Adhyaya 365

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मवर्गो नाम चतुःषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः क्षत्रविट्शूद्रवर्गाः अग्निर् उवाच मूर्धाभिशिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट् राजा तु प्रणताशेषसामन्तः स्यादधीश्वरः

ဤသို့ အဂ္နိမဟာပုရာဏ၌ «ဗြဟ္မဝဂ္ဂ» ဟူသော အခန်း ၃၆၄ ပြီးဆုံး၏။ ယခု «က்ஷတ္တရိယ၊ ဝိုင်ရှျ၊ ရှူဒ္ဒရ ဝဂ္ဂများ» ဟူသော အခန်း ၃၆၅ စတင်၏။ အဂ္နိက မိန့်တော်မူသည်– «ခေါင်းအပိသေက ခံရသူကို ရာဇည (Rājanya) ဟု ခေါ်၏။ ကမ္ဘာဓာတ်၏ လက်မောင်းမှ ပေါ်ထွန်းသော က္ෂတ္တရိယသည် ဝိရာဋ (Virāṭ) ဖြစ်၏။ စာမန္တ အုပ်ချုပ်သူများ အားလုံး ဦးညွှတ်သော မင်းကို အဓိဣශ්ဝရ (Adhīśvara) ဟု သိရ၏»။

Verse 2

चक्रवर्ती सार्वभौमो नृपो ऽन्यो मण्डलेश्वरः मन्त्री धीसचिवो ऽमात्यो महामात्राः प्रधानकाः

စကြဝတိန် (cakravartin) သည် စကြဝဠာအုပ်စိုးသော အင်ပါယာမင်း ဖြစ်၏။ စာဝ္ဗဘౌမ (sārvabhauma) သည် အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် မင်း ဖြစ်၏။ အခြားတစ်မျိုးသော မင်းကို မဏ္ဍလေရှ္ဝရ (maṇḍaleśvara) ဟု ခေါ်၏။ အကြံပေးကို မန္တရင် (mantrin) ဟု ခေါ်ပြီး၊ ဉာဏ်ရည်ရှိ အတွင်းရေးမှူးကို ဓီ-စချိဝ (dhī-saciva) ဟု ခေါ်၏။ အုပ်ချုပ်ရေးအရာရှိကို အမာတ်ယ (amātya) ဟု ခေါ်ပြီး၊ အကြီးတန်းအရာရှိများကို မဟာမာတ်ရ (mahāmātra) နှင့် ပဓာန မန္တရိများ ဟု ခေါ်၏။

Verse 3

द्रष्टरि व्यवहाराणां प्राड्विवाकाक्षदर्शकौ भौरिकः कनकाध्यक्षो ऽथाध्यक्षाधिकृतौ समौ

တရားရေးလုပ်ငန်းများကို ကြီးကြပ်ရန် ပရာဍ္ဝိဝာက (Prāḍvivāka) နှင့် အက္ဆဒർശက (Akṣadarśaka) တို့ ရှိရမည်။ ထို့အတူ အလေးချိန်နှင့် အတိုင်းအတာကို ကြီးကြပ်သူ ဘောရိက (Bhaurika) နှင့် ရွှေ/ဘဏ္ဍာကို ကြီးကြပ်သူ ကနကာဓျက္ခ (Kanakādhyakṣa) တို့သည် အဆင့်တန်းတူဟု မှတ်ယူရမည်။ ထို့ပြင် အဓျက္ခ (Adhyakṣa) နှင့် အဓိကೃತ (Adhikṛta) တို့လည်း အာဏာနှင့် အဆင့်အတန်းတူ၏။

Verse 4

अन्तःपुरे त्वधिकृतः स्यादन्तर्वंशिको जनः सौविदल्लाः कञ्चुकिनः स्थापत्याः सौविदाश् च ते

အတွင်းနန်းတော် (အန္တಃပုရ) တွင် ခန့်အပ်ထားသော အဓိကೃತသည် အန္တရဝံသိက (antarvaṃśika) ဟု ခေါ်သော ယုံကြည်ရသော အတွင်းတော်အရာရှိ/အူနုခ် ဖြစ်ရမည်။ သူ၏အောက်တွင် စောဝိဒလ္လာ (sauvidalla) အစေခံများ၊ ကဉ္စုကင် (kañcukin) အခန်းတော်စောင့်များ၊ စ္ထာပတျ (sthāpatya) ဆောက်လုပ်ရေးကြီးကြပ်သူများနှင့် စောဝိဒ (sauvida) နန်းတော်ဝန်ထမ်းများ ရှိကြသည်။

Verse 5

षण्डो वर्षवरस्तुल्याः सेवकार्थ्यनुजीविनः विषयानन्तरो राजा शत्रुर्मित्रमतः परं

ရှဏ္ဍ (ṣaṇḍa) ဟူသော အူနုခ်ကို မိန်းမတို့အနက် အကောင်းဆုံးနှင့် တန်းတူဟု မှတ်ယူကြ၏။ ထို့ပြင် အခြားသူကို ဝန်ဆောင်၍ အသက်မွေးသူများ—ဝန်ဆောင်မှုနှင့် တောင်းခံမှုတို့ဖြင့် ရပ်တည်သော မှီခိုသူများ—လည်း ထိုတန်းတူအုပ်စုတွင် ပါဝင်၏။ မိမိနယ်မြေနှင့် ကပ်လျက်ရှိသော မင်းကို ရန်သူဟု ဆက်ဆံရမည်; ထိုမင်းကို ကျော်လွန်၍ အဝေးတွင်ရှိသူကို မိတ်ဖက် (မిత్ర) ဟု သတ်မှတ်၏။

Verse 6

उदासीनः परतरः पार्ष्णिग्राहस्तु पृष्ठतः चरः स्पर्शः स्यात्प्रणिधिरुत्तरः काल आयतिः

«ဥဒာစီန» သည် ပို၍ဝေးရာတွင် ရပ်တည်သည်။ «ခြေခလုတ်ဖမ်းသူ» သည် နောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။ စုံထောက်သည် «ထိတွေ့ဆက်သွယ်မှု» ဖြစ်ပြီး၊ သတင်းပေးသည် မြောက်ဘက်တွင် ထားရသည်။ «ကာလ» နှင့် «အာယတိ» (ချဉ်းကပ်/တိုးတက်လာခြင်း) တို့ကိုလည်း နည်းပညာဆိုင်ရာ အမည်များအဖြစ် နားလည်ရမည်။

Verse 7

तत्कालस्तु तदात्वं स्यादुदर्कः फलमुत्तरं अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम्

«တတ်ကာလ» သည် ချက်ချင်းအကျိုးဖြစ်စေသော အချိန်ဖြစ်၍၊ «ဥဒရ္က» သည် နောက်ပိုင်းတွင် ထွက်ပေါ်လာသော အကျိုးရလဒ်ဖြစ်သည်။ «အဒೃဋ္ဌ» (မမြင်ရသော) သည် မီး၊ ရေ စသည့် အကြောင်းအရာများမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည့်အရာ; «ဒೃဋ္ဌ» (မြင်ရသော) သည် ကိုယ့်တပ် သို့မဟုတ် ရန်သူတပ်မှ ထုတ်ပေါ်လာသည့်အရာဖြစ်သည်။

Verse 8

भद्रकुम्भः पूर्णकुम्भो भृङ्गारः कनकालुका प्रभिन्नो गर्जितो मातो वमथुः करशीकरः

«ဘဒ္ရကုမ္ဘ», «ပူර්ဏကုမ္ဘ», «ဘೃင်္ဂာရ», «ကနကာလုကာ», «ပရဘိန္န», «ဂರ್ಜိတ», «မာတ», «ဝမထု», «ကရရှီကရ» ဟူသောအမည်များသည် ဆေးပညာအစဉ်အလာတွင် ရောဂါအခြေအနေ/လက္ခဏာစုများကို ခေါ်သော နည်းပညာဆိုင်ရာ အမည်များဖြစ်သည်။

Verse 9

स्त्रियां शृणिस्त्वङ्कुशो ऽस्त्री परिस्तोमः कुथो द्वयोः कर्णीरथः प्रवहणं दोला प्रेङ्खादिका स्त्रियां

«śṛṇi» (ဇွန်း/ခွက်လှော်) သည် မိန်းမလိင်ဖြစ်သည်။ «aṅkuśa» (ဆင်မောင်းတံ) သည် မိန်းမလိင်မဟုတ် (ယောက်ျားလိင်) ဖြစ်သည်။ «paristoma» နှင့် «kutha» တို့ကို လိင်နှစ်မျိုး (ယောက်ျား/နပုংসက) ဖြင့် သုံးနိုင်သည်။ «karṇīratha» နှင့် «pravahaṇa» သည် ယာဉ်/လှည်းကို ဆိုလိုသည်။ «dolā» (လှုပ်ခတ်ခုံ/ပလန်ကင်) နှင့် «preṅkhā» စသည့်အရာများသည် မိန်းမလိင်ဖြစ်သည်။

Verse 10

आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिनः भटा योधाश् च योद्धारः कञ्चुको वारणो ऽस्त्रियां

«ādhoraṇā», «hastipakā», «hastyārohā», «niṣādinaḥ» တို့သည် ဆင်စီးသူ/ဆင်တပ်သား (mahout) ကို ခေါ်သော စကားလုံးများဖြစ်သည်။ «bhaṭā», «yodhāḥ», «yoddhāraḥ» တို့သည် “စစ်သည်/ယೋಧ” ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ «kañcuka» နှင့် «vāraṇa» သည် ဆင်ကို ခေါ်သော အမည်များဖြစ်ပြီး မိန်းမလိင်မဟုတ်သော လိင်ဖြင့် သုံးသည်။

Verse 11

शीर्षण्यञ्च शिरस्त्रे ऽथ तनुत्रं वर्म दंशनं आमुक्तः प्रतिमुक्तश् च पिनद्धश्चापिनद्धवत्

«śīrṣaṇya» နှင့် «śiras-tra» ဟူသောစကားလုံးများသည် ခေါင်းကာကွယ်ရေးကို ဆိုလိုသည်။ ထို့အတူ «tanutra», «varman», «daṃśana» တို့သည် ကိုယ်ခန္ဓာအကာအကွယ် သံချပ်ကာကို ရည်ညွှန်းသည်။ သံချပ်ကာဝတ်ဆင်ပုံတွင် «āmukta» သည် ဝတ်တင်ထားသည်၊ «pratimukta» သည် ချွတ်ထားသည်၊ «pinaddha» သည် ကြိုးချည်/တင်းကျပ်စွာ ချိတ်ထားသည်၊ «apinaddha-vat» သည် မချည်ထားသကဲ့သို့ (လျော့လျော့ဝတ် သို့မဟုတ် မချိတ်သကဲ့သို့) ဟု ဆိုသည်။

Verse 12

व्यूहस्तु बलविन्यासश् चक्रञ्चानीकमस्त्रियां एकेभैकरथा त्र्यश्वाः पत्तिः पञ्चपदातिकाः

«vyūha» သည် တပ်ဖွဲ့များကို စစ်ရေးနည်းဗျူဟာအရ စီစဉ်ထားသော အနေအထားကို ဆိုလိုသည်။ စစ်ဘက်ဝေါဟာရတွင် «cakra» နှင့် «anīka» သည် စံတန်းစီဖွဲ့စည်းပုံများ ဖြစ်သည်။ အခြေခံယူနစ်တစ်ခုတွင် ဆင် ၁ ကားရထား ၁ မြင်း ၃ ပါဝင်ပြီး «patti» သည် ခြေလျင်စစ်သား ၅ ယောက်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းသည်။

Verse 13

पत्त्यङ्गैस्त्रिगुणैः सर्वैः क्रमादाख्या यथोत्तरं सेनामुखं गुल्मगणौ वाहिनी पृतना चमूः

ဤစစ်တပ်ဖွဲ့စည်းပုံများအားလုံးသည် အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုချင်းစီ (patti-aṅga) တွင် သုံးဆစီ တိုးပွားသွားသည့် အစဉ်အလာအတိုင်း ဖြစ်ပြီး၊ အစဉ်လိုက် အမည်များမှာ «senāmukha», «gulma», «gaṇa», «vāhinī», «pṛtanā», «camū» ဟူ၍ ခေါ်ကြသည်။

Verse 14

अनीकिनी दशानीकिन्यो ऽक्षोहिण्यो गजादिभिः धनुः कोदण्ड+इष्वासौ कोटिरस्याटनी स्मृता

«anīkinī» ဆယ်ခု ပေါင်းစည်းလျှင် ဆင်တပ်နှင့် အခြားတပ်ဖွဲ့များ ပြည့်စုံသော «akṣauhiṇī» တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုအတွက် လေးအရေအတွက်—«kodaṇḍa» နှင့် «iṣvāsa» အပါအဝင်—ကို ကရိုး (crore) တစ်ခုဟု ဆိုကြပြီး၊ ဤစံရေတွက်ပုံကို «āṭanī» ဟု မှတ်သားထားသည်။

Verse 15

नस्तकस्तु धनुर्मध्यं मौर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः पृषत्कवाणविशिखा अजिह्मगखगाशुगाः

လေး၏ အလယ်ပိုင်းကို «nastaka» ဟု ခေါ်သည်။ လေးကြိုးကို «maurvī» သို့မဟုတ် «jyā» ဟု ခေါ်ကြပြီး၊ တင်းကျပ်စွာ တီးသံထွက်စေသော ကြိုးကို «śiñjinī» ဟု ခေါ်သည်။ လေးကြိုးကို «guṇa» ဟုလည်း ခေါ်နိုင်သည်။ မြားကို «pṛṣat», «kavāṇa», «viśikhā» ဟု ခေါ်သကဲ့သို့ «ajihma», «ga», «khaga», «āśuga» ဟူ၍လည်း သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။

Verse 16

तूणोपासङ्गतूणीरनिषङ्गा इषुधिर्द्वयोः असिरृष्टिश् च निस्त्रिंशः करवालः कृपालःकृपाणवत्

tūṇa, upāsaṅga, tūṇīra နှင့် niṣaṅga ဟူသောစကားလုံးများသည် မြှားအိတ် (သို့) ၎င်း၏အမျိုးအစားများကို ဆိုလို하며၊ iṣudhi သည် မြှားအိတ်နှင့် မြှားထည့်အိုး နှစ်မျိုးလုံးအတွက်လည်း သုံးသည်။ ဓားမျိုးအလှီးအဖြတ်လက်နက်များအတွက် asi နှင့် r̥ṣṭi (ဓားနှင့် လှံ), nistriṁśa, karavāla, kṛpāla နှင့် kṛpāṇa တို့သည် ဓားသဘောလက်နက်အမည်များ ဖြစ်သည်။

Verse 17

सरुः खड्गस्य सुष्टौ स्यादीली तु करपालिका द्वयोः कुठारः सुधितिः छुरिका चासिपुत्रिका

‘saru’ သည် ဓားကို ခေါ်သောအမည်ဖြစ်သည်။ ‘suṣṭi’ လည်း (ဓား၏) အမည်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ‘īlī’ သည် လက်ဖြင့်ကိုင်သည့် ဦးခေါင်းခွံခွက် (kapāla) ပန်းကန်ကို ဆိုလိုသည်။ စကားလုံးနှစ်ခုအတွက် ‘kuṭhāra’ သည် ပုဆိန်၊ ‘sudhiti’ သည် ဓားတို/ဓားမြှောင်၊ ‘churikā’ သည် ‘āsiputrikā’ ဟုလည်း ခေါ်သော ဓားသေး (“ဓား၏သမီး”) ဖြစ်သည်။

Verse 18

प्रासस्तु कुन्तो विज्ञेयः सर्वला तोमरो ऽस्त्रियां वैतालिका बोधकरा मागधा वन्दिनस्तुतौ

prāsa ကို (kunta ဟုခေါ်သော) လက်နက်ဟု နားလည်ရမည်။ sarvalā ကိုလည်း tomara ဟု ခေါ်သည်။ မိန်းမလိင်ပုံစံတွင် vaitālikā, bodhakarā နှင့် māgadhā တို့သည် ချီးမွမ်းသီချင်းဆိုသူ (panegyrist) ကို ဆိုလိုပြီး၊ vandin နှင့် stuti တို့သည် ချီးမွမ်းခြင်း (eulogy) ကို ဆိုလိုသည်။

Verse 19

संशप्तकास्तु समयात्सङ्ग्रामादनिवर्तिनः पताका वैजयन्ती स्यात्केतनं धजमिस्त्रियां

Saṁśaptaka များသည် သစ္စာကတိပြုထားပြီး စစ်မြေပြင်မှ နောက်မဆုတ်သူများ ဖြစ်သည်။ ‘patākā’ (အလံ/တံခွန်) ကို ‘vaijayantī’ ဟုလည်း ခေါ်ပြီး၊ ‘ketana’ ကို ‘dhaja’ ဟု ခေါ်သည်—ဤစကားလုံးများသည် သဒ္ဒါအရ မိန်းမလိင် ဖြစ်သည်။

Verse 20

अहं पूर्वमहं पूर्वमित्यहंपूर्विका स्त्रियां अहमहमिका सास्याद्यो ऽहङ्कारः परस्परम्

“ငါပထမ! ငါပထမ!” ဟူသောအလေ့ကို မိန်းမအတွက် ahaṃpūrvikā (“ငါအရင်”) ဟု ခေါ်သည်။ ထို့ပြင် ahamahamikā (“ငါ-ငါ-ဖြစ်ခြင်း”) သည် လူတို့အချင်းချင်း ယှဉ်ပြိုင်တင်းမာစေသော အပြန်အလှန် အဟင်္ကာရ (ahaṅkāra) ဖြစ်သည်။

Verse 21

शक्तिः पराक्रमः प्राणः शौर्यं स्थानसहोबलं मूर्छा तु कश्मलं मोहो ऽप्यवर्मद्दस्तु पीडनं

«Śakti» သည် ကိုယ်ခန္ဓာစွမ်းရည်၊ «parākrama» သည် ပြင်းထန်သော ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှု၊ «prāṇa» သည် အသက်ရှူသက်တမ်း (အသက်ဓာတ်)၊ «śaurya» သည် ရဲရင့်မှု၊ «sthāna» သည် ရပ်တည်မှု/တည်ငြိမ်မှု၊ «saho» သည် သည်းခံနိုင်စွမ်း၊ «bala» သည် အင်အား ဖြစ်သည်။ «mūrchā» သည် မူးလဲသတိလစ်ခြင်း၊ «kaśmala» သည် စိတ်ပင်ပန်းကျဆင်းမှု၊ «moha» သည် မောဟ/လွဲမှားမှု၊ «avarmadda» သည် နာကျင်သော ဖိနှိပ်ဒဏ် (pīḍana) ကို ဆိုလိုသည်။

Verse 22

अभ्यवस्कन्दनन्त्वभ्यासादनं विजयो जयः निर्वासनं संज्ञपनं सारणं प्रतिघातनं

«abhyavaskandana» သည် ရုတ်တရက် ထိုးစစ်ဝင်ခြင်း၊ «abhyāsādana» သည် ထပ်ခါတလဲလဲ ဖိအားပေး၍ အင်အားလျော့စေခြင်း၊ «vijaya» နှင့် «jaya» သည် အောင်ပွဲနှင့် အောင်မြင်သိမ်းပိုက်ခြင်း၊ «nirvāsana» သည် ရန်သူကို မောင်းထုတ်ခြင်း၊ «saṃjñāpana» သည် လက်အောက်ခံအောင်/အသိအမှတ်ပြုအောင် ပြုခြင်း၊ «sāraṇa» သည် ခွဲကွာစေ၍ ထွက်ပြေးစေခြင်း၊ «pratighātana» သည် ပြန်လည်တန်ပြန်ထိုးစစ်/တားဆီးပြန်ထိုးခြင်း ဟူသော စစ်နည်းအမည်များ ဖြစ်သည်။

Verse 23

स्यात्पञ्चता कालधर्मो दिष्टान्तः प्रलयो ऽत्ययः विशो भूमिस्पृषो वैश्या वृत्तिर्वर्तनजीवने

«pañcatā» သည် သေဆုံးခြင်း (ဓာတ်ငါးပါးသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်ခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်။ «kāla-dharma» သည် အချိန်၏ ဓမ္မ/ဥပဒေ ဖြစ်သည်။ «diṣṭānta», «pralaya», «atyaya» တို့သည် ဖျက်ဆီးခြင်း၊ မဟာဘေး (ပျက်ကွက်လျော်ကွယ်ခြင်း) အတွက် အသုံးအနှုန်းများ ဖြစ်သည်။ «viśaḥ» သည် ဝိုင်ရှျယ (Vaiśya) မျိုးတန်းကို ရည်ညွှန်းပြီး၊ သူတို့ကို «bhūmi-spṛśaḥ» ဟု ခေါ်ကာ မြေကို ထိတွေ့၍ အသက်မွေးသူများ (လယ်ယာ) ဟု ဆိုသည်။ «vṛtti» သည် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း—မိမိအလုပ်အကိုင်ဖြင့် ရပ်တည်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Verse 24

कृष्यादिवृत्तयो ज्ञेयाः कुसीदं वृद्धिजीविका उद्धरो ऽर्थप्रयोगः स्यात्कणिशं सस्यमञ्जरी

လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး စသည့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းများကို သိမှတ်ရမည်။ «kuśīda» (အတိုးစား) သည် အတိုးဖြင့် အသက်မွေးခြင်း ဖြစ်သည်။ «uddhāra» ကို ငွေကြေး ထုတ်ပေးခြင်း/ကြိုတင်ပေးအပ်ခြင်း (အရင်းအသုံးချခြင်း) ဟု နားလည်ရမည်။ «kaṇiśa» သည် စပါးနှံ/သီးနှံ၏ အနှံ (ပန်နီကယ်) ကို ဆိုလိုသည်။

Verse 25

किंशारुः सस्यशूकं स्यात् स्तम्बो गुत्सस्तृणादिनः धाम्यं व्रीहिः स्तम्बकरिः कडङ्गरो वुपं स्मृतं

«kiṃśāru» သည် သီးနှံ၏ အမြီးပါသော အနှံ/ဦးခေါင်း (awned head) ကို ဆိုလိုသည်။ «stamba» သည် မြက်စည်း၊ မြက်တုံးကဲ့သို့သော အစုအပုံ ကို ဆိုလိုသည်။ «dhāmya» သည် ဆန်စပါး (vrīhi) အတွက် အမည်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ «stambakarī» ကိုလည်း အခြားအမည်အဖြစ် သုံးကြသည်။ «kaḍaṅgara» ကို «vupa» ဟူသော အဓိပ္ပါယ်တူ အမည်အဖြစ် မှတ်သားထားသည်။

Verse 26

माषादयः शमीधान्ये शुकधान्ये यवादयः तृणधान्यानि नीवाराः शूर्पं प्रस्फोटनं स्मृतं

ပဲမတ် (အနက်ပဲ) နှင့် အလားတူ ပဲမျိုးများကို «śamī-သီးနှံ» ဟု ခွဲတန်းထားသည်။ မုယော (barley) နှင့် အလားတူ သီးနှံများကို «śuka-သီးနှံ» ဟု ခေါ်သည်။ တောဆန် (nīvāra) ကို «မြက်သီးနှံ» ဟု မှတ်ယူကြပြီး၊ ဆန်စစ်တောင်း (śūrpa) ကို ရိုးရာအားဖြင့် «prasphoṭana» ဟု ခေါ်ကြသည်။

Verse 27

स्यूतप्रसेवौ कण्डोलपिटौ कटकिनिञ्जकौ समानौ रसवत्यान्तु पाकस्थानमहानसे

«Syūta» နှင့် «Praseva» သည် အဓိပ္ပါယ်တူကြသည်။ ထို့အတူ «Kaṇḍola» နှင့် «Piṭa»၊ «Kaṭakin» နှင့် «Niñjaka» တို့လည်း အမည်တူအဓိပ္ပါယ်တူ ဖြစ်သည်။ «Rasavatī» (မီးဖိုခန်း/ချက်ပြုတ်ရေး) တွင် ချက်ပြုတ်ရာနေရာကို «Pāka-sthāna» ဟု ခေါ်ပြီး၊ မီးဖိုခန်းကြီးကို «Mahānasa» ဟု ခေါ်သည်။

Verse 28

पौरोगवस्तदध्यक्षः सूपकारास्तु वल्लवाः आरालिका आन्धसिकाः सूदा औदनिका गुणाः

မြို့အုပ်ချုပ်ရေးအရာရှိ၏ ကြီးကြပ်သူ «pauroga» ကို ဖော်ပြထားသည်။ ထို့အတူ ချက်ပြုတ်သူများနှင့် နွားထိန်းများ၊ အရသာပစ္စည်းပြုလုပ်သူများနှင့် ဆော့စ်/ဟင်းရည်ပြင်ဆင်သူများ၊ မီးဖိုခန်းဝန်ထမ်းများနှင့် ထမင်းချက်သူများ—ဤတို့သည် အဖွဲ့အစည်း၏ လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်သူများ «guṇāḥ» ဖြစ်ကြသည်။

Verse 29

क्लीवे ऽम्बरीषं भ्राष्टो ना कर्कर्यालुर्गलन्तिका आलिञ्जरः स्यान्मणिकं सुषवी कृषजीरके

နပုလ္လင်္ဂ (neuter) တွင် «ambārīṣa» ဟူသော စကားလုံးကို သုံးသည်။ «bhrāṣṭa» ကို ပုလ္လင်္ဂ (masculine) အဖြစ် သုံးကြသည်။ «karkaryā», «ālu», «galantikā» ဟူသော အမည်များရှိသည်။ «āliñjara» ကိုလည်း အဓိပ္ပါယ်တူအဖြစ် ဆိုကြသည်။ အနက်ဇီရာ (kṛṣa-jīraka) အတွက် «maṇika» နှင့် «suṣavī» ဟူသော အမည်များကို သုံးသည်။

Verse 30

आरनालस्तु कुल्माषं वाह्लीकं हिङ्गु रामठं निशा हरिद्रा पीता स्त्री खण्डे मत्स्यण्डिफाणिते

«Āranāla» သည် «kulmāṣa» (ချဉ်ရည်/ဖာမင့်လုပ်ထားသော ပဲအစားအစာ) ၏ အခြားအမည်ဖြစ်သည်။ «Vāhlīka» သည် ဟင်းဂု (asafoetida) ဖြစ်ပြီး «rāmaṭha» ဟုလည်း ခေါ်သည်။ «Niśā» သည် နနွင်း (haridrā) ဖြစ်၍ «pītā» နှင့် «strī» ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ «Khaṇḍa» သည် «matsyaṇḍī-phāṇita» ဟုခေါ်သော သကြားညို/မိုလတ်စ် အမျိုးအစားဖြစ်သည်။

Verse 31

कूर्चिका क्षिरविकृतिः स्निग्धं मसृणचिक्कणं पृथुकः स्याच्चिपिटको धाना भ्रष्टयवास्त्रियः

Kūrcikā သည် နို့မှ ပြုလုပ်သော အစားအစာပြင်ဆင်မှုတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို ဆီပြန်၍ နူးညံ့ချောမွေ့ကာ တောက်ပြောင်သော အရည်အသွေးရှိသည်ဟု ဆိုသည်။ Pṛthuka သည် ပြားပြားလှန်ထားသော သီးနှံဖြစ်ပြီး၊ ထို့အတူ cipiṭaka၊ dhānā နှင့် သုံးကြိမ်ကင်ထားသော မုယောစေ့များ (bhraṣṭa-yava) လည်း ဖြစ်ကြသည်။

Verse 32

जेमनं लेप आहारो माहेयी सौरभी च गौः युगादीनाञ्च बोढारो युग्यप्रसाङ्ग्यशाटकाः

Jemana၊ Lepa နှင့် Āhāra တို့သည် အမည်/အသုံးအနှုန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့အတူ Māheyī နှင့် Saurabhī တို့သည်လည်း နွား (gauḥ) ကို ခေါ်သော အမည်များ ဖြစ်သည်။ ယုတ်နှင့် အလားတူ ပစ္စည်းများကို ထမ်းဆောင်နိုင်သော နွားတို့ကို boḍhāra ဟု ခေါ်ပြီး၊ အခြား ခေါ်ဝေါ်ချက်များမှာ yugya၊ prasāṅgya နှင့် śāṭaka တို့ ဖြစ်သည်။

Verse 33

चिरसूता वष्कयणी धेनुः स्यान्नवसूतिका सन्धिनी वृषभाक्रान्ता वेहद्गर्भोपघातिनी

နွားကို အောက်ပါအမည်များဖြင့် ခေါ်ကြသည်– (၁) cirasūtā၊ အချိန်ကြာမြင့်စွာက မွေးပြီးသား; (၂) vaṣkayaṇī၊ နို့ထွက်မှု တားဆီး/ချို့ယွင်းသော နွား; (၃) nava-sūtikā၊ မကြာသေးမီက မွေးထားသော; (၄) sandhinī၊ ပြန်လည် ကိုယ်ဝန်ဆောင်နေသော သို့မဟုတ် မျိုးပွားရာသီဝင်သော; (၅) vṛṣabhākrāntā၊ နွားထီးက တက်ဖုံးထားသော; (၆) vehad-garbhopaghātinī၊ မျိုးမပွားနိုင်သော သို့မဟုတ် ကိုယ်ဝန်ပျက်စီး (ပျက်ကျ/လျှောကျ) ခဲ့သော။

Verse 34

पण्याजीवो ह्य् आपणिको न्यासश्चोपनिधिः पुमान् विपणो विक्रयः सङ्ख्या सङ्ख्येये ह्य् आदश त्रिषु

ကုန်သွယ်ရေးဖြင့် အသက်မွေးသူကို āpaṇika (ဆိုင်ရှင်/ကုန်သည်) ဟု ခေါ်သည်။ အပ်နှံထားသော ယုံကြည်အပ်နှံမှု (nyāsa) နှင့် ဖုံးကွယ်အပ်နှံမှု (upanidhi) တို့သည် တာဝန်ခံပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ဆက်စပ်သည့် အသုံးအနှုန်းများ ဖြစ်သည်။ ကုန်သွယ်မှုကို vipaṇa၊ ရောင်းချခြင်းကို vikraya၊ ကိန်းဂဏန်းကို saṅkhyā ဟု ခေါ်ကြသည်။ ရေတွက်နိုင်သော အရာများတွင် “ဆယ်” ကို triṣu (သဒ္ဒါ၏ သုံးကိန်း—တစ်ကိန်း/နှစ်ကိန်း/အများကိန်း) အတွင်း ādaśa ဟု ဆိုသည်။

Verse 35

विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंख्ययोः संख्यार्थे द्विबहुत्वे स्तस्तासु चानवतेः स्त्रियः

“နှစ်ဆယ်” မှ စသော ကိန်းဂဏန်းများသည် အမြဲတမ်း တစ်ကိန်း (singular) အဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ ရေတွက်ခံအရာနှင့် ကိန်းဂဏန်းတို့၏ ဆက်နွယ်မှုတွင်—ကိန်းဂဏန်းကို “အရေအတွက်” အနက်ဖြင့် သုံးသောအခါ—၎င်းတို့သည် နှစ်ကိန်း (dual) နှင့် အများကိန်း (plural) တွင်သာ ဖြစ်ပေါ်သည်။ ထို့အပြင် ၎င်းတို့အနက် “ကိုးဆယ်” အထိ ကိန်းဂဏန်းများသည် မိန်းမလိင် (feminine) ဖြစ်သည်။

Verse 36

पङ्क्तेः शतसहस्रादि क्रमाद्दशगुणोत्तरं मानन्तु लाङ्गुलिप्रस्थैर् गुञ्जाः पञ्चाद्यमाषकः

paṅkti ဟုခေါ်သော အလေးချိန်ယူနစ်မှ စ၍ တိုင်းတာချက်များသည် အစဉ်လိုက် ဆယ်ဆတိုးတက်သွားပြီး śata၊ sahasra စသည်တို့သို့ လိုက်လျောညီထွေ ဆက်လက်တိုးသည်။ ဤစနစ်တွင် lāṅguli-prastha စံနှုန်းဖြင့် တိုင်းသော guñjā စေ့ ၅ စေ့သည် မူလ māṣaka ဖြစ်သည်။

Verse 37

ते षोडशाक्षः कर्षो ऽस्त्री पलं कर्षचतुष्टयम् सुवर्णविस्तौ हेम्नो ऽक्षे कुरुविस्तस्तु तत्पले

akṣa ၁၆ ခုသည် karṣa ၁ ခု ဖြစ်ပြီး karṣa ၄ ခုသည် pala ၁ ခု ဖြစ်သည်။ ရွှေအလေးချိန်စနစ်တွင် suvarṇa ကို akṣa အပေါ်မူတည်၍ ရေတွက်ကာ kuru ကို pala အပေါ်မူတည်၍ ရေတွက်သည်။

Verse 38

तुला स्त्रियां पलशतं भारः स्याद्विंशतिस्तुलाः कार्षापणः कार्षिकः स्यात् कार्षिके ताम्रिके पणः

tulā သည် pala ၁၀၀ ဖြစ်ပြီး bhāra သည် tulā ၂၀ နှင့်တူသည်။ kārṣāpaṇa ဒင်္ဂါးကို kārṣika ဟုလည်း ခေါ်ကြပြီး kārṣika စံနှုန်းတွင် ကြေးဒင်္ဂါးကို paṇa ဟု ခေါ်သည်။

Verse 39

द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थमृथक्थं धनं वसु रीतिः स्त्रियामारकूटो न स्त्रियामथ ताम्रकम्

‘ဒြဗျ’ (ပစ္စည်း/အရင်းအနှီး) ကို wealth, ကိုယ်ပိုင်ပစ္စည်း, အမွေ (inheritance), သီးခြားပိုင်ဆိုင်မှု, ငွေကြေး, စည်းစိမ် (vasu) ဟူ၍လည်း ခေါ်သည်။ rīti သည် မိန်းမလိင်နာမ်ဖြစ်ပြီး ārakūṭa သည် မိန်းမလိင်မဟုတ်သကဲ့သို့ tāmraka လည်း မိန်းမလိင်မဟုတ်။

Verse 40

शुल्वमौदुम्बरं लौहे तीक्ष्णं कालांयसायसी क्षारः काचो ऽथ चपलो रसः सूतश् च पारदे

śulva (ကြေးနီ), udumbara-သတ္တု, lauha (သံ), tīkṣṇa (ထက်မြက်သံမဏိ), kālāyas (အမည်းသံ), နှင့် āyasī; ထို့ပြင် kṣāra (အယ်လ်ကလီ), kāca (မှန်); ထို့နောက် capala (မိုက်ကာ), rasa (ပါရဒ/မက်ကရီ), နှင့် sūta—ဤအရာတို့ကို pārada (quicksilver) နှင့် ဆက်စပ်၍ ရေတွက်ကြသည်။

Verse 41

गरलं माहिषं शृङ्गं त्रपुसीसकपिच्चटं हिण्डीरो ऽब्धिकफः फेणो मधूच्छिष्टन्तु सिक्थकम्

အဆိပ်ကို «garala» ဟုခေါ်သည်။ ကျွဲချိုကို «māhiṣa-śṛṅga» ဟုခေါ်သည်။ သံဖြူကို «trapu»၊ ခဲကို «sīsaka» ဟုခေါ်သည်။ မြေဓာတ်/သတ္တုအမျိုးအစားတစ်မျိုးကို «piccaṭa» ဟုဆိုသည်။ ပင်လယ်ဖျားဖုံးကို «hiṇḍīra» ဟုခေါ်ပြီး «abdhikapha» သို့မဟုတ် «pheṇa» ဟုလည်းခေါ်ကြသည်။ ပျားဖယောင်းသည် ပျားရည်အကျန် «madhūcchiṣṭa» ဖြစ်၍ «sikthaka» ဟုခေါ်သည်။

Verse 42

रङ्गवङ्गे पिचुस्थूलो कूलटी तु मनःशिला यवक्षारश् च पाक्यः स्यात् त्वक्क्षीरा वंशलोचनाः

သံဖြူနှင့် ခဲကို ဝါတုံးကဲ့သို့ ကြမ်းတမ်းသော အမှုန်ကြီး (pichu-sthūla) အဖြစ်ယူရမည်။ «kūlaṭī» နှင့် ရီယယ်ဂါ (manaḥśilā) ကိုလည်း စာရင်းထဲထည့်သည်။ မုယောအယ်လ်ကလီ «yava-kṣāra» ကို ချက်ပြုတ်/မီးဖုတ်၍ ပြင်ဆင်ရမည်။ ထို့အတူ နို့ရည်ထွက်သော အခေါက်များ (tvak-kṣīrā) နှင့် ဝါးမဏ္ဏာ «vaṁśa-locana» ကိုလည်း အသုံးဝင်သော ပစ္စည်းများအဖြစ် ထည့်သွင်းသည်။

Verse 43

वृषला जधन्यजाः शूद्राश्चाण्डालान्त्याश् चशङ्कराः कारुः शिल्पी संहतैस्तैर् द्वयोः श्रेणिः सजातिभिः

Vṛṣala များ၊ မွေးဖွားနိမ့်သူများ၊ Śūdra များ၊ Cāṇḍāla နှင့် Antya များ၊ ထို့ပြင် မျိုးရောအုပ်စုများ (Śaṅkara) တို့—ထိုအထဲတွင် လက်မှုသမား «kāru» နှင့် အနုပညာလက်သမား «śilpī» ပါဝင်၍—မိမိတို့အမျိုးအစားတူ အုပ်စုများနှင့် အတူ စည်းရုံးဖွဲ့စည်းလျှင် «śreṇī» ဟုခေါ်သော ဂီလ်ဒ် ၂ မျိုး ဖြစ်လာသည်။

Verse 44

रङ्गाजीवश्चित्रकरस्त्वष्टा तक्षा च वर्धकिः नाडिन्धमः स्वर्णकारो नापितान्तावसायिनः

ထိုအထဲတွင် အရောင်ဆိုးလုပ်ငန်းဖြင့် အသက်မွေးသူ၊ ပန်းချီဆရာ၊ သတ္တုသွန်းလုပ်သမား (tvāṣṭā)၊ သစ်သားပန်းတိုင်/သစ်ခုတ် (takṣā) နှင့် ဆောက်လုပ်ရေးသမား (vardhakī) ပါဝင်သည်။ ထို့အတူ ပိုက်/အလွတ်ကိရိယာ ပြုလုပ်သူ (nāḍi-ndhama)၊ ရွှေလက်သမား၊ ဆံပင်ညှပ်/မုတ်ဆိတ်ရိတ်သမား၊ နှင့် အနိမ့်တန်း အပြီးသတ်လုပ်ငန်း သို့မဟုတ် ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းတွင် ပါဝင်သူများလည်း ပါသည်။

Verse 45

जावालः स्यादजाजीवो देवाजीवस्तु देवलः जायाजीवस्तु शैलूषा भृतको भृतिभुक्तथा

ဆိတ်မွေးမြူ၍ အသက်မွေးသူကို «jāvāla» ဟုခေါ်သည်။ ဘုရား/နတ်တို့ကို ဝတ်ပြုကာ ဘုရားကျောင်းဝန်ထမ်းအဖြစ် အသက်မွေးသူကို «devala» ဟုခေါ်သည်။ မိမိဇနီး၏ ဝင်ငွေဖြင့် အသက်မွေးသူကို «śailūṣa» ဟုခေါ်ပြီး လုပ်ခလစာဖြင့် အသက်မွေးသူကို «bhṛtaka» (အလုပ်ငှား) ဟုခေါ်သည်။

Verse 46

विवर्णः पामरो नीचः प्राकृतश् च पृथग्जनः विहीनोपसदो जाल्मो भृत्ये दासेरचेटकाः

(ဤသို့သောသူကို) အဆင့်အတန်းကျဆင်းသူ၊ ရိုင်းစိုင်းသူ၊ မွေးဖွားနိမ့်သူနှင့် သာမန်ရိုင်းပြသူဟု ခေါ်ကြသည်။ သာမန်လူထုတစ်ယောက်၊ ယဉ်ကျေးမှုကင်းမဲ့သူ၊ ပေါင်းသင်းမှုကြောင့် အပြင်ပယ်ခံသူ၊ အောက်တန်းကျသူ—အလုပ်သမား၊ ကျွန်၊ အစေခံငယ်ဟု ခေါ်ထိုက်သည်။

Verse 47

पटुस्तु पेशलो दक्षो मृगयुर्लुब्धकः स्मृतः चाण्डालस्तु दिवाकीर्तिः पुस्तं लेप्यादिकर्मणि

‘Paṭu’, ‘peśala’, ‘dakṣa’ တို့သည် “ကျွမ်းကျင်/တတ်မြောက်” ဟူသော အဓိပ္ပါယ်ဖြင့် သုံးကြသည်။ မုဆိုးကို ‘mṛgayu’ ဟု ခေါ်ပြီး ‘lubdhaka’ ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ‘cāṇḍāla’ ကိုလည်း ‘divākīrti’ ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုကြသည်။ ‘pustam’ သည် အုတ်နံရံလိမ်းခြယ်ခြင်းနှင့် ဆက်စပ်သော အလွှာတင်လုပ်ငန်းများကို ဆိုလိုသည်။

Verse 48

पञ्चालिका पुत्रिका स्याद्वर्करस्तरुणः पशुः मञ्जूषा पेटकः पेडा तुल्यसाधारणौ समौ प्रतिमा स्यात् प्रतिकृतिर्वर्गा ब्रह्मादयः स्मृताः

‘pañcālikā’ ကို ‘putrikā’ (အရုပ်/ရုပ်တုငယ်) ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ‘varkara’ သည် တိရစ္ဆာန်ငယ်ကို ဆိုလိုသည်။ သေတ္တာကို ‘mañjūṣā’, ‘peṭaka’ သို့မဟုတ် ‘peḍā’ ဟု ခေါ်ကြသည်။ ‘tulya’ နှင့် ‘sādhāraṇa’ သည် ‘sama’ (“တူညီ/သာမန်”) နှင့် အဓိပ္ပါယ်တူသည်။ ‘pratimā’ ကို ‘pratikṛti’ (“ရုပ်ပုံ/မိတ္တူ”) ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ‘vargāḥ’ သည် ဘြဟ္မာစသည့် အုပ်စုများကို ရည်ညွှန်းသည်ဟု သိမှတ်ရသည်။