာဝဒူက» သည် စကားများသူ (အလွန်ပြောတတ်သူ) ကို ဆိုလိုသည်။
Verse 10
स्याज्जल्पकस्तु वाचालो वाचाटो बहुगर्ह्यवाक् अपध्वस्तो धिक्कृतः स्याद्बद्धे कीलितसंयतौ
စကားများ၍ အပြောအဆိုက အပြစ်တင်စရာများသူကို «ဇလ္ပက», «ဝာချာလ», သို့မဟုတ် «ဝာချာဋ» ဟု ခေါ်သည်။ အရှက်ရ၍ ဂုဏ်သိက္ခာကျသူကို «အပဓွသ္တ» သို့မဟုတ် «ဓိက္ကෘတ» ဟု ဆိုသည်။ ချုပ်နှောင်ထားသူ (ထိန်းချုပ်ခံရသူ) အတွက် «ကီလိတ» နှင့် «သံယတ» ဟူသောစကားများကို သုံးသည်။
Verse 11
वरणः शब्दनो नान्दीवादी नान्वीकरः समाः व्यसनार्तोपरक्रौ द्वौ बद्धे कीलितसंयतौ
«ဝရဏ», «ရှဗ္ဒန», «နန္ဒီဝာဒီ», နှင့် «နာန်ဝီကရ» တို့သည် အဓိပ္ပါယ်တူသော စကားများဖြစ်သည်။ ထို့အတူ «ဝျသနာရ္တ» နှင့် «ဥပရက္ရော» သည် အဓိပ္ပါယ်တူသော စကားနှစ်လုံးဖြစ်ပြီး၊ «ဗဒ္ဓ» နှင့် «ကီလိတ» လည်း အဓိပ္ပါယ်တူသည် (ထို့ပြင် «သံယတ» နှင့် အခြားတူညီသောစကားတစ်လုံးလည်း ရှိသည်)။
Verse 12
विहिस्तव्याकुलौ तुल्यौ नृशंसक्रूरघातुकाः पापो धूर्तो वञ्चकः स्यान्मूर्खे वैदेहवालिशौ
«ဝိဟိသ္တ» နှင့် «အာကုလ» သည် အဓိပ္ပါယ်တူသည်။ «နೃသံသ», «ကရူရ», နှင့် «ဃာတုက» တို့သည် မရက်စက်မညှာသော လူသတ်သမားကို ဆိုလိုသည်။ «ပါပ», «ဓူရ္တ», နှင့် «ဝဉ္စက» တို့သည် အပြစ်ရှိသူ၊ လိမ်လည်ကောက်ကျစ်သူ၊ နှင့် လှည့်ဖြားသူကို ရည်ညွှန်းနိုင်သည်။ မိုက်မဲသူအတွက် «ဝိုင်ဒေဟ» နှင့် «ဝာလိၑ» ဟူသောစကားများကို သုံးသည်။
Verse 13
कदर्ये कृपणक्षुद्रौ मार्गणो याचकार्थिनौ अहङ्कारवानहंयुः स्याच्छुभंयुस्तु शुभान्वितः
«ကဒရျ» သည် ကပ်စေးနည်းသူကို ဆိုလိုသည်။ «ကೃပဏ» နှင့် «ကṣုဒြ» သည် သေးငယ်နိမ့်ကျ၍ ယုတ်မာသူကို ရည်ညွှန်းသည်။ «မာရ္ဂဏ» သည် အကျိုးအမြတ်ကို ရှာဖွေသူ၊ «ယာစက» နှင့် «အရ္ထင်» သည် တောင်းရမ်းသူနှင့် ငွေကြေးကို လိုလားသူ ဖြစ်သည်။ အဟင်္ကာရရှိသူကို «အဟင်္ကာရဝန်» ဟုခေါ်ပြီး «အဟံယုḥ» သည် ကိုယ်ကိုယ်တင်မြှောက်သူ ဖြစ်သည်။ «ရှုဘံယုḥ» သည် ကောင်းမြတ်သဘောထားများနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်။
Verse 14
कान्तं मनोरमं रुच्यं हृद्याभीष्टे ह्य् अभीप्सिते असारं फल्गु शून्यं वै मुख्यवर्यवरेण्यकाः
ချစ်စရာကောင်း၍ စိတ်ပျော်ရွှင်စေကာ နှစ်သက်ဖွယ်၊ နှလုံးသားကို ဆွဲဆောင်သော်လည်း—တကယ်တမ်း လိုလား၍ ရှာဖွေသော်လည်း—အနှစ်သာရမရှိ၊ အရေးမကြီးသေးငယ်၍ ဗလာဖြစ်သည်ဟု အထက်မြတ်ဆုံး ပညာရှိအာဏာပိုင်များက ဆုံးဖြတ်ကြသည်။
Verse 15
श्रेयान् श्रेष्ठः पुष्कलः स्यात्प्राग्र्याग्र्यग्रीयमग्रिमं वड्रोरु विपुलं पीनपीव्नी तु स्थूलपीवरे
«ရှ్రေယာန်», «ရှြေဋ္ဌ», «ပုෂ္ကလ» တို့သည် “အလွန်ကောင်းမြတ်/အထက်တန်း” ဟူသော အဓိပ္ပါယ်ဖြင့် သုံးသည်။ «ပရာဂြျယ», «အဂြျယ», «အဂြီယ», «အဂြိမ» တို့သည် “ရှေ့ဆုံး/ပထမ” ကို ဆိုလိုသည်။ «ဝဍ္ရောရု» နှင့် «ဝိပုလ» သည် “ကျယ်ပြန့်/ဖြန့်ကျယ်” ဟူသော အဓိပ္ပါယ်။ «ပီန» နှင့် «ပီဝ္နီ» သည် “အသားပြည့်/အသားထူ” အတွက်၊ «သ္ထူလ» နှင့် «ပီဝရ» သည် “ဝဝ/ထူထဲ” အတွက် သုံးသည်။
Verse 16
स्तोकाल्पक्षुल्लकाः सूक्ष्मं श्लक्ष्णं दभ्रंकृशन्तनु मात्राकुटीलवकणा भूयिष्ठं पुरुहं पुरु
သူတို့သည် ကိုယ်ခန္ဓာသေးငယ်၍ မလုံလောက်—အလွန်သေးငယ်၊ နူးညံ့ချောမွေ့၊ အသားနည်းပြီး ကိုယ်လုံးပါးပါး ဖြစ်ကြသည်။ အတိုင်းအတာများ မညီမညာ ကွေ့ကောက်၍ ဆံပင်သည် သေးသိမ်ကာ ကွေးကောက်သည်။ ထိုသဘောလက္ခဏာများသည် အများအားဖြင့် များပြားစွာ တွေ့ရသည်။
Verse 17
अखण्डं पूर्णसकलमुपकण्ठान्तिकाभितः समीपे सन्निधाभ्यासौ नेदिष्टं सुसमीपकं
«အခဏ္ဍ» သည် “မကွဲမပြား/တစ်ခုလုံး” ဟု ဆိုလိုသည်။ «ပူර්ဏ» သည် “ပြည့်စုံ” ဟူ၍ «သကလ» ကဲ့သို့ “အစိတ်အပိုင်းအားလုံး ပါဝင်ခြင်း” ကို ဆိုသည်။ «ဥပကဏ္ဍ္ဌ», «အာန္တိက», «အဘိတಃ» တို့သည် “နီးကပ်” ကို ရည်ညွှန်းပြီး «သမီပ» သည် “အနီးအပါး” ကို ဆိုသည်။ «သန္နိဓိ» နှင့် «အဘျာသ» တို့သည် “နီးကပ်စွာ ရှိနေခြင်း/အနီးကပ် စောင့်ရှောက်ခြင်း” ကို ဖော်ပြသည်။ «နေဒိဋ္ဌ» သည် “အနီးဆုံး” ဖြစ်ပြီး «သု-သမီပက» သည် “အလွန်နီး” ဟု ဆိုလိုသည်။
Verse 18
सुदूरे तु दविष्ठं स्याद्वृत्तं निस्तलवर्तुले उच्चप्रांशून्नतोदग्रा ध्रुवो नित्यः सनातनः
အမှန်တကယ် အလွန်ဝေးကွာ၍ အဝေးဆုံးဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် စက်ဝိုင်းပုံ၊ မျက်နှာပြင်ချောမွေ့သော ဝိုင်းဝိုင်းပြားတစ်ခုကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ မြင့်မားရှည်လျား၍ အပေါ်သို့တက်ကာ ထိပ်ဖျားထင်ရှားသဖြင့်—ဓြုဝ (မြောက်ကြယ်) သည် တည်ငြိမ်၍ နိစ္စ၊ အနန္တ၊ ပုရాణဒေသဖြစ်၏။
Verse 19
आविद्धं कुटिलं भुग्नं वेल्लितं वक्रमित्यपि पाठो ऽयं पुररुक्तिदोषेण दुष्टः चञ्चलं तरलञ्चैव कठोरं जठरं दृढं
“ထိုးနှက်/လှုပ်ယမ်းထားသော”, “ကွေ့ကောက်သော”, “ကွေးညွတ်သော”, “လှိုင်းလှိုင်းယိမ်းယိုင်သော”, “ဝိုင်းကွေ့သော” ဟူသော အဖတ်ပုံစံသည်လည်း punaḥ-ukti (ထပ်ခါထပ်ခါဆိုခြင်း) အပြစ်ကြောင့် ပျက်စီးသွားသော အဖတ်ဖြစ်၏။ ထို့အတူ မတည်ငြိမ်ခြင်း၊ အလွန်ပျော့ရည်လွန်းခြင်း၊ ကြမ်းတမ်းခြင်း၊ လည်ချောင်းမှ အလေးထွက်သံ (guttural) နှင့် တင်းကျပ်ခိုင်မာခြင်းတို့လည်း အမှားယွင်းသော ထုတ်ဖော်မှုဖြစ်သည်။
Verse 20
प्रत्यग्रो ऽभिनवो नव्यो नवीनो नूतनो नवः एकतानो ऽनन्यवृत्तिरुच्चण्डमविलम्बितं
သူသည် အမြဲတမ်းသစ်လွင်၍ အသစ်တဖန်ပေါ်ထွန်းသူ—အသစ်၊ ပိုအသစ်၊ အအသစ်ဆုံး; အစဉ်ပြန်လည်သစ်လွင်နေသူဖြစ်၏။ သူသည် ရည်ရွယ်ချက်တစ်ခုတည်းဖြင့် မပြတ်မတောက်၊ အခြားလမ်းကြောင်းသို့ မယိမ်းယိုင်; အလွန်ပြင်းထန်ခိုင်မာ၍ နှောင့်နှေးခြင်းမရှိ (လုပ်ရပ်မြန်ဆန်)။
Verse 21
उच्चावचं नैकभेदं सम्बाधकलिलं तथा तिमितं स्तिमितं क्लिन्नमभियोगत्वभिग्रहः
“မြင့်နှင့်နိမ့်”, “အမျိုးအစားများစွာ”, “ကျပ်တည်း၍ ရောထွေးရှုပ်ထွေး” ထို့အတူ “မှောင်မိုက်”, “တိတ်ဆိတ်တည်ငြိမ်”, “စိုစွတ်စိမ့်ဝင်” ဟူသော စကားလုံးများကို အသုံးချရေး (abhiyoga) တွင် နည်းပညာဆိုင်ရာ သတ်မှတ်ချက် (abhigraha) အဖြစ် ယူဆသုံးစွဲကြသည်။
Verse 22
स्फातिर्वृद्धौ प्रथा ख्यातौ समाहारः समुच्चयः अपहारस्त्वपचयो विहारस्तु परिक्रमः
“Sphāti” သည် တိုးပွားခြင်း (ကြီးထွားခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်။ “Prathā” သည် ကျော်ကြားမှု (ကျယ်ပြန့်သော နာမည်သတင်း) ဖြစ်သည်။ “Samāhāra” သည် စုစည်းခြင်း၊ အစုအဝေး (ပေါင်းစု) ဖြစ်သည်။ “Apahāra” သည် လျော့နည်းခြင်း (လျှော့ချခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်။ “Vihāra” သည် လှည့်လည်သွားလာခြင်း၊ ပတ်လည်လှည့်ခြင်း (perambulation) ဖြစ်သည်။
Verse 23
प्रत्याहार उपादानं निर्हारो ऽभ्यवकर्षणं विघ्नो ऽन्तरायः प्रत्यूहः स्यादास्यात्वासना स्थितिः
“ပရတ္ယာဟာရ” သည် အာရုံခံအင်္ဂါများကို ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းခြင်း ဖြစ်သည်။ “နိရဟာရ” သည် ထုတ်ယူဆွဲထုတ်ခြင်း၊ “အဘျဝကර්ရှဏ” သည် ဝေးကွာအောင် ဆွဲခွာခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဝိဃ္န” သည် အတားအဆီး၊ “အန္တရာယ” သည် တားဆီးနှောင့်ယှက်မှု၊ “ပရတ္ယူးဟ” သည် တန်ပြန်အတားအဆီး ဖြစ်သည်။ “အာသျတ്വ” သည် ထိုင်နေသည့်အခြေအနေ၊ “အာသန-သ္ထိတိ” သည် အာသန၌ တည်ငြိမ်မှု ဖြစ်သည်။
Verse 24
सन्निधिः सन्निकर्षः स्यात्मंक्रमो दुर्गसञ्चरः उपलम्भस्त्वनुभवः प्रत्यादेशो निराकृतिः
“သန္နိဓိ” သည် နီးကပ်မှုကို ဆိုလိုသည်။ “သန္နိကර්ရှ” သည် အနီးကပ်ထိတွေ့မှု ဖြစ်သည်။ “အာတ္မက్రమ” သည် အတွင်းပိုင်း (ကိုယ်ပိုင်) အစဉ်အလာကို ညွှန်းပြီး “ဒုರ್ಗသဉ္စရ” သည် ဖြတ်သန်းရန် ခက်ခဲခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဥပလမ္ဘ” သည် တိုက်ရိုက်သိမြင်အတွေ့အကြုံ ဖြစ်ပြီး “ပရတ္ယာဒေရှ” သည် တန်ပြန်ဆိုချက်ဖြင့် ချေပခြင်း ဖြစ်သည်။ “နိရာကృతိ” သည် ပယ်ချခြင်း/ငြင်းပယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။
Verse 25
परिरम्भःपरिष्वङ्गः संश्लेष उपगूहनं अनुमा पक्षहेत्वाद्यैर् डिम्बे भ्रमरविप्लवौ
“ပရိရမ္ဘ” “ပရိရှ္ဝင်္ဂ” “သံရှ္လေရှ” နှင့် “ဥပဂူဟန” တို့သည် ဖက်တွယ်ပွေ့ဖက်ခြင်းနှင့် အနီးကပ်ချုပ်ကိုင်ဖက်တွယ်ခြင်းကို ခေါ်သော အမည်များ ဖြစ်သည်။ ထိုနည်းတူ “အနုမာန” (အနုမာန—အနုမေ့ဆင်ခြင်၍ ခန့်မှန်းသိခြင်း) သည် “ပက္ခ” (တင်ပြချက်/ပရပို့ဇစ်ရှင်း) “ဟေတု” (အကြောင်းရင်း) စသည်တို့နှင့် တွဲဖက်၍ ဆိုရသည်။ ထို့ပြင် “ဍိမ္ဘ” “ဘ္ရမရ” “ဝိပ္လဝ” တို့ကိုလည်း ကဗျာ/စာပအသုံးအနှုန်း၌ နည်းပညာဆိုင်ရာ သတ်မှတ်ချက်များအဖြစ် နားလည်ရမည်။
Verse 26
असन्निकृष्तार्थज्ञानं शब्दाद्धि शाब्दमीरितं सादृश्यदर्शनात्तुल्ये बुद्धिः स्यादुपमानकं
အာရုံခံအင်္ဂါများရှေ့တွင် တိုက်ရိုက်မရှိသော အရာဝတ္ထုကို စကားလုံးများမှတစ်ဆင့် သိမြင်လာသော ဗဟုသုတကို “ရှဗ္ဒ” (śabda-pramāṇa—စကားသက်သေ) ဟု ကြေညာသည်။ ထို့ပြင် ဆင်တူမှုကို မြင်တွေ့ရာမှ တစ်ခုကို တစ်ခုနှင့် နှိုင်းယှဉ်နိုင်သည်ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော ဉာဏ်ကို “ဥပမာန” (upamāna-pramāṇa—နှိုင်းယှဉ်သက်သေ) ဟု ခေါ်သည်။
Verse 27
कार्यं दृष्ट्वा विना नस्यादर्थापत्तिः परार्थधीः प्रतियोगिन्यागृहीते भुवि नास्तीत्यभावकः इत्यादिनामलिङ्गो हि हरिरुक्तो नृबुद्धये
“အရ္ထာပတ္တိ” (postulation/အလျောက်သတ်မှတ်ခြင်း) သည် အကျိုးကို မြင်၍ မဖြစ်နိုင်မှုကို ရှောင်ရန် မဖြစ်မနေလိုအပ်သော အကြောင်းရင်းတစ်ရပ်ကို သတ်မှတ်ကာ ဆုံးဖြတ်သိမြင်လာသော ဉာဏ် ဖြစ်သည်။ “ပရာရ္ထဓီ” သည် အခြားသူအတွက် ရည်ရွယ်သော သိမြင်မှု (အခြားသူကို ယုံကြည်စေရန် ပြောသော အကြောင်းပြချက်) ဖြစ်သည်။ “အဘ္ဟာဝက” (မရှိခြင်းကို သိခြင်း) သည် ဆန့်ကျင်ဘက်အရာကို မသိမြင်ရသေးသော်လည်း “ဒီမြေပြင်ပေါ်မှာ မရှိ” ဟူသကဲ့သို့ မရှိကြောင်း သိမြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ လူတို့နားလည်စေရန် ဟရိ (ဝိෂ္ဏု) ကို “အလိင်္ဂ” (အမှတ်အသား/ဂုဏ်သတ္တိမရှိ) ဟု ဖော်ပြထားသည်။
Frequently Asked Questions
It functions as a semantic-grammar index: dense synonym clusters for traits and states, plus explicit epistemology terms (śabda, upamāna, arthāpatti, abhāva) that connect linguistic usage to valid knowledge.
By refining language and categories of knowing, it disciplines thought and speech—supporting satya, viveka, and pramāṇa-clarity—while grounding the lexicon in a theological horizon (Hari as aliṅga), aligning scholarship with contemplation.