Adhyaya 3

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अहो ब्रह्मण्यदेवस्य कृष्णस्यामिततेजसः । महिमा यदयं नैव मृषा चक्रे मुनेर्वचः

ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—അഹോ! ബ്രാഹ്മണഭക്തനും അപാരതേജസ്സുമുള്ള ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ മഹിമ ഇതാണ്; മുനിയുടെ വാക്ക് അസത്യമാകാൻ അദ്ദേഹം അനുവദിച്ചില്ല.

Verse 2

तेन चक्रे न रोषं स सेतुपालो जनार्दनः । भृगोर्यश्चरणाघातं दधार हृदि लाञ्छनम्

അതുകൊണ്ട് സേതുപാലനായ ജനാർദ്ദനൻ കോപിച്ചില്ല; ഭൃഗുവിന്റെ പാദാഘാതം അദ്ദേഹം ഹൃദയസ്ഥാനത്ത് ലാഞ്ഛനമായി ധരിച്ചു.

Verse 3

सा तु देवी कथं तेन प्रेयसा विप्रयोजिता । एकाकिनी स्थिता तत्र कथ्यतामसुरेश्वर

എന്നാൽ ആ ദേവി തന്റെ പ്രിയനിൽ നിന്ന് എങ്ങനെ വേർപിരിഞ്ഞു? അവിടെ ഒറ്റയ്ക്കായി നിലകൊണ്ടു—ഹേ അസുരേശ്വരാ, ഞങ്ങളോട് പറയുക.

Verse 4

उत्कण्ठिता अति वयं श्रोतुं द्वारवतीं मुदा । इदमादौ बुभुत्सामश्चित्तखेदापनुत्तये

ഞങ്ങൾ അത്യന്തം ഉത്സുകരായി ആനന്ദത്തോടെ ദ്വാരവതിയുടെ കഥ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ആദ്യം ഇത് അറിയണം; ഹൃദയത്തിലെ ഖേദം അകറ്റപ്പെടേണ്ടതിന്.

Verse 5

प्रह्लाद उवाच । श्रूयतामृषयः सर्वे गदतो मम विस्तरात् । यथा शापोद्भवं दुःखं मुमोच हरिवल्लभा

പ്രഹ്ലാദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സകല ഋഷിമാരേ, എന്റെ വാക്കുകൾ വിശദമായി കേൾക്കുക; ശാപത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ദുഃഖത്തിൽ നിന്ന് ഹരിയുടെ പ്രിയ (രുക്മിണി) എങ്ങനെ മോചിതയായി എന്നു പറയുന്നു.

Verse 6

अथ दुर्वाससः शापमवाप्यारुन्तुदं तदा । यादवेन्द्रस्य गृहिणी सहसा पर्यदेवयत्

അപ്പോൾ ദുർവാസസിന്റെ മൂർച്ചയുള്ള, ഹൃദയം തുളയ്ക്കുന്ന ശാപം ലഭിച്ച യാദവേന്ദ്രന്റെ ഭാര്യ (രുക്മിണി) പെട്ടെന്ന് വിലപിച്ചു.

Verse 7

रुक्मिण्युवाच । कल्याणी बत वाणीयं लौकिकी संविभाव्यते । कूपके चैव सिन्धौ च प्रमाणान्नाधिकं जलम्

രുക്മിണി പറഞ്ഞു—അയ്യോ! ഈ ‘കല്യാണി’ വാക്കും ലൗകികമായി അളക്കപ്പെടുന്നു; കിണറ്റിലായാലും സമുദ്രത്തിലായാലും, അളവിൽ വരുന്നതിലധികം ജലം ഇല്ലല്ലോ.

Verse 8

यासाहं भूरिभाग्या वै प्राप्य नाथं जगत्पतिम् । इयमेकाकिनी जाता पौलस्त्याद्देवहेलनात्

ഞാൻ സത്യത്തിൽ മഹാഭാഗ്യവതി—ജഗത്പതിയായ നാഥനെ പ്രാപിച്ചവൾ—ഇപ്പോൾ പൗലസ്ത്യൻ (ദുർവാസൻ) ചെയ്ത ദേവഹേളനത്താൽ ഏകാകിനിയായി മാറി.

Verse 9

क्व मंगलालयः श्रीमाननवद्यगुणो हरिः । अल्पपुण्या सुसंबाधा कामिनी क्वातिचञ्चला

എവിടെ മംഗളാലയനായ ശ്രീമാൻ, നിർവദ്യഗുണനായ ഹരി—എവിടെ ഞാൻ, കാമവശയായ അതിചഞ്ചല കാമിനി, അല്പപുണ്യവതി, പരിമിതികളിൽ കുടുങ്ങിയവൾ?

Verse 10

तथापि घटयामास धाता वंचनकोविदः । विधानमशुभाया मे वियोगविषमव्यथम्

എങ്കിലും, വഞ്ചനാ-പ്രപഞ്ചത്തിൽ നിപുണനായ ധാതാവ്, ഞാൻ അഭാഗിനി—എനിക്കായി വിരഹജന്യമായ കഠിന വ്യഥ നിറഞ്ഞ വിധി ഒരുക്കി।

Verse 11

अन्यथा वर्णगुरवः स्नातास्त्रैविद्यवर्त्मनि । कथं नु शप्तुमर्हन्ति स्वयं खिन्नामनागसम्

അല്ലെങ്കിൽ, ത്രിവേദമാർഗത്തിൽ സ്നാതരായ വർണഗുരുക്കൾ—സ്വയം ഖിന്നയായ നിർദോഷിനിയെ ശപിക്കാൻ എങ്ങനെ അർഹരാകും?

Verse 12

विदधे वज्रमयं तु किं न्विदं हृदयं मेऽतिकठोरमेव हि । शतधा न विदीर्यते यतो विरहे दुर्विषहे मधुद्विषः

വിധാതാവ് എന്റെ ഹൃദയം വജ്രമയമാക്കിയോ? അതി കഠിനം തന്നേ; കാരണം മധുദ്വിഷ് (കൃഷ്ണൻ) എന്നവനോടുള്ള ദുർവിഷഹ വിരഹത്തിലും അത് ശതധാ പിളരുന്നില്ല।

Verse 13

अधिकृत्य सुदुश्चरं तपः प्रतिलब्धः प्रथमं मयात्मजः । तनयेन विनाकृताऽप्यहं न मृता पंचसु वासरेष्विह

അത്യന്ത ദുഷ്കരമായ തപസ്സു ചെയ്ത് ഞാൻ ആദ്യം ഒരു പുത്രനെ നേടി; എങ്കിലും, പുത്രനില്ലാത്തവളായിട്ടും, ഇവിടെ അഞ്ചു ദിവസത്തിനുള്ളിൽ ഞാൻ മരിച്ചില്ല।

Verse 14

उपलभ्य सुदारुणामिमामपि पीडामवितास्म्यहं तदा । यदिदं विधुनोति कल्मषं खलु तन्मां समुपेत्य लक्षवृद्धिम्

ഈ അതിദാരുണമായ പീഡയും ലഭിച്ചാലും ഞാൻ അപ്പോൾ ജീവിച്ചിരിക്കും; കാരണം ഇത് നിശ്ചയമായും പാപമലത്തെ കുലുക്കി നീക്കുന്നു. അതിനാൽ ഇത് എനിക്കു വരികയും എന്റെ പുണ്യം ലക്ഷഗുണം വർധിപ്പിക്കയും ചെയ്യട്ടെ.

Verse 15

इति साऽतिविलप्य दुःखितार्था कुररीतुल्यतया शुशोच वेगात् । विरहेण विघूर्णिताशया द्विजशापापहता मुमूर्च्छ सद्यः

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു അവൾ ദുഃഖത്തിൽ വ്യാകുലയായി അതിയായി വിലപിച്ചു; പെട്ടെന്നുള്ള വേഗത്തിൽ കുരരീ പക്ഷിയെപ്പോലെ ശോകിച്ചു. വിരഹം മൂലം അവളുടെ മനസ്സ് ചുഴലിക്കാറ്റുപോലെ കുലുങ്ങി; ദ്വിജശാപം ബാധിച്ച് അവൾ ഉടൻ തന്നെ മൂർച്ചിച്ചു വീണു.

Verse 16

अथ दुर्वाससा शप्ता रुक्मिणी कृष्णवल्लभा । मूर्च्छनामाप तत्रैव ह्याजगाम पयोनिधिः

അപ്പോൾ ദുർവാസസ്സിന്റെ ശാപം ബാധിച്ച കൃഷ്ണവല്ലഭയായ രുക്മിണി അവിടെയേ മൂർച്ചിച്ചു വീണു; അതേ നിമിഷം ജലനിധിയായ സമുദ്രനും അവിടെ എത്തി.

Verse 17

सुधाशीकरगर्भेण पद्मकिंजल्कवायुना । न्यवीजयदिमां देवीं रुक्मिणीं कृष्णवल्लभाम्

അമൃതസമമായ തുള്ളികൾ നിറഞ്ഞതും പദ്മപരാഗസുഗന്ധം വഹിക്കുന്നതുമായ കാറ്റുകൊണ്ട് സമുദ്രൻ ഈ ദേവിയായ കൃഷ്ണവല്ലഭ രുക്മിണിയെ മൃദുവായി വീശി ശമിപ്പിച്ചു.

Verse 18

एतस्मिन्नन्तरे तत्र व्योममार्गेण नारदः । गायन्गुणान्भगवतो वीणापाणिः समागतः

ഇതിനിടയിൽ ആകാശമാർഗ്ഗത്തിലൂടെ നാരദമുനി അവിടെ എത്തി—കയ്യിൽ വീണയുമായി, ഭഗവാന്റെ ഗുണഗാനം പാടിക്കൊണ്ട്.

Verse 19

स दृष्ट्वा सिंधुनाऽश्वास्यमानां विश्वस्य मातरम् । अवतीर्य श्रुतकथो बोधयामास नारदः

സമുദ്രം ആശ്വസിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന വിശ്വമാതാവിനെ കണ്ടു, വൃത്താന്തം കേട്ട നാരദൻ അവതരിച്ചു അവളെ ഉണർത്തി ഉപദേശിച്ചു തുടങ്ങി।

Verse 20

नारद उवाच । मा खेदं देव देवेशि देवि त्वदधिपे पतौ । दूरीकृते विप्रशापात्कुरु कल्याणि धीरताम्

നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവി, ദേവദേവേശ്വരി! ഖേദിക്കരുത്. നിന്റെ സ്വാമി-ഭർത്താവ് ബ്രാഹ്മണശാപം നീക്കിയിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഹേ കല്യാണി, ധൈര്യം ധരിക്കൂ।

Verse 21

त्वं हि साक्षाद्भगवती कृष्णश्च पुरुषोत्तमः । अवतीर्णो धराभारमपनेतुं यदृच्छया

നീ സാക്ഷാൽ ഭഗവതിയാണ്; കൃഷ്ണൻ പുരുഷോത്തമൻ. ഭൂമിയുടെ ഭാരം നീക്കാൻ അവൻ സ്വേച്ഛയാൽ അവതരിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 22

देवो ह्यसौ परं ब्रह्म सदाऽनिर्विण्णमानसः । मायाशक्तिस्त्वमेतस्य सर्गस्थित्यन्तकारिणः

അവൻ ദേവൻ തന്നേ, പരബ്രഹ്മം; അവന്റെ മനസ് സദാ ക്ഷീണമില്ലാത്തത്. നീ അവന്റെ മായാശക്തി—സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, ലയം നടത്തിക്കുന്ന ശക്തി।

Verse 23

संहृत्य निखिलं शेते ययाऽसौ कलया स्वराट् । तदापि न वियुज्येत त्वया विश्वपतिः प्रभुः

ഏത് കലാംശത്താൽ ആ സ്വരാട് സർവ്വവും സംഹരിച്ചു ശയിക്കുന്നുവോ, അപ്പോഴും വിശ്വപതി പ്രഭു നിന്നിൽ നിന്ന് വേർപെടുകയില്ല।

Verse 24

अवियुक्तस्त्वया नित्यं देवदेवो जगत्पतिः । लीलावतारेष्वेतस्य सर्वेषु त्वं सहायिनी

ദേവദേവനും ജഗത്പതിയും നിത്യവും നിന്നിൽ നിന്ന് വേർപെടുന്നില്ല. അവന്റെ എല്ലാ ലീലാവതാരങ്ങളിലും നീ തന്നെയാണ് സഹചാരിണിയും സഹായിനിയും.

Verse 25

योगं वियोगं च तथा न यात्येष त्वयाऽनघे । विडंबयति भूतानामुपकाराय चेश्वरः

ഹേ അനഘേ, അവൻ നിന്നോടൊപ്പം യഥാർത്ഥത്തിൽ യോഗത്തിലേക്കോ വിയോഗത്തിലേക്കോ പോകുന്നില്ല. ജീവികളുടെ ഉപകാരത്തിനും ബോധനത്തിനുമായി ഈശ്വരൻ അങ്ങനെ ഭാവം മാത്രം കാണിക്കുന്നു.

Verse 26

आराधनीयाः सततं भूदेवा भूतिमीप्सता । प्रकोपनीया नैवैते तत्त्वज्ञा हि तपस्विनः

ഐശ്വര്യവും മംഗളവും ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ‘ഭൂദേവ’ ബ്രാഹ്മണരെ സദാ ആരാധിക്കണം. അവരെ ഒരിക്കലും കോപിപ്പിക്കരുത്; തത്ത്വജ്ഞ തപസ്വികളാണ് യഥാർത്ഥ ദർശകർ.

Verse 27

इत्येवं शिक्षयंल्लोकं वियोगं तेऽनुमन्यते । मुनि शापाद्धरिः साक्षाद्गूढः कपटमानुषः

ഇങ്ങനെ ലോകത്തെ ഉപദേശിക്കാനായി അവൻ നിന്നോടുള്ള വിയോഗം സമ്മതിക്കുന്നു. മുനിയുടെ ശാപം മൂലം സാക്ഷാൽ ഹരി കപട-മാനുഷരൂപത്തിൽ ഗൂഢനായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 28

अपि स्मरसि कल्याणि जातो रघुकुले स्वयम् । लोकानुग्रहमन्विच्छन्भूभारहरणोत्सुकः

ഹേ കല്യാണീ, നിനക്ക് ഓർമ്മയുണ്ടോ—അവൻ സ്വയം രഘുകുലത്തിൽ ജനിച്ചു; ലോകങ്ങളുടെ അനുഗ്രഹം തേടി, ഭൂഭാരം നീക്കാൻ ഉത്സുകനായി.

Verse 29

तं हरिं जगतामीशं रुक्मिणि त्वं न वेत्सि किम् । प्राणेभ्योऽपि गरीयांसमयं देवः स एव हि

ഹേ രുക്മിണീ, ലോകങ്ങളുടെ ഈശനായ ആ ഹരിയെ നീ അറിയുന്നില്ലയോ? അവൻ പ്രാണവായുവിനേക്കാളും പ്രിയൻ; ആ ദേവൻ തന്നെയാണ് നിന്റെ പരമശരണം.

Verse 30

येनेदं पूरितं विश्वं बहिरन्तश्च सुव्रते । असंगस्य विभोः संगः कथं स्यादिति मन्मतिः

ഹേ സുവ്രതേ, ആരാൽ ഈ സമസ്ത വിശ്വം പുറത്തും അകത്തും നിറഞ്ഞു വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നുവോ, സ്വഭാവത്തിൽ അസംഗനായ ആ സർവ്വശക്തൻ വിഭുവിന് ‘ആസക്തി’ എങ്ങനെ ഉണ്ടാകും? ഇതാണ് എന്റെ ധാരണ.

Verse 31

तया त्वया नियुक्तोऽसाविति प्रत्येमि सर्वशः । तद्विमुञ्चाऽधिमत्यर्थमात्मानमनुसंस्मर । प्रसीद मातः संधेहि धीरतां स्वमनीषया

ഈ കാര്യത്തിനായി അവനെ നീ തന്നെയാണ് നിയോഗിച്ചതെന്ന് ഞാൻ പൂർണ്ണമായി വിശ്വസിക്കുന്നു. അതിനാൽ അതിശോകം വിട്ടുകളക; നിന്റെ ആത്മസ്വരൂപം സ്മരിക്ക. ഹേ മാതാ, പ്രസന്നയാകുക—സ്വവിവേകത്തോടെ ധൈര്യം സ്ഥാപിക്ക.

Verse 32

इति ब्रुवति देवर्षाववसाने नदीपतिः । प्रोवाच वचनं तस्यै वाचा मृदुसुवर्णया

ദേവർഷി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവസാനിപ്പിച്ചപ്പോൾ, നദികളുടെ അധിപൻ അവൾക്ക് മറുപടി പറഞ്ഞു—അവന്റെ വാക്കുകൾ മൃദുവും സ്വർണ്ണസമമായ മധുരവുമായിരുന്നു.

Verse 33

समुद्र उवाच । यदाह देवि देवर्षिर्नत्वा त्वां सत्यमेव तत् । गीयसे त्वं हि वेदेषु नित्यं विष्णुः सहायिनी

സമുദ്രൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവീ, ദേവർഷി നിന്നെ നമസ്കരിച്ചു പറഞ്ഞത് തീർച്ചയായും സത്യമത്രേ. നീ വേദങ്ങളിൽ നിത്യം വിഷ്ണുവിന്റെ ശാശ്വത സഹായി എന്ന നിലയിൽ പാടപ്പെടുന്നു.

Verse 34

परः पुमानेव निरस्तविग्रहो गूढोऽधिपस्ते विदधाति भूयः । विश्वं व्यवस्थापयति स्वरोचिषा त्वया सहायेन बिभर्ति मूर्तिम्

ആ പരമപുരുഷൻ—സ്വഭാവത്തിൽ നിരാകാരനായിട്ടും—അധിപതിയായി ഗൂഢനായി നിലകൊണ്ട് വീണ്ടും വീണ്ടും തന്റെ കര്‍മ്മങ്ങള്‍ നടത്തുന്നു. സ്വപ്രഭയാൽ വിശ്വത്തെ ക്രമപ്പെടുത്തുന്നു; നിന്നെ സഹായിനിയാക്കി സാകാരമൂർത്തി ധരിക്കുന്നു.

Verse 35

तदेष परिखेदस्ते न मनागपि युज्यते । वक्षःस्थलस्था भवती नित्यं श्रीवत्सलक्ष्मणः

അതുകൊണ്ട് നിന്റെ ഈ ദുഃഖം അല്പംപോലും യുക്തമല്ല. നീ നിത്യവും ശ്രീവത്സലാഞ്ഛനധാരിയായ വിഷ്ണുവിന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്തിൽ വസിക്കുന്നു.

Verse 36

इयं भागीरथी देवी मदादेशादुपागता । विनोदयिष्यत्यनिशं त्वां हि देवि शरीरिणी

ഈ ഭാഗീരഥീ ദേവി എന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു. ദേവീ, ദേഹധാരിണിയായി സന്നിഹിതയായി നിന്നെ നിരന്തരം ആനന്ദിപ്പിച്ച് ആശ്വസിപ്പിക്കും.

Verse 37

एतस्याः स्यान्मृदु स्वादु पयः पूरोपशोभितम् । प्रदेशोऽयमशेषोऽपि भविता त्वत्सुखप्रदः

അവളുടെ ജലം മൃദുവും മധുരവുമായിരിക്കും; സമൃദ്ധമായ പ്രവാഹം അതിനെ ശോഭിപ്പിക്കും. ഈ മുഴുവൻ പ്രദേശവും ശേഷമില്ലാതെ നിനക്ക് സുഖം നൽകുന്നതാകും.

Verse 38

नानाद्रुमलताकीर्णं निकुंजैरुपशोभितम् । मातंगैश्च समाजुष्टं मंजुगुंजन्मधुव्रतम्

ആ പ്രദേശം നാനാവിധ വൃക്ഷലതകളാൽ നിറഞ്ഞു, നികുഞ്ജങ്ങളാൽ ശോഭിച്ചു. അവിടെ ആനകളുടെ സഞ്ചാരം ഉണ്ടായിരുന്നു; തേൻ തേടുന്ന ഭ്രമരങ്ങളുടെ മധുര ഗുഞ്ജനം മുഴങ്ങി.

Verse 39

नवपल्लवभङ्गीभिः कुसुमस्तबकैः शुभैः । फलैरमृतकल्पैश्च मंजरी राजिभिस्तथा

പുതിയ പല്ലവങ്ങളുടെ മനോഹര ഭംഗികളാലും, ശുഭമായ പുഷ്പഗുച്ചങ്ങളാലും, അമൃതസമമായ ഫലങ്ങളാലും, മഞ്ജരികളുടെ നിരകളാലും അത് അത്യന്തം ദീപ്തിയായി ശോഭിച്ചു।

Verse 40

नंदनस्य श्रिया जुष्टं मनोनयननन्दनम् । वनं रम्यतरं चात्र ह्यचिरेण भविष्यति

നന്ദനവനത്തിന്റെ ശ്രീയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട്, മനസ്സിനും കണ്ണുകൾക്കും ആനന്ദം നൽകുന്ന ഈ വനം ഇവിടെ ഉടൻ തന്നെ മുൻപേക്കാൾ കൂടുതൽ രമണീയമാകും।

Verse 41

त्वया संबोधनीयाः स्म वयं मातः सदैव हि । अगम्यरूपा विद्या त्वमस्माभिर्बोध्यसे कथम्

ഹേ മാതാവേ, ഞങ്ങൾ എപ്പോഴും നിന്നാൽ തന്നെ ബോധിപ്പിക്കപ്പെടേണ്ടവരാണ്. നീ അഗമ്യസ്വരൂപമായ സ്വയംവിദ്യ—ഞങ്ങൾ നിന്നെ എങ്ങനെ ബോധിപ്പിക്കും?

Verse 42

तदा वामनुजानीहि प्रसीद परमेश्वरि । नमस्ते विश्वजननि भूयो ऽपि च नमोनमः

അപ്പോൾ ഞങ്ങൾക്ക് അനുവാദം നൽകണമേ, ഹേ പരമേശ്വരി; പ്രസന്നയാകണമേ. ഹേ വിശ്വജനനി, നിനക്കു നമസ്കാരം—വീണ്ടും വീണ്ടും നമോ നമഃ।

Verse 43

प्रह्लाद उवाच । एवमुक्त्वा जगद्धात्रीं जग्मतुस्तौ यथागतम् । आजगाम च तत्रैव देवी भागीरथी स्वयम्

പ്രഹ്ലാദൻ പറഞ്ഞു—ജഗദ്ധാത്രിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് അവർ ഇരുവരും വന്നപോലെ തന്നെ മടങ്ങി; അതേ സ്ഥലത്ത് ദേവി ഭാഗീരഥി സ്വയം എത്തി।

Verse 44

वनं समभवत्तत्र दिव्यभूरुहसेवितम् । सेव्यं समस्तलोकानां फलपुष्पसमृद्धिमत्

അവിടെ ദിവ്യവൃക്ഷങ്ങൾ സേവിക്കുന്ന ഒരു വനം ഉദ്ഭവിച്ചു; അത് സർവ്വലോകങ്ങൾക്കും സേവ്യവും ഫലപുഷ്പസമൃദ്ധിയുമായിരുന്നു.

Verse 45

प्रसादेन च भूतानां गंगाऽशेषाघहारिणी । भूषयामास तद्देशं सा च विष्णुपदी सरित्

സകല ജീവികളോടും പ്രസാദം കാട്ടി, എല്ലാ പാപങ്ങളും ഹരിക്കുന്ന ഗംഗ ആ ദേശത്തെ അലങ്കരിച്ചു; വിഷ്ണുപദീ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ ആ നദി ഭൂമിയെ ശോഭിപ്പിച്ചു.

Verse 46

देवो च मुनिवाक्येन गंगायाश्च विनोदनात् । सौन्दर्या तस्य देशस्य किञ्चित्स्वास्थ्यमवाप ह

മുനിയുടെ വചനത്താലും ഗംഗയുടെ ആനന്ദകരമായ സഹായത്താലും ആ ദേശത്തിന്റെ സൗന്ദര്യം കുറെ ആരോഗ്യവും സമത്വവും വീണ്ടും പ്രാപിച്ചു.

Verse 47

अथ विष्णुपदीं देवीं श्रुत्वा सागरसंगताम् । इतस्ततः समाजग्मुः श्रद्दधानाः पयस्विनीम्

പിന്നീട് വിഷ്ണുപദീ ദേവി (ഗംഗ) സമുദ്രവുമായി സംഗമിച്ചതായി കേട്ട്, ശ്രദ്ധയുള്ളവർ എല്ലാദിക്കുകളിൽ നിന്നുമെത്തി ആ ജലസമൃദ്ധ നദിയിലേക്കു കൂടി വന്നു.

Verse 48

द्वारकावासिनश्चैव जनाः काननशोभया । हृष्टचित्ताः समाजग्मुरनिशं रुक्मिणीवनम्

ദ്വാരകയിൽ വസിക്കുന്ന ജനങ്ങൾ വനത്തിന്റെ ശോഭയിൽ ഹർഷചിത്തരായി, നിരന്തരം ആനന്ദത്തോടെ രുക്മിണീവനത്തിലേക്ക് പോകുകയായിരുന്നു.

Verse 49

श्रुत्वा तदखिलं सर्वं दुर्वासाः शांभवी कला । चुकोप स्मयमानश्च भूय एतदभाषत

അഖിലവും കേട്ട ശാംഭവീശക്തിസ്വരൂപനായ ദുര്വാസാവ് കോപിച്ചു; എങ്കിലും മന്ദഹാസത്തോടെ വീണ്ടും ഈ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.

Verse 50

दुर्वासा उवाच । कः प्रभुस्त्रिषु लोकेषु मह्यं वचनमन्यथा । विधातुमपि देवानामाद्यो लोकपितामहः

ദുര്വാസാവ് പറഞ്ഞു—ത്രിലോകങ്ങളിൽ എന്റെ വചനത്തെ മറ്റെവിധമാക്കാൻ ആര്‍ക്കു കഴിയും? ദേവന്മാരിൽ ആദിയായ ലോകപിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവിനും പോലും അല്ല.

Verse 51

किं न जानाति लोकोऽयं मयि रोषकषायिते । शक्रं प्रति त्रिभुवनं भ्रष्टश्रीकमभूत्तदा

എന്റെ കോപം ഉണർന്നാൽ എന്ത് സംഭവിക്കുമെന്നു ഈ ലോകം അറിയുന്നില്ലേ? ഒരിക്കൽ ശക്രന്റെ കാരണത്താൽ ത്രിഭുവനവും ശ്രീഹീനമായി.

Verse 52

मम शापमविज्ञाय नन्दनप्रतिमे वने । कथं सा रुक्मिणी तत्र रमते जनसेविते

എന്റെ ശാപത്തെ അവഗണിച്ച്, നന്ദനസദൃശമായ ആ വനത്തിൽ—ജനങ്ങൾ സേവിക്കുന്ന സ്ഥലത്ത്—ആ രുക്മിണി എങ്ങനെ ആനന്ദിക്കുന്നു?

Verse 53

तदेते तरवः सर्वे संत्वभोज्यफला नृणाम् । विभ्रष्टसर्वसौभाग्याः कुसुमस्तबकोज्झिताः

അതുകൊണ്ട് ഈ എല്ലാ വൃക്ഷങ്ങളും മനുഷ്യർ ഭോഗിക്കാനാകാത്ത ഫലങ്ങളുള്ളവയായിരിക്കട്ടെ; സർവ്വസൗഭാഗ്യവും നഷ്ടപ്പെട്ടു പുഷ്പഗുച്ഛങ്ങൾ ഇല്ലാത്തവയായിരിക്കട്ടെ.

Verse 54

इयं तु शापनिर्दग्धा हरचूडामणिः सरित् । वार्यस्याः स्यादपेयं तु नैवेह स्थातुमर्हति

ഈ ഹരചൂഡാമണി നദി ശാപത്താൽ ദഗ്ധയായി; ഇതിന്റെ ജലം അപേയമാകട്ടെ, ഇവൾ ഇവിടെ നിലനിൽക്കാൻ അർഹയല്ല।

Verse 55

प्रह्लाद उवाच । तदा सर्वमभूत्तत्र यद्यदाह च वै मुनिः । वाचि वीर्यं हि विप्राणां निर्मितं विष्णुना स्वयम्

പ്രഹ്ലാദൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ അവിടെ മുനി പറഞ്ഞതെല്ലാം അതുപോലെ തന്നെയായി നടന്നു; ബ്രാഹ്മണരുടെ വാക്കിലെ ശക്തി സ്വയം വിഷ്ണുവാൽ നിർമ്മിതവും സ്ഥാപിതവും ആകുന്നു।

Verse 56

सा तु देवी तथा वृत्तमवेक्ष्य भृशदुःखिता । मेने दुरत्ययं दैवमापतत्तत्पुनःपुनः

ദേവി ഇങ്ങനെ സംഭവിച്ചതെല്ലാം കണ്ടു അത്യന്തം ദുഃഖിതയായി; ഒഴിവാക്കാനാകാത്ത ദൈവവിധി വീണ്ടും വീണ്ടും തനിക്കു മേൽ പതിച്ചതായി അവൾ കരുതി।

Verse 57

ततस्तु सा विनिश्चित्य मरणं दुःखभेषजम् । उत्तरीयांबरेणैव बहिः किञ्चित्प्रबद्ध्य तु

അപ്പോൾ മരണമേ തന്റെ ദുഃഖത്തിന് ഔഷധമെന്ന് അവൾ നിശ്ചയിച്ചു; തന്റെ ഉത്തരീയ വസ്ത്രംകൊണ്ട് പുറത്തേക്ക് കുറച്ച് കെട്ടി (കുരുക്ക്) മുറുക്കി।

Verse 58

अथावबुध्य तत्सर्वं सर्वभूतगुहाशयः । तां ज्ञात्वा सत्वरं चाऽगात्सुपर्णेन दयानिधिः

അപ്പോൾ സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ ഹൃദയഗുഹയിൽ വസിക്കുന്നവൻ എല്ലാം അറിഞ്ഞു; അവളുടെ അവസ്ഥ മനസ്സിലാക്കി കരുണാനിധിയായ ഭഗവാൻ സുപർണ്ണൻ (ഗരുഡൻ)മേൽ കയറി വേഗത്തിൽ അവിടെ എത്തി।

Verse 59

ददर्श तादृशीं देवीं कण्ठपाशकरां विभुः । अधस्तात्तरुशाखायां निमीलितविलोचनाम्

പ്രഭു ദേവിയെ ആ നിലയിൽ ദർശിച്ചു—കണ്ഠത്തിൽ പാശം ധരിച്ചു, വൃക്ഷശാഖയുടെ താഴെ നിന്നു, കണ്ണുകൾ അടച്ചവളായി।

Verse 60

विभ्रष्टभूषणगणां कृशदेहवल्लीं म्लानाननांबुजरुचं मरणे प्रसक्ताम् । मेने स विग्रहवतीं करुणां कृपालुस्तां सौख्यदां गुणवतीं प्रणतार्तिहन्त्रीम्

ആഭരണങ്ങൾ വീണുപോയി, ദേഹം ഉണങ്ങിയ വള്ളിപോലെ ക്ഷീണിച്ചു, മുഖകമലത്തിന്റെ തിളക്കം മങ്ങി, മരണത്തിലേക്ക് ആസക്തയായി. അവളെ കണ്ട കൃപാളു പ്രഭു അവളെ ദേഹധാരിണിയായ കരുണ തന്നെയെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞു—സൗഖ്യദായിനി, ഗുണവതി, ശരണാഗതരുടെ ആർ‍ത്തിഹന്ത്രി।

Verse 61

संश्रुत्य साऽपि पतगाधिपते रवं वै प्रोन्मील्य नेत्रकमलेऽथ ददर्श कृष्णम् । सामन्यत त्रिकविवर्तितलोचनाब्जं प्राप्तं तमिष्टसुहृदं निजजीवनाथम्

പതഗാധിപതി ഗരുഡന്റെ നാദം കേട്ട് അവളും പദ്മനേത്രങ്ങൾ തുറന്ന് കൃഷ്ണനെ ദർശിച്ചു. പ്രിയസുഹൃത്തും സ്വന്തം ജീവനായകനുമായ അവൻ അവിടെ എത്തിയതുകണ്ട്, അത്ഭുതത്തോടെ വീണ്ടും വീണ്ടും ദൃഷ്ടി തിരിച്ച് നോക്കി।

Verse 62

सा रोमहर्षविवशा त्रपया परीता कोपानुरागकलुषा कृतविप्रलापा । संवर्द्धितद्विगुणशोकभरा च देवी नानारसं बत दृशोर्विषयं प्रपेदे

ദേവി രോമാഞ്ചത്തിൽ വിഹ്വളയായി, ലജ്ജയിൽ നിറഞ്ഞ്, കോപവും അനുരാഗവും കലർന്ന കലുഷതയിൽ കലങ്ങി, അസംബദ്ധ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ചു. അവളുടെ ശോകഭാരം ഇരട്ടിയായി, കണ്ണുകൾക്ക് മുന്നിൽ നാനാരസങ്ങളുടെ ചുഴി പടർന്നു।

Verse 63

तस्याः ससाध्वसविसर्गचिकीर्षितायाः पाशं व्यपोह्य करचारु सरोरुहेण । आदाय पाणिममृतोपमया च वाचा संजीवयन्निदमुदारमुदाजहार

അവൾ ഭയത്തോടെ ജീവൻ ഉപേക്ഷിക്കാൻ ഒരുങ്ങുമ്പോൾ, പ്രഭു തന്റെ മനോഹര പദ്മഹസ്തം കൊണ്ട് അവളുടെ പാശം നീക്കി. അവളുടെ കൈ പിടിച്ച്, അമൃതസമാന വാക്കുകളാൽ അവളെ സഞ്ജീവിപ്പിച്ച്, ഈ ഉദാര വചനം ഉച്ചരിച്ചു।

Verse 64

श्रीकृष्ण उवाच । किमेतत्साहसं भीरु चिकीर्षत्यविचारितम् । ननु देवि ममाचक्ष्व किं नु ते खेदकारणम्

ശ്രീകൃഷ്ണൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ഭീരുവേ! ആലോചിക്കാതെ നീ ഏതു ദുസ്സാഹസം ചെയ്യാൻ ഒരുങ്ങുന്നു? ഹേ ദേവീ, എനിക്കു വ്യക്തമായി പറയുക—നിന്റെ ഖേദത്തിന്റെ കാരണം എന്ത്?

Verse 65

त्वं विद्याऽहं परो बोधस्त्वं माया चेश्वरस्त्वहम् । त्वं च बुद्धिरहं जीवो वियोगः कथमावयोः

നീ ദിവ്യവിദ്യ, ഞാൻ പരമബോധം; നീ മായ, ഞാൻ ഈശ്വരൻ. നീ ബുദ്ധി, ഞാൻ ജീവൻ—അപ്പോൾ നമ്മിൽ വേർപാട് എങ്ങനെ ഉണ്ടാകും?

Verse 66

त्वया विमोहितात्मानो भ्राम्यन्त्यजभवादयः । सा कथं क्षुभ्यसि त्वं तु किं स्वधाम न बुध्यसे

നിനാൽ മോഹിതരായി ബ്രഹ്മാദികളും ഭ്രമിച്ചു സഞ്ചരിക്കുന്നു; അപ്പോൾ നീ തന്നെ എങ്ങനെ കലങ്ങും? നിന്റെ സ്വധാമം—നിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം—നീ തിരിച്ചറിയുന്നില്ലേ?

Verse 67

त्वया हि बद्धा ऋषयस्ते चरन्तीह कर्मभिः । तां त्वां कथमृषिः शप्तुं शक्नुयाद्वरवर्णिनि

നിനാൽ തന്നെയാണ് ഋഷിമാരും ബന്ധിതരായി കർമ്മവശത്തിൽ ഇവിടെ സഞ്ചരിക്കുന്നത്; ഹേ വരവർണിനീ, അപ്പോൾ ഏത് ഋഷിക്ക് നിന്നെ ശപിക്കാൻ കഴിയും?

Verse 68

शिक्षार्थं त्विह लोकानामेवं मे देवि चेष्टितम् । मन्मायया समाविष्टः कुरुते विवशः पुमान् । पश्य कोपपरीतात्मा यः स शान्तो मुनीश्वरः

ലോകങ്ങളുടെ ഉപദേശാർത്ഥം, ഹേ ദേവീ, ഞാൻ ഇങ്ങനെ പ്രവർത്തിച്ചു. എന്റെ മായയിൽ ആവിഷ്ടനായ മനുഷ്യൻ വിവശനായി കർമ്മം ചെയ്യുന്നു. നോക്കുക—ഇപ്പോൾ കോപം പിടിച്ച മനസ്സുള്ളവൻ തന്നെയാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ ശാന്തനായ മുനീശ്വരൻ.

Verse 69

प्रह्लाद उवाच । सोऽभ्येत्य भक्तिनम्रोऽथ दुर्वासा मुनिसत्तमः । विचार्य मनसा सर्वं पश्चात्तापानुपाश्रयत्

പ്രഹ്ലാദൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ഭക്തിയോടെ വിനയനമ്രനായി മുനിശ്രേഷ്ഠൻ ദുർവാസാവ് സമീപിച്ചു. മനസ്സിൽ എല്ലാം ആലോചിച്ച് പിന്നെ അദ്ദേഹം പശ്ചാത്താപത്തിന്റെ ആശ്രയം തേടി.

Verse 70

किं मया कृतमित्युक्त्वा तत्समीपमुपागमत् । अपतद्विलुठन्भूमौ दण्डवच्चाश्रुसंप्लुतः

“ഞാൻ എന്താണ് ചെയ്തതു?” എന്നു പറഞ്ഞു അവൻ അവരുടെ സമീപത്തേക്ക് ചെന്നു. നിലത്തു വീണു ഉരുളി, ദണ്ഡവത് പ്രണാമം ചെയ്ത് കണ്ണീരിൽ നനഞ്ഞു.

Verse 71

पितरौ जगतो देवौ क्षामयामास दीनवत् । तुष्टाव सूक्तवाक्यैस्तु रहस्यैर्भक्तिसंयुतः

അവൻ ലോകത്തിന്റെ പിതാമാതാക്കളായ ആ രണ്ടു ദേവന്മാരോടു ദീനനായി ക്ഷമ യാചിച്ചു. ഭക്തിയോടെ ഗൂഢാർത്ഥമുള്ള സുകൃതവാക്യങ്ങളാൽ അവരെ സ്തുതിച്ചു.

Verse 72

आह चेदं जगन्नाथं यदि मय्यस्त्यनुग्रहः । तदा पुरेव संयोगो देव देव्या विधीयताम्

അവൻ ജഗന്നാഥനോടു പറഞ്ഞു—“എന്നോടു അനുകമ്പയുണ്ടെങ്കിൽ, ദേവനും ദേവിയും മുൻപുപോലെ വീണ്ടും സംയോഗം പ്രാപിക്കട്ടെ.”

Verse 73

अथ प्रहस्य गोविन्दस्तमाह मुनिसत्तमम् । न हि ते वचनं जातु मृषा भवितुमर्हति

അപ്പോൾ ഗോവിന്ദൻ പുഞ്ചിരിച്ച് ആ മുനിശ്രേഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു—“നിന്റെ വാക്ക് ഒരിക്കലും അസത്യമാകുകയില്ല.”

Verse 74

मयैवं विहितः सेतुः कथमुच्छेद्यतां द्विज । सद्भिराचरितः सेतुः सिद्धो लोकस्य पालकः

ഹേ ദ്വിജാ! ഈ സേതു-ധർമ്മം ഞാൻ തന്നേ സ്ഥാപിച്ചതാകുന്നു; പിന്നെ അതിനെ എങ്ങനെ ഛേദിക്കാം? സജ്ജനർ ആചരിച്ച ഈ സേതു സിദ്ധമായി ലോകത്തെ പാലിക്കുന്നു.

Verse 75

दिनेदिने द्विकालं च आयास्ये मुनिसत्तम । विनोदयिष्ये तां तां तु मुनिकन्यां च काम्यया

ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ! ഞാൻ ദിനംപ്രതി, ഇരുകാലങ്ങളിലും (പ്രാതഃ-സായം) വരും; എന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരം ആ മുനികന്യയെ വീണ്ടും വീണ്ടും ആനന്ദിപ്പിക്കും.

Verse 76

तुष्यामि साधनैर्नान्यैर्मत्कथाकथनैरपि । यथा संपूज्य मामत्र मम प्रीतिर्भविष्यति

ഞാൻ മറ്റു ഉപായങ്ങളാൽ—എന്റെ കഥകൾ പറയുന്നതാലും—അത്ര തൃപ്തനാകുന്നില്ല; ഇവിടെ വിധിപൂർവ്വം എന്നെ സമ്യക് പൂജിക്കുമ്പോഴാണ് എന്റെ പ്രീതി ഉദിക്കുക.

Verse 77

यदा च मयि वै कुण्ठमधिरूढे महामुने । प्रवेक्ष्यति तदा तेजो मम सर्वं त्रिविक्रमे

ഹേ മഹാമുനേ! ഞാൻ വൈകുണ്ഠത്തിൽ അധിരൂഢനായാൽ, എന്റെ സമസ്ത തേജസ്സും ത്രിവിക്രമനിൽ പ്രവേശിക്കും.

Verse 78

रुक्मिणीयं च मन्मूर्तेः संयोगं पुनरेष्यति । इयं भागीरथी चापि सागरेण समा गुणैः । त्यक्त्वा ह्यशेषदुःखानि सुखं चैव गमिष्यति

രുക്മിണിയും എന്റെ സ്വമൂർത്തിയോടു വീണ്ടും സംയോഗം പ്രാപിക്കും. ഈ ഭാഗീരഥി (ഗംഗ)യും—ഗുണങ്ങളിൽ സാഗരസമയായി—എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും ത്യജിച്ച് നിശ്ചയമായും സുഖത്തിലേക്ക് ഗമിക്കും.

Verse 79

अनुग्रहं विधायैवमृषिणा सह केशवः । विवेश स्वपुरीं तत्र विधायोपांतिकं मुनिम्

ഇങ്ങനെ ഋഷിയോടുകൂടെ കേശവൻ അനുഗ്രഹം നല്കി, മുനിയെ സമീപത്തു സേവയ്ക്കായി നിർത്തി, തന്റെ സ്വപുരിയിൽ പ്രവേശിച്ചു।

Verse 80

सापि देवी च संबुध्य तदा तस्य विचेष्टितम् । अनुग्रहाद्भगवतो बभूव विगत ज्वरा

ആ ദേവിയും അപ്പോൾ അവന്റെ പ്രവർത്തി മനസ്സിലാക്കി; ഭഗവാന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ അവൾ ജ്വരക്ലേശത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തയായി।

Verse 81

यतश्च मुक्ता दुःखेन तत्र देवी हरिप्रिया । ततो भागीरथी सा तु गदिता दुःखमोचिनी

അവിടെ ഹരിപ്രിയയായ ദേവി ദുഃഖത്തിൽ നിന്ന് മോചിതയായതിനാൽ, ആ ഭാഗീരഥി ‘ദുഃഖമോചിനി’ എന്നു പ്രസിദ്ധയായി।

Verse 82

अमावास्यां पौर्णमास्यां यस्तस्याः संगमे शुभे । स्नायादशेषदुःखात्तु स नरः परिमुच्यते

അമാവാസിയും പൗർണ്ണമിയും അവളുടെ ശുഭസംഗമത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ, സകല ദുഃഖങ്ങളിൽ നിന്നും പൂർണ്ണമായി വിമുക്തനാകും।

Verse 83

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां नवम्यां चावलोकिता । नराणां रुक्मिणी देवी सर्वान्कामा न्प्रयच्छति

അഷ്ടമി, ചതുര്ദശി, നവമി തിഥികളിൽ ദേവി രുക്മിണിയെ ദർശിച്ചാൽ, അവൾ മനുഷ്യർക്കു എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും പ്രസാദിക്കുന്നു।

Verse 84

इत्येतत्कथितं देव्या ऋषयो दुःखमोचनम् । अनुग्रहश्च देवस्य किं भूयः श्रोतुमिच्छथ

ഹേ ഋഷിമാരേ! ദേവിയുടെ ദുഃഖനിവാരകമായ മഹാത്മ്യവും ഭഗവാന്റെ അനുഗ്രഹവും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞു. ഇനി നിങ്ങൾ എന്ത് കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു?