Adhyaya 186

Verse 1

अरी-क्रा (ट्रोणवधपर्व) चतुरशीत्यधिकशततमो<ध्याय: निद्रासे तल है सैनिकोंका अर्जुनके कहनेसे सो जाना और चन्द्रोदयके बाद पुन: उठकर युद्धमें लग जाना संजय उवाच व्यासेनैवमथोक्तस्तु धर्मराजो युधिष्ठिर: । स्वयं कर्णवधादू वीरो निवृत्तो भरतर्षभ

Sañjaya berkata: “Setelah Vyasa berkata demikian, Raja Yudhishthira—teguh dalam dharma—sendiri menarik diri daripada tekad untuk membunuh Karṇa. Wahai banteng keturunan Bharata, dia meninggalkan niat itu, menurut nasihat luhur yang mengekang bahkan kemarahan yang benar di tengah perang.”

Verse 2

घटोत्कचे तु निहते सूतपुत्रेण तां निशाम्‌ । दुःखामर्षवशं प्राप्तो धर्मराजो युधिछिर:,सूतपुत्रके द्वारा घटोत्कचके मारे जानेपर उस रातमें धर्मराज युधिष्ठिर दुःख और अमर्षके वशीभूत हो गये

Sañjaya berkata: “Apabila Ghaṭotkaca dibunuh oleh Karṇa, putera sais kereta, pada malam itu Raja Yudhishthira—teguh dalam dharma—dikuasai oleh dukacita dan kemarahan yang membara. Peristiwa itu menambah berat beban moral perang: seorang sekutu perkasa telah gugur, dan ketenangan raja yang benar tergoncang oleh kesedihan serta maruah yang terluka.”

Verse 3

दृष्टवा भीमेन महतीं वार्यमाणां चमूं तव । धृष्टद्युम्नमुवाचेदं कुम्भयोनिं निवारय

Sañjaya berkata: Melihat bala tentera tuan yang besar ditahan oleh Bhīma, dia berkata kepada Dhṛṣṭadyumna: “Wahai wira, halang Kumbhayoni (Droṇa) daripada mara.”

Verse 4

त्वं हि द्रोणविनाशाय समुत्पन्नो हुताशनात्‌ । सशर: कवची खड््‌गी धन्वी च परतापन:

Sañjaya berkata: “Sesungguhnya engkau telah lahir dari api korban semata-mata untuk memusnahkan Droṇa. Bersama anak panah, bersarung zirah, memegang pedang dan busur—engkau penghangus musuh, ditetapkan takdir bagi tugas yang getir ini.”

Verse 5

अभिद्रव रणे हृष्टो मा च ते भी: कथंचन । जनमेजय: शिखण्डी च दौर्मुखिश्व॒ यशोधर:

Sañjaya berkata: “Maralah ke medan perang dengan hati gembira; jangan takut sedikit pun. Janamejaya, Śikhaṇḍī, dan juga Daurmukhi serta Yaśodhara (ada di sana).”

Verse 6

नकुल: सहदेवश्न द्रौपदेया: प्रभद्रका:

“Nakula, Sahadeva, kelima-lima putera Draupadī, dan pasukan Prabhadraka—biarlah mereka menyerbu dengan pantas, dengan hasrat membunuh Kumbhayoni (Droṇa).”

Verse 7

द्रुपदश्न विराटश्न पुत्रभ्रात्समन्वितौ । सात्यकि: केकयाश्रैव पाण्डवक्ष धनंजय:

Sañjaya berkata: Drupada dan Virāṭa, bersama anak-anak lelaki dan saudara-saudara mereka; Sātyaki; para Kekaya juga; serta para Pāṇḍava dan Dhanañjaya (Arjuna)—semuanya hadir, berhimpun di tengah kancah perang.

Verse 8

तथैव रथिन: सर्वे हस्त्यश्वचं यच्च किउचन

Sañjaya berkata: “Demikian juga, semua pahlawan kereta perang, dan apa jua yang ada daripada gajah serta kuda—sesungguhnya, segala yang hadir di situ—turut terkesan dengan cara yang sama.”

Verse 9

पदाताश्च रणे द्रोणं पातयन्तु महारथम्‌ । “इसी प्रकार हमारे समस्त रथी, हाथी-घोड़ोंकी जो कुछ भी सेना अवशिष्ट है वह और पैदल सैनिक--ये सभी रणभूमिमें महारथी द्रोणाचार्यको मार गिरावें” ।।

Sañjaya berkata: “Biarlah askar pejalan kaki di medan perang menjatuhkan Droṇa, pahlawan kereta perang yang agung itu.” Setelah diperintah oleh putera Pāṇḍu yang berhati mulia, semuanya—daripada pejuang kereta hingga infantri, bersama baki angkatan—pun mengerahkan diri di medan laga untuk menumbangkan Droṇācārya.

Verse 10

आगच्छतस्तान्‌ सहसा सर्वोद्योगेन पाण्डवान्‌

Sañjaya berkata: “Para Pāṇḍava itu mara tiba-tiba, dengan kesiapsiagaan penuh dan segala daya upaya, lalu menekan ke hadapan dalam bahang pertempuran.”

Verse 11

ततो दुर्योधनो राजा सर्वोद्योगेन पाण्डवान्‌

Sañjaya berkata: Kemudian Raja Duryodhana, dengan segala daya upaya, bangkit menentang para Pāṇḍava—didorong oleh desakan perang dan tekad untuk menewaskan mereka.

Verse 12

ततः प्रववृते युद्धे श्रान्‍्नवाहनसैनिकम्‌

Sañjaya berkata: Kemudian, tatkala pertempuran memuncak, pertarungan merebak ke seluruh barisan askar yang letih dan tunggangan mereka, menyeret manusia dan kenderaan sekali gus ke dalam himpitan perang yang menggiling.

Verse 13

निद्रान्धास्ते महाराज परिश्रान्ताश्न संयुगे

Sañjaya berkata: Wahai raja agung, mereka seolah-olah dibutakan oleh lena, amat letih di tengah gelanggang pertempuran—ditundukkan oleh keletihan dalam himpitan perang itu sendiri.

Verse 14

त्रियामा रजनी चैषा घोररूपा भयानका

Sañjaya berkata: “Malam ini, yang bertiga jaga, telah menjadi ngeri rupanya—benar-benar menakutkan.”

Verse 15

वध्यतां च तथा तेषां क्षतानां च विशेषत:ः

Sañjaya berkata: “Bunuhlah mereka—dan khususnya yang sudah terluka di antara mereka.”

Verse 16

सर्वे ह्यासन्‌ निरुत्साहा: क्षत्रिया दीनचेतस:

Sañjaya berkata: Semua pahlawan kṣatriya itu telah menjadi tawar hati, jiwa mereka muram—hati tenggelam dalam dukacita dan putus asa.

Verse 17

ते तदापारयन्तश्न हीमन्तश्ष विशेषत:

Sañjaya berkata: Pada waktu itu mereka berusaha menuntaskannya hingga selesai—terutama ketika musim dingin menjelang—terus mara dengan usaha yang lebih besar di tengah kerasnya kempen perang.

Verse 18

अस्त्राण्यन्ये समुत्सृज्य निद्रान्धा: शेरते जना:

Sañjaya berkata: Yang lain, setelah mencampakkan senjata mereka, rebah seperti orang yang dibutakan oleh tidur—ditundukkan oleh keletihan dan tidak menghiraukan bahaya yang masih mengepung.

Verse 19

निद्रान्धा नो बुबुधिरे काज्चिच्चेष्टां नराधिप

Sañjaya berkata: Dibutakan oleh tidur, orang-orang kita tidak tersedar akan sebarang gerakan pun, wahai Raja—maka bahaya itu tidak disedari dan tiada tindak balas yang sempat dilakukan.

Verse 20

स्वप्लायमानांस्त्वपरे परानतिविचेतस:

Sañjaya berkata: Yang lain, dengan fikiran yang amat goncang, melihat musuh seolah-olah jatuh ke dalam khayal mimpi lalu menumpaskan mereka. Dalam pertempuran besar itu ada yang dibutakan oleh tidur, meracau tanpa erti—kadang-kadang mencederakan diri sendiri, kadang-kadang membunuh orang sepasukan, dan kadang-kadang juga membunuh musuh.

Verse 21

आत्मानं समरे जघ्नु: स्वानेव च परानपि | नानावाचो विमुञ्चन्तो निद्रान्धास्ते महारणे

Sañjaya berkata: Dalam pertempuran besar itu, dibutakan oleh tidur, mereka memukul hingga membunuh diri sendiri—membunuh orang sepasukan dan juga musuh. Sambil meracau dengan pelbagai kata, mereka bergerak dalam keadaan terpinga-pinga, menghayun pukulan tanpa pertimbangan.

Verse 22

अस्माकं च महाराज परेभ्यो बहवो जना: । योद्धव्यमिति तिष्ठन्तो निद्रासंरक्तलोचना:

Sañjaya berkata: Wahai Raja, ramai juga orang kita berdiri bersiap, yakin bahawa mereka mesti bertempur dengan musuh; namun mata mereka merah kerana kurang tidur.

Verse 23

संसर्पन्तो रणे केचिचन्निद्रान्धास्ते तथा परान्‌ । जघ्नु: शूरा रणे शूरांस्तस्मिंस्तमसि दारुणे

Sañjaya berkata: Dalam kegelapan yang mengerikan itu, sebahagian pahlawan—seakan-akan dibutakan oleh lena—masih bergerak di medan perang, lalu di sana mereka menewaskan para wira pihak musuh; dalam himpitan pertempuran, wira membunuh wira. Gambaran ini menegaskan bahawa apabila pertimbangan tertutup, keganasan boleh terus berjalan hampir secara mekanis, digerakkan oleh momentum perang, bukan oleh penglihatan moral yang jernih.

Verse 24

हन्यमानमथात्मानं परेभ्यो बहवो जना: । नाभ्यजानन्त समरे निद्रया मोहिता भृूशम्‌

Sañjaya berkata: Ramai orang, pancaindera mereka diselubungi berat oleh lena, gagal menyedari di medan perang bahawa pihak musuh sedang berusaha membunuh mereka; maka, walaupun diserang, mereka tidak benar-benar menangkap bahaya itu. Rangkap ini menegaskan bahawa kelalaian dan kekeliruan dalam perang boleh membuat seseorang buta terhadap ancaman serta-merta—baik jasmani mahupun moral.

Verse 25

तेषामेतादृशीं चेष्टां विज्ञाय पुरुषर्षभ: । उवाच वाक्यं बीभत्सुरुच्चै: संनादयन्‌ दिश:,उनकी ऐसी अवस्था जानकर पुरुषप्रवर अर्जुनने सम्पूर्ण दिशाओंको प्रतिध्वनित करते हुए उच्चस्वरसे इस प्रकार कहा--

Sañjaya berkata: Setelah memahami keadaan dan gerak-geri para pahlawan itu, Arjuna—yang terunggul antara manusia—mengangkat suaranya tinggi hingga bergema ke segala penjuru, lalu mengucapkan kata-kata berikut. Saat itu menampilkan tindak balas Arjuna sebagai sesuatu yang strategik dan sarat beban moral: bukan ucapan sambil lalu, melainkan suatu pengisytiharan untuk meneguhkan sahabat, menentang lawan, dan menegakkan tekad di tengah kekacauan perang.

Verse 26

श्रान्ता भवन्तो निद्रान्धा: सर्व एव सवाहना: । तमसा च वृते सैन्ये रजसा बहुलेन च

Sañjaya berkata: “Kamu semua, bersama tunggangan dan kenderaanmu, telah letih dan dibutakan oleh lena. Seluruh bala tentera ini pula diselubungi kegelapan dan debu yang tebal. Dalam keadaan demikian, jika kamu menilainya wajar, hentikanlah pertempuran dan berehatlah di sini di medan perang seketika.”

Verse 27

ते यूयं यदि मन्यध्वमुपारमत सैनिका: । निमीलयत चात्रैव रणभूमौ मुहूर्तकम्‌

Sañjaya berkata: “Jika kamu menganggapnya wajar, wahai para askar, maka berhentilah bertempur. Pejamkanlah mata di sini juga, di medan perang, untuk seketika.” Dalam himpitan perang—tatkala keletihan, kegelapan, dan debu menenggelamkan pancaindera—nasihat untuk berhenti sebentar ini bukanlah pengecut, melainkan suatu pengekangan yang praktikal dan berperikemanusiaan di tengah kekacauan.

Verse 28

ततो विनिद्रा विश्रान्ताश्रन्द्रमस्युदिते पुन: । संसाधयिष्यथान्योन्यं संग्रामं कुरुपाण्डवा:

Sañjaya berkata: “Kemudian, setelah berehat—namun tetap berjaga—apabila bulan terbit semula, kamu sekalian, kaum Kuru dan Pāṇḍava, akan menyambung pertempuran sesama sendiri seperti dahulu.”

Verse 29

तद्‌ वच: सर्वधर्मज्ञा धार्मिकस्य विशाम्पते । अरोचयन्त सैन्यानि तथा चान्योन्यमब्रुवन्‌

Sañjaya berkata: “Wahai tuan rakyat jelata, kata-kata orang yang berpegang pada dharma itu dipersetujui oleh mereka yang memahami dharma dalam segala seginya. Seluruh bala tentera menerimanya dengan senang hati, dan orang ramai pun saling mengulang kata yang sama.”

Verse 30

चुक्ुशु: कर्ण कर्णेति तथा दुर्योधनेति च । उपारमत पाण्डूनां विरता हि वरूथिनी

Sañjaya berkata: Mereka menjerit kuat, “Karṇa! Karṇa!” dan juga, “Wahai Raja Duryodhana!” Lalu mereka berseru lantang, “Hentikan pertempuran, kerana bala tentera Pāṇḍava telah berundur dari medan perang.”

Verse 31

तथा विक्रोशमानस्य फाल्गुनस्य ततस्तत: । उपारमत पाण्डूनां सेना तव च भारत,भारत! जब अर्जुनने सब ओर इधर-उधर उच्चस्वरसे पूर्वोक्त प्रस्ताव उपस्थित किया, तब पाण्डवोंकी तथा आपकी सेना भी युद्धसे निवृत्त हो गयी

Sañjaya berkata: Wahai Bhārata, ketika Phālguna (Arjuna) terus melaungkan dengan suara lantang ke segala arah, berulang-ulang menegaskan perkara yang baru diisytiharkannya, maka bala tentera Pāṇḍava dan juga bala tentera tuanku pun berhenti bertempur.

Verse 32

तामस्य वाचं देवाशक्ष ऋषयश्नल महात्मन: । सर्वसैन्यानि चाक्षुद्रां प्रह्ृष्टा: प्रत्यपूजयन्‌,महात्मा अर्जुनके इस श्रेष्ठ वचनका सम्पूर्ण देवताओं, ऋषियों और समस्त सैनिकों ने बड़े हर्षके साथ स्वागत किया

Sañjaya berkata: Para dewa dan para resi, bahkan seluruh bala tentera, menyambut dengan gembira serta memuliakan ucapan mulia itu daripada insan yang berhati agung.

Verse 33

तत्‌ सम्पूज्य वचो5क्रूरं सर्वसैन्यानि भारत | मुहूर्तमस्वपन्‌ राजउश्रान्तानि भरतर्षभ,भरतवंशी नरेश! भरतकुलभूषण! अर्जुनके उस क्रूरताशून्य वचनका आदर करके थकी हुई सारी सेनाएँ दो घड़ीतक सोती रहीं

Sañjaya berkata: “Wahai Bhārata! Setelah menghormati ucapan yang lembut, tanpa kekejaman itu, seluruh bala tentera—letih oleh tekanan peperangan—telah tidur seketika, wahai Raja, wahai permata kaum Bhārata.”

Verse 34

सातु सम्प्राप्य विश्रामं ध्वजिनी तव भारत । सुखमाप्तवती वीरमर्जुनं प्रत्यपूजयत्‌,भारत! आपकी सेना विश्रामका अवसर पाकर सुखका अनुभव करने लगी। उसने वीर अर्जुनकी भूरि-भूरि प्रशंसा करते हुए कहा--

Sañjaya berkata: “Wahai Bhārata! Apabila bala tentera tuanku akhirnya memperoleh kesempatan beristirahat, mereka merasai sedikit kelegaan. Dalam sela itu, mereka memuji wira Arjuna dan memberikan penghormatan kepadanya.”

Verse 35

त्वयि वेदास्तथास्त्राणि त्वयि बुद्धिपराक्रमौ । धर्मस्त्वयि महाबाहो दया भूतेषु चानध

Sañjaya berkata: “Dalam dirimu bersemayam Weda dan segala ilmu persenjataan; dalam dirimu tinggal kebijaksanaan yang jernih dan keberanian yang perkasa. Wahai yang berlengan gagah, dalam dirimu tegak dharma, dan juga belas kasih terhadap segala makhluk, wahai yang suci daripada dosa.”

Verse 36

यच्चाश्वस्तास्तवेच्छाम: शर्म पार्थ तदस्तु ते । मनसश्ष प्रियानर्थान्‌ वीर क्षिप्रमवाप्रुहि

Sañjaya berkata: “O Pārtha, kerana kami telah ditenteramkan dan dikuatkan oleh tekadmu, kami menginginkan kesejahteraanmu. Semoga damai dan kebaikan menjadi milikmu. Wahai wira, capailah dengan segera segala tujuan dan milik yang dikasihi hatimu.”

Verse 37

इति ते त॑ं नरव्याघ्र॑ प्रशंसन्‍्तो महारथा: । निद्रया समवाक्षिप्तास्तृष्णीमासन्‌ विशाम्पते,प्रजानाथ! इस प्रकार आपके महारथी नरश्रेष्ठ अर्जुनकी भूरि-भूरि प्रशंसा करते हुए निद्राके वशीभूत हो मौन हो गये

Sañjaya berkata: “Wahai harimau di antara manusia! Para maharatha itu, sambil memuji wira terunggul itu berulang kali, telah ditundukkan oleh tidur; dan, wahai tuan rakyat, mereka pun terdiam.”

Verse 38

अश्वपृष्लेषु चाप्यन्ये रथनीडेषु चापरे । गजस्कन्धगताश्षान्ये शेरते चापरे क्षितौ

Sañjaya berkata: Ada yang terlena di atas belakang kuda, ada yang di tempat duduk kereta perang; ada yang berehat di atas bahu gajah, sementara ramai lagi tidur terus di atas bumi. Demikianlah, di tengah jentera perang dan tunggangan yang bernyawa, para pahlawan—masing-masing di tempatnya—tenggelam dalam lena, suatu jeda manusiawi yang singkat di bawah tekanan moral pertempuran yang tidak mengenal henti.

Verse 39

सायुधा: सगदाश्रैव सखड््‌गा: सपरकश्वधा: । सप्रासकवचाश्नान्ये नरा: सुप्ता: पृथक्‌ पृथक्‌

Sañjaya berkata: Ada yang tidur dengan senjata di sisi—ada yang memegang gada, ada yang membawa pedang dan kapak perang; dan ada pula yang berhias dengan lembing serta zirah. Maka di kem perang itu para pahlawan tidur berselerak, masing-masing di tempatnya—gambaran sebuah angkatan yang pada zahirnya siap untuk keganasan, namun pada batinnya rapuh dalam keadaan tidur yang tidak berjaga.

Verse 40

गजास्ते पन्नगा भोगैह्हस्तैर्भूरिणुगुण्ठितै: । निद्रान्धा वसुधां चक्रुर्प्राणनि:श्वासशीतलाम्‌

Sañjaya berkata: Gajah-gajah itu, belalainya berlingkar seperti lipatan ular dan tebal bersalut debu, dibutakan oleh lena; menghembuskan nafas panjang yang berat, seolah-olah menyejukkan bumi itu sendiri. Rangkap ini menegaskan keletihan perang—tenaga hayat menyusut tinggal sekadar nafas—serta menyiratkan harga moral pertempuran, apabila makhluk perkasa pun dipaksa jatuh ke dalam letih yang tidak berdaya.

Verse 41

सुप्ता: शुशुभिरे तत्र नि:श्वसनन्‍्तो महीतले । विकीर्णा गिरयो यद्वन्नि:श्वसद्धिर्महोरगै:

Sañjaya berkata: Di sana gajah-gajah itu tidur di atas tanah, menghembus nafas berat; dan dalam keadaan itu mereka tampak megah—seperti gunung-ganang yang berselerak, seolah-olah ular-ular besar yang mendiami gunung itu sedang melepaskan hembusan panjang. Gambaran ini menegaskan akibat perang: makhluk yang perkasa pun direndahkan menjadi kaku dalam keletihan, dan medan tempur berubah menjadi lanskap penderitaan, bukan kemuliaan.

Verse 42

समां च विषमां चक्ु: खुराग्रैरविकृतां महीम्‌ । हया: काञ्चनयोक्त्रास्ते केसरालम्बिभियुगै:

Sañjaya berkata: Kuda-kuda itu, dipasangkan dengan tali kekang emas dan memikul kuk yang tergantung pada surai mereka, terus menghentak dan mengorek tanah dengan hujung kuku—hingga bumi yang rata pun digaul menjadi tidak sekata. Adegan ini menegaskan momentum perang yang tidak mengenal henti: lanskap sendiri terganggu oleh deras kuasa bersenjata, menyiratkan bahawa konflik memesongkan apa yang secara semula jadi stabil.

Verse 43

सुषुपुस्तत्र राजेन्द्र युक्ता वाहेषु सर्वश: । एवं हयाश्ष नागाश्न योधाश्ष भरतर्षभ । युद्धाद्‌ विरम्य सुषुपु: श्रमेण महतान्विता

Sañjaya berkata: Wahai raja yang mulia, di sana mereka tidur—di segenap penjuru—masih terpasang pada gandar dan pasukan penariknya. Demikianlah kuda-kuda, gajah-gajah, dan para pahlawan juga, wahai permata kaum Bharata, setelah berhenti dari pertempuran, tertidur, ditundukkan oleh keletihan yang amat besar.

Verse 44

राजेन्द्र! वे रथोंमें जुते हुए ही चारों ओर सो गये। भरतश्रेष्ठ! इस प्रकार घोड़े, हाथी और सैनिक भारी थकावटसे युक्त होनेके कारण युद्धसे विरत हो सो गये ।।

Sañjaya berkata: Wahai tuan segala raja, mereka berbaring dan tidur di segenap sisi, bahkan ketika kereta-kereta perang masih terpasang pada penariknya. Wahai yang terbaik di antara kaum Bharata, demikianlah kuda, gajah, dan para prajurit—ditindih keletihan yang menghancurkan—berhenti dari perang lalu tertidur. Maka bala tentera itu, dipatahkan oleh tidur dan tenggelam dalam ketaksedaran, tidur dengan amat nyenyak; kelihatan bagaikan lukisan ajaib di atas kain yang ditoreh oleh para seniman mahir.

Verse 45

ते क्षत्रिया: कुण्डलिनो युवान: परस्परं सायकविक्षताड्रा: । कुम्भेषु लीना: सुषुपुर्गजानां कुचेषु लग्ना इव कामिनीनाम्‌

Sañjaya berkata: Para kṣatriya muda itu, bertindik subang, tubuh mereka basah dan koyak oleh panah sesama sendiri, tidur terhimpit pada pelipis gajah—melekat padanya seolah-olah para kekasih yang berehat dalam pelukan dada wanita.

Verse 46

ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना । नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलड्कृता,तत्पश्चात्‌ कामिनियोंके कपोलोंके समान श्वेत-पीतवर्णवाले नयनानन्ददायी कुमुदनाथ चन्द्रमाने पूर्व दिशाको सुशोभित किया

Sañjaya berkata: Kemudian arah timur—arah milik Indra—dihiasi oleh bulan, tuan bagi teratai kumuda, yang sinar pucatnya menyerupai seri kuning-putih pada pipi kekasih dan menyenangkan pandangan mata.

Verse 47

दशशताक्षककुब्दरिनि:सृतः किरणकेसरभासुरपिज्जर: । तिमिरवारणयूथविदारण: समुदियादुदयाचलकेसरी

Sañjaya berkata: Dari gua arah timur bangkitlah singa Gunung Udaya—bulan—berwarna keperangan, gemilang dengan sinar bagaikan surai, merobek-robek kawanan gajah berupa kegelapan.

Verse 48

हरवृषोत्तमगात्रसमद्युति: स्मरशरासनपूर्णसमप्रभ: । नववधूस्मितचारुमनोहर: प्रविसृत: कुमुदाकरबान्धव:

Sañjaya berkata: Bulan—putih cahayanya laksana anggota-anggota unggul Nandikeśvara, lembu Śiva; menyala dengan kemilau penuh dan sempurna seperti busur bunga putih Kāma; dan menawan seperti senyuman lembut pengantin baharu—terbit perlahan-lahan lalu mula menaburkan sinar bulan ke seluruh langit.

Verse 49

ततो मुहूर्ताद्‌ भगवान्‌ पुरस्ताच्छशलक्षण: । अरुणं दर्शयामास ग्रसन्‌ ज्योति:प्रभा: प्रभु:

Sañjaya berkata: Kemudian, setelah seketika, Bulan yang perkasa—bertanda lambang arnab—terbit di langit timur. Ketika ia menyebarkan sinar pucatnya, seolah-olah ia menelan kilau bintang-bintang, dan di hadapan tampak cahaya kemerahan fajar.

Verse 50

अरुणस्य तु तस्यानु जातरूपसमप्रभम्‌ | रश्मिजालं महच्चन्द्रो मन्‍्दं मन्दमवासृजत्‌,अरुण कान्तिके पश्चात्‌ चन्द्रदेवने धीरे-धीरे सुवर्णके समान प्रभावाले विशाल किरण- जालका प्रसार आरम्भ किया

Sañjaya berkata: Sesudah cahaya Aruṇa itu, Bulan yang agung mula melepaskan—perlahan-lahan, sedikit demi sedikit—jaringan sinar yang luas, berkilau seperti emas cair.

Verse 51

उत्सारयन्तः प्रभया तमस्ते चन्द्ररश्मय: । पर्यगच्छन्‌ शनै: सर्वा दिश: खं च क्षितिं तथा

Sañjaya berkata: Sinar-sinar bulan, menghalau kegelapan dengan cahayanya, perlahan-lahan merebak ke mana-mana—ke segala arah, merentasi langit dan meliputi bumi.

Verse 52

ततो मुहूर्ताद्‌ भुवनं ज्योतिर्भूतमिवाभवत्‌ । अप्रख्यमप्रकाशं च जगामाशु तमस्तथा

Sañjaya berkata: Kemudian, dalam sekelip mata, seluruh dunia seakan-akan menjadi cahaya itu sendiri. Kegelapan—tidak lagi kelihatan di mana-mana—lenyap serta-merta, seolah-olah menyelinap pergi ke alam yang tidak terlihat.

Verse 53

अभिद्रवन्तु संहृष्टा: कुम्भयोनिं समन्ततः । “अतः हर्षमें भरकर रणभूमिमें द्रोणाचार्यपर धावा करो। तुम्हें किसी प्रकार भय नहीं होना चाहिये। जनमेजय

Sañjaya berkata: “Biarlah mereka, dengan hati yang meluap kegirangan, menyerbu Kumbhayoni (Droṇa) dari segala arah.” Dan ketika bulan menerangi dunia begitu terang hingga malam tampak seperti siang, wahai Raja, sebahagian makhluk malam mula bergerak, sedangkan yang lain tetap kaku di tempatnya—suatu alamat buruk di tengah hiruk-pikuk perang.

Verse 54

बोध्यमान तु तत्‌ सैन्यं राजंश्रन्द्रस्य रश्मिभि: । बुबुधे शतपत्राणां वन॑ सूर्याशुभिर्यथा

Sañjaya berkata: Wahai Raja, ketika bala tentera itu digerakkan oleh sinar bulan, ia pun terjaga—seperti rimbunan teratai yang mengembang apabila disentuh pancaran matahari, wahai tuan manusia.

Verse 55

यथा चन्द्रोदयोद्धूत: क्षुभितः सागरो5भवत्‌ | तथा चन्द्रोदयोद्धूत: स बभूव बलार्णव:

Sañjaya berkata: “Seperti lautan yang terusik oleh terbitnya bulan lalu menggelora, demikian juga pada saat itu lautan bala tentera yang luas—seakan digerakkan oleh bulan naik—telah dicampakkan ke dalam kekacauan.”

Verse 56

ततः: प्रववृते युद्ध पुनरेव विशाम्पते । लोके लोकविनाशाय परं लोकमभीप्सताम्‌,प्रजानाथ! तदनन्तर इस जगतमें महान्‌ जनसंहारके लिये परलोककी इच्छा रखनेवाले योद्धाओंका वह युद्ध पुन: आरम्भ हो गया

Sañjaya berkata: Kemudian, wahai tuan rakyat, pertempuran pun bermula lagi—di dunia ini, membawa kebinasaan besar ke atas dunia—tatkala para pahlawan yang mendambakan alam yang lebih tinggi terus mara, bertekad meraih kehidupan seterusnya walau dengan harga pembunuhan di kehidupan ini.

Verse 73

अभिद्रवन्तु वेगेन कुम्भयोनिवधेप्सया । “नकुल

Sañjaya berkata: “Biarlah mereka mara dengan pantas, didorong oleh hasrat untuk membunuh Kumbhayoni (Droṇa).” Nakula, Sahadeva, lima putera Draupadī, pasukan Prabhadraka, Drupada dan Virāṭ bersama anak-anak serta saudara-saudara mereka, Sātyaki, orang Kekaya, dan Arjuna putera Pāṇḍu—biarlah semuanya menyerbu Droṇa dengan laju, bertekad menamatkan riwayat guru-pejuang itu.

Verse 96

अभ्यद्रवन्त वेगेन कुम्भयोनिवधेप्सया । पाण्डुनन्दन महात्मा युधिष्ठिरके इस प्रकार आदेश देनेपर वे सब वीर द्रोणाचार्यके वधकी इच्छासे वेगपूर्वक उनपर टूट पड़े

Sañjaya berkata: Didorong oleh titah Yudhiṣṭhira, putera-putera Pāṇḍu—para pahlawan berjiwa agung—menerpa ke hadapan dengan laju yang dahsyat, digerakkan oleh tekad untuk membunuh Droṇācārya (Kumbhayoni). Dalam bahang perang, ketaatan kepada perintah dan tujuan strategi mengeras menjadi niat tunggal, menimbulkan ketegangan etika antara dharma di medan laga dan beratnya menyasarkan seorang guru yang dimuliakan.

Verse 106

प्रतिजग्राह समरे द्रोण: शस्त्रभृतां वर: । उन समस्त पाण्डव-सैनिकोंको पूरे उद्योगके साथ सहसा आक्रमण करते देख शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ द्रोणाचार्यने समरभूमिमें आगे बढ़कर उनका सामना किया

Sañjaya berkata: Di tengah pertempuran, Droṇa—yang terunggul antara para pemegang senjata—maju ke hadapan dan dengan teguh menyambut gelombang serangan bala Pāṇḍava yang menyerbu serentak dengan segenap daya. Saat itu menegaskan etika perang kṣatriya: walau dihentam serangan yang melimpah, seorang panglima wajib berdiri teguh dan membalas dengan ketahanan yang berdisiplin.

Verse 116

अभ्यद्रवत्‌ सुसंक्रुद्ध इच्छन्‌ द्रोणस्प जीवितम्‌ । उस समय द्रोणाचार्यके जीवनकी रक्षा चाहते हुए राजा दुर्योधनने अत्यन्त कुपित हो पूरे प्रयत्नके साथ पाण्डवोंपर धावा किया

Sañjaya berkata: Dengan amarah yang menyala-nyala, dan dengan niat mempertahankan nyawa Droṇa, Raja Duryodhana menerjang para Pāṇḍava dengan segenap kekuatannya. Saat itu menonjolkan bagaimana, di tengah kekacauan moral perang, kesetiaan kepada panglima dan kewajipan kepada pihak sendiri boleh mengeras menjadi keganasan yang didorong murka, menenggelamkan pertimbangan etika yang lebih luas.

Verse 126

पाण्डवानां कुरूणां च गर्जतामितरेतरम्‌ । तदनन्तर एक-दूसरेको लक्ष्य करके गर्जते हुए पाण्डव तथा कौरव योद्धाओंमें पुन: युद्ध आरम्भ हो गया। वहाँ जितने वाहन और सैनिक थे, वे सभी थक गये थे

Sañjaya berkata: Ketika Pāṇḍava dan Kuru saling mengaum, membidik sesama sendiri, pertempuran pun bermula lagi. Namun di medan itu, segala tunggangan dan segala askar telah keletihan—menunjukkan bahawa keganasan yang tidak henti-henti menghauskan manusia dan sarana, walaupun maruah dan amarah terus mengheret pertikaian ke hadapan.

Verse 133

नाभ्यपद्यन्त समरे काज्चिच्चेष्टां महारथा: । महाराज! युद्धमें अत्यन्त थके हुए महारथी योद्धा निद्रासे अंधे हो रहे थे; अतः संग्राममें कोई चेष्टा नहीं कर पाते थे

Sañjaya berkata: Wahai Maharaja, di medan perang para maharatha tidak mampu melakukan sebarang usaha pun. Terlalu letih oleh pertempuran yang berpanjangan, dan dikuasai rasa mengantuk seakan-akan dibutakan, maka mereka tidak berdaya untuk bertindak dalam gelanggang. Adegan ini menegaskan suatu kebenaran moral tentang perang: melampaui strategi dan keberanian, batas manusia—keletihan, kekeliruan, dan tumpulnya pertimbangan—boleh menggantungkan bahkan yang terperkasa daripada tindakan yang bertujuan.

Verse 146

सहस््रयामप्रतिमा बभूव प्राणहारिणी । यह तीन पहरकी रात उनके लिये सहसौरों प्रहरोंकी रात्रिके समान घोर, भयानक एवं प्राणहारिणी प्रतीत होती थी

Sañjaya berkata: Malam itu, walaupun hanya sepanjang tiga jaga, terasa bagi mereka seperti malam seribu jaga—kelam, menggerunkan, seolah-olah meragut nyawa. Dalam suasana moral peperangan, ketakutan dan keletihan membesarkan rasa waktu; dan sengsara batin menjadi setajam, bahkan semaut, seperti senjata.

Verse 156

अर्धरात्रि: समाजज्ञे निद्रान्धानां विशेषत: । वहाँ बाणोंकी चोट सहते और विशेषत: क्षत-विक्षत होते हुए निद्रान्ध सैनिकोंकी आधी रात बीत गयी

Sañjaya berkata: Pada tengah malam yang pekat—saat manusia paling kurang berjaga—masa berlalu bagi para askar yang dibutakan oleh lena, sambil menanggung hentaman anak panah dan terluka parah.

Verse 163

तव चैव परेषां च गतास्त्रा विगतेषव: । उस समय आपकी और शत्रुओंकी सेनाके समस्त क्षत्रिय उत्साहहीन एवं दीनचित्त हो गये थे; उनके हाथोंसे अस्त्र और बाण गिर गये थे

Sañjaya berkata: Baik para pahlawan tuanku mahupun pihak musuh, setelah kehilangan senjata dan kehabisan anak panah, menjadi tawar hati dan muram—hingga senjata terlepas dari genggaman mereka.

Verse 183

इस प्रकार श्रीमह्याभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रियुद्धके प्रसंगमें व्यासवाक्यविषयक एक सौ तिरासीवाँ अध्याय पूरा हुआ

Demikianlah, dalam Śrī Mahābhārata, di dalam Droṇa Parva—khususnya dalam bahagian tentang pembunuhan Ghaṭotkaca—dalam peristiwa perang malam, tamatlah bab ke-183 yang berkenaan dengan kata-kata Vyāsa.

Verse 184

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणवधपर्वणि रात्रियुद्धे सैन्यनिद्रायां चतुरशीत्यधिकशततमो<ध्याय:

Demikianlah, dalam Śrī Mahābhārata, di dalam Droṇa Parva—khususnya dalam bahagian tentang pembunuhan Droṇa—tamatlah bab ke-184 yang berkenaan dengan perang malam dan tidur lena bala tentera.

Verse 186

रथेष्वन्ये गजेष्वन्ये हयेष्वन्ये च भारत । भारत! दूसरे बहुत-से सैनिक अपने अस्त्र-शस्त्र छोड़कर नींदसे अन्धे होकर सो रहे थे। कुछ लोग रथोंपर, कुछ हाथियोंपर और कुछ लोग घोड़ोंपर ही सो गये थे

Sañjaya berkata: “Wahai Bhārata, ada yang berada di atas kereta perang, ada yang di atas gajah, dan ada yang di atas kuda.” Dalam konteksnya, suasana itu menggambarkan bala tentera yang ditundukkan oleh keletihan dan kelalaian—para pahlawan, setelah mengetepikan kewaspadaan bahkan senjata mereka, tertidur lena; memperlihatkan bahawa keletihan dan kecuaian di medan perang boleh menjadi kelemahan dari segi etika dan strategi.

Verse 193

तानन्ये समरे योधा: प्रेषयन्तो यमक्षयम्‌ | नरेश्वर! नींदसे बेसुध होनेके कारण वे किसी भी चेष्टाको समझ नहीं पाते थे और उन्हें दूसरे योद्धा समरांगणमें यमलोक भेज देते थे

Sañjaya berkata: Dalam pertempuran itu, para pahlawan yang lain, setelah menewaskan mereka, menghantar orang-orang itu ke alam Yama yang tidak binasa. Wahai raja, kerana dikuasai tidur hingga hilang sedar, mereka tidak dapat memahami sebarang gerak-geri atau tindakan balas; maka mereka pun disingkirkan dari medan oleh para pejuang lawan. Petikan ini menegaskan kerasnya etika perang: kelalaian dan hilangnya kesedaran dalam pertempuran segera menjadi sebab maut, dan medan perang jarang berbelas kasihan kepada yang tidak bersiap.

Verse 1736

स्वधर्ममनुपश्यन्तो न जहु: स्वामनीकिनीम्‌ । वे उस समय अच्छी तरह युद्ध नहीं कर पा रहे थे, तो भी विशेषत: लज्जाशील होनेके कारण अपने धर्मपर दृष्टि रखते हुए अपनी सेना छोड़कर जा न सके

Sañjaya berkata: “Dengan memandang dharma mereka sendiri, mereka tidak meninggalkan bala tentera mereka.” Walaupun pada saat itu mereka tidak mampu bertempur dengan baik, namun—kerana terikat kuat oleh rasa malu dan kehormatan—mereka tetap berpegang pada dharma dan tidak sanggup meninggalkan barisan.