Vyākaraṇa-saṅgraha: Pada–Vibhakti–Kāraka–Lakāra–Samāsa

Verse 1

सनंदन उवाच । अथ व्याकरणं वक्ष्ये संक्षेपात्तव नारद । सिद्धरूपप्रबंधेन मुखं वेदस्य सांप्रतम् ॥ १ ॥

സനന്ദനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നാരദാ, ഇനി ഞാൻ നിനക്കു സംക്ഷേപമായി വ്യാകരണം ഉപദേശിക്കും, സിദ്ധരൂപങ്ങളുടെ ക്രമബദ്ധമായ പ്രബന്ധത്തിലൂടെ; കാരണം ഇപ്പോൾ അതാണ് വേദത്തിന്റെ മുഖം, അഥവാ പ്രവേശദ്വാരം.

Verse 2

सुप्तिङंतं पदं विप्र सुपां सप्त विभक्तयः । स्वौजसः प्रथमा प्रोक्ता सा प्रातिपदिकात्मिका ॥ २ ॥

ഹേ വിപ്ര, ‘പദം’ എന്നത് സുപ് അല്ലെങ്കിൽ തിങ് പ്രത്യയത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നതാണ്. സുപ്-പ്രത്യയങ്ങളിൽ ഏഴ് വിഭക്തികളുണ്ട്. ‘സു–ഔ–ജസ്’ പ്രഥമാ വിഭക്തിയെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു; അത് പ്രാതിപദികം (നാമാധാരം) ആശ്രിതമാണ്.

Verse 3

संबोधने च लिंगादावुक्ते कर्मणि कर्तरि । अर्थवत्प्रातिपदिकं धातुप्रत्ययवर्जितम् ॥ ३ ॥

സംബോധനത്തിലും ലിംഗാദി ബോധമുള്ളിടത്തും, കർമ്മമോ കർത്താവോ എന്ന അർത്ഥത്തിൽ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്ന അർത്ഥവത്തായ നാമമൂലമാണ് ‘പ്രാതിപദികം’; അത് ധാതുവും പ്രത്യയവും വജ്രിതമാണ്।

Verse 4

अमौसशो द्वितीया स्यात्तत्कर्म क्रियते च यत् । द्वितीया कर्मणि प्रोक्तान्तरांतरेण संयुते ॥ ४ ॥

‘അം, ഔ, ശസ്’ മുതലായ പ്രത്യയങ്ങളാൽ ദ്വിതീയാ വിഭക്തി. ഏതിനുവേണ്ടി ക്രിയ ചെയ്യപ്പെടുന്നുവോ അതാണ് കർമ്മം; ഇടയിൽ മറ്റു പദങ്ങൾ വന്നാലും ദ്വിതീയാ കർമ്മവാചകമെന്നു പ്രസ്താവിച്ചു।

Verse 5

टाभ्यांभिसस्तृतीया स्यात्करणे कर्तरीरिता । येन क्रियते तत्करणं सः कर्ता स्यात्करोति यः ॥ ५ ॥

‘ടാ, ഭ്യാം, ഭിസ്’ പ്രത്യയങ്ങളാൽ തൃതീയാ വിഭക്തി; ഇത് കരണമർത്ഥത്തിലും ചില പ്രയോഗങ്ങളിൽ കർത്തൃഅർത്ഥത്തിലും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഏതുകൊണ്ട് ക്രിയ നടക്കുന്നു അത് കരണം; ചെയ്യുന്നവൻ കർത്താവ്।

Verse 6

ङेभ्यांभ्यसश्चतुर्थो स्यात्संप्रदाने च कारके । यस्मै दित्सा धारयेद्वै रोचते संप्रदानकम् ॥ ६ ॥

‘ങേ, ഭ്യാം, ഭ്യസ്’ പ്രത്യയങ്ങളാൽ ചതുർഥീ വിഭക്തി; ഇത് ‘സംപ്രദാനം’ കാരകത്തിൽ പ്രയോഗിക്കുന്നു. ആര്ക്ക് നൽകുവാൻ ഉദ്ദേശമുണ്ടോ, ആരുടെ നിമിത്തം പ്രവർത്തി ചെയ്യപ്പെടുന്നുവോ—അതാണ് സംപ്രദാനം।

Verse 7

पंचमी स्यान्ङसिभ्यांभ्यो ह्यपादाने च कारके । यतोऽपैति समादत्ते अपदत्ते च यं यतः ॥ ७ ॥

‘ങസി, ഭ്യാം, ഭ്യഃ’ പ്രത്യയങ്ങളാൽ പഞ്ചമീ വിഭക്തി; ഇത് ‘അപാദാനം’ കാരകത്തിൽ വരുന്നു. ഏതിൽ നിന്നാണ് ഒന്നുകിൽ വേർപെടുന്നത്, ഏതിൽ നിന്നാണ് എടുത്തെടുക്കുന്നത്, ഏതിൽ നിന്നാണ് ലഭിക്കുന്നത്—അതാണ് അപാദാനം।

Verse 8

ङसोसामश्च षष्ठी स्यात्स्वामिसंबंधमुख्यके । ङ्योस्सुपः सप्तमी तु स्यात्सा चाधिकरणे भवेत् ॥ ८ ॥

ങസ്, ഓസാം എന്നീ പ്രത്യയങ്ങളാൽ ബോധിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന വിഭക്തി ഷഷ്ഠി; അത് പ്രധാനമായി സ്വാമി–സ്വത്വ (ഉടമ–ഉടമസ്ഥത) ബന്ധം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ങ്യോസ്, സുപ് എന്നീ പ്രത്യയങ്ങളാൽ ബോധിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന വിഭക്തി സപ്തമി; അത് അധികരണത്തിൽ, അഥവാ ആധാരസ്ഥാനത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നതിനെ കാണിക്കുന്നു.

Verse 9

आधारे चापि विप्रेंद्र रक्षार्थानां प्रयोगतः । ईप्सितं चानीप्सितं यत्तदपादानकं स्मृतम् ॥ ९ ॥

ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ! പ്രയോഗത്തിൽ, ആധാരത്തെ സംബന്ധിച്ചിടത്തിലും രക്ഷാർത്ഥമായി എന്തെങ്കിലും ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ—അത് ഇഷ്ടമായാലും അനിഷ്ടമായാലും—അതേ ‘അപാദാന’ (പഞ്ചമി-ബന്ധം) എന്നു സ്മൃതമാണ്.

Verse 10

पंचमी पर्यणङ्योगे इतरर्तेऽन्यदिङ्मुखे । एतैर्योगे द्वितीया स्यात्कर्मप्रवचनीयकैः ॥ १० ॥

‘പര്യണങ്’ യോഗത്തിൽ ‘ഇതരത്ര/വർജന’ (അഥവാ ‘ഇതൊഴികെ/വിട്ടു’) എന്ന അർത്ഥത്തിലും, മറ്റൊരു ദിശാഭിമുഖതയിലും പഞ്ചമി വിഭക്തി പ്രയോഗിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇവ തന്നെ കർമ-പ്രവചനീയങ്ങളായി യോഗപ്പെട്ടാൽ ദ്വിതീയാ വിഭക്തി വരും.

Verse 11

लक्षणेत्थंभूतोऽभिरभागे चानुपरिप्रति । अंतरेषु सहार्थे च हीने ह्युपश्च कथ्यते ॥ ११ ॥

‘ഉപ’ എന്ന പദം ലക്ഷണ (സൂചന), ഇത്തംഭൂത (അങ്ങനെ തന്നെയായിരിക്കുക), ‘അഭി’ (അടുത്തേക്ക്/വശം), ഭാഗ (അംശം) എന്നീ അർത്ഥങ്ങളിൽ പറയുന്നു; കൂടാതെ ‘അനു, പരി, പ്രതി’ അർത്ഥങ്ങളിലും. പിന്നെയും ‘അന്തര’ (ഇടയിൽ/അകത്ത്), ‘സഹ’ (കൂടെ), ‘ഹീന’ (കുറവ്/ന്യുനത) അർത്ഥങ്ങളിലും ‘ഉപ’ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു എന്നു ഉപദേശിക്കുന്നു.

Verse 12

द्वितीया च चतुर्थी स्याञ्चेष्टायां गतिकर्मणि । अप्राणिषु विभक्ती द्वे मन्यकर्मण्यनादरे ॥ १२ ॥

ചേഷ്ട (പ്രയത്‌നം) എന്ന ഭാവത്തിലും ഗതി/കർമ്മം സൂചിപ്പിക്കുന്ന ക്രിയകളിലും ദ്വിതീയയും ചതുര്ഥിയും—ഇരുവിഭക്തികളും വരാം. പ്രാണരഹിത വസ്തുക്കളോടും ഈ രണ്ടും പ്രയോഗിക്കുന്നു; പ്രത്യേകിച്ച് ‘മന്യ’ (എന്ന് കരുതുക) എന്ന ക്രിയയുടെ കർമ്മത്തിൽ, അനാദര (ഉപേക്ഷ/അവഗണന) അർത്ഥത്തിലും.

Verse 13

नमःस्वस्तिस्वधास्वाहालंवषड्योग ईरिता । चतुर्थी चैव तादर्थ्ये तुमर्थाद्भाववाचिनः ॥ १३ ॥

“നമഃ, സ്വസ്തി, സ്വധാ, സ്വാഹാ, അലമ്” എന്നിവയും യാഗോച്ചാരമായ “വഷട്” മുതലായവയും ദത്ത്വർത്ഥത്തിൽ ചതുര്ഥീ വിഭക്തിയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. ‘അതിന്നായി’ (താദർഥ്യ) അർത്ഥത്തിലും ചതുര്ഥീ വരും; ധാതുജമായ ‘-തും’ പ്രത്യയം ഇച്ഛിത ക്രിയാഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 14

तृतीया सहयोगे स्यात्कुत्सितेंऽगे विशेषणे । काले भावे सप्तमी स्यादेतैर्योगे च षष्ठ्यपि ॥ १४ ॥

തൃതീയ വിഭക്തി സഹയോഗം (കൂടെ ഇരിക്കുക) എന്നർത്ഥത്തിൽ വരുന്നു; നിന്ദ്യമായ അംഗം/അവയവം സംബന്ധിച്ചും അതിന് വിശേഷണം ചേർത്താലും തൃതീയ തന്നെ. കാലവും ഭാവം/സ്ഥിതിയും സൂചിപ്പിക്കാൻ സപ്തമി വരും; ഇത്തരത്തിലുള്ള യോഗങ്ങളിൽ ചിലപ്പോൾ ഷഷ്ഠിയും ഉപയോഗിക്കുന്നു।

Verse 15

स्वामीश्वरोधिपतिभिः साक्षिदायादसूतकैः । निर्धारणे द्वे विभक्ती षष्टी हेतुप्रयोगके ॥ १५ ॥

‘സ്വാമി, ഈശ്വരൻ, അധിപതി, സാക്ഷി, ദായാദ, സൂതകം’ മുതലായ പദങ്ങളോടൊപ്പം ‘നിർധാരണം’ (പ്രത്യേക നിർദ്ദേശം) അർത്ഥത്തിൽ രണ്ട് വിഭക്തികൾ വരാം; എന്നാൽ കാരണം/ഹേതു അർത്ഥത്തിൽ ഷഷ്ഠീ വിഭക്തിയാണ് പ്രയോഗം।

Verse 16

स्मृत्यर्थकर्मणि तथा करोतेः प्रतियत्नके । हिंसार्थानां प्रयोगे च कृतिकर्मणि कर्तरि ॥ १६ ॥

സ്മരണാർത്ഥം ചെയ്യുന്ന കർമത്തിൽ, കൂടാതെ ‘കൃ’ ധാതുവിന്റെ പ്രത്യേക ശ്രമം സൂചിപ്പിക്കുന്ന പ്രയോഗത്തിൽ; ഹിംസാർത്ഥ പ്രയോഗങ്ങളിൽ; കൂടാതെ കർത്താവിന്റെ ഉദ്ദേശപൂർവമായ ഉപക്രമം മൂലം സിദ്ധിക്കുന്ന കർമത്തിൽ—കർത്താവേ കർത്തൃത്വസ്ഥാനമായി ഗ്രഹിക്കണം।

Verse 17

न कर्तृकर्मणोः षष्टी निष्टादिप्रतिपादिका । एता वै द्विविधा ज्ञेयाः सुबादिषु विभक्तिषु । भूवादिषु तिङतेषु लकारा दश वै स्मृताः ॥ १७ ॥

ഷഷ്ഠീ വിഭക്തി കർത്താവിനെയും കർമത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നതല്ല; അത് ‘നിഷ്ഠാ’ മുതലായ കൃദന്താർത്ഥങ്ങളെ പ്രതിപാദിക്കുന്നു. അതിനാൽ ‘സുബ്’ മുതലായ നാമരൂപങ്ങളിൽ വിഭക്തികൾ രണ്ടുവിധമെന്ന് അറിയണം; ‘ഭൂ’ മുതലായ ധാതുക്കളിലെ തിങന്തങ്ങളിൽ പത്ത് ലകാരങ്ങൾ സ്മൃതമാണ്।

Verse 18

तिप्त संतीति प्रथमो मध्यमः सिप्थस्थोत्तमः । मिव्वस्मसः परस्मै तु पादानां चा मपनेदम् ॥ १८ ॥

‘തിപ്ത’യും ‘സംതീതി’യും—ഇവയെ യഥാക്രമം പ്രഥമവും മധ്യമവും രൂപങ്ങളായി ഗ്രഹിക്കണം; ‘സിപ്ഥസ്ഥ’ ഉത്തമ (അന്തിമ) രൂപം. പരസ്മൈപദത്തിൽ പാദാന്ത/പ്രത്യയഭാഗങ്ങളുടെ ലോപവും വിധേയമാണ്—ഇതാണ് നിയമം॥

Verse 19

त आतेंऽते प्रथमो मध्वः से आथे ध्वे तथोत्तमः । ए वहे मह आदेशा ज्ञेया ह्यन्ये लिङादिषु ॥ १९ ॥

ആദ്യ കൂട്ടത്തിൽ ‘ത, ആതേ, ംതേ’; തുടർന്ന് ‘സേ, ആഥേ’, ‘ധ്വേ’ ഉത്തമം. അതുപോലെ ‘ഏ, വഹേ, മഹ’ എന്ന ആദേശരൂപങ്ങൾ അറിയണം; ലിംഗാദി വിഷയങ്ങളിലും മറ്റ് രൂപങ്ങളും ഗ്രഹിക്കണം॥

Verse 20

नाम्नि प्रयुज्यमाने तु प्रथमः पुरुषो भवेत् । मध्यमो युष्मदि प्रोक्त उत्तमः पुरुषोऽस्मदि ॥ २० ॥

ഒരു നാമം കർത്താവായി പ്രയോഗിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അത് പ്രഥമപുരുഷമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ‘യുഷ്മദ്’ രൂപം മധ്യമപുരുഷം എന്നു പറയുന്നു; ‘അസ്മദ്’ രൂപം ഉത്തമപുരുഷം (ആത്മവാചകം) എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു॥

Verse 21

भूवाद्या धातवः प्रोक्ताः सनाद्यन्तास्तथा ततः । लडीरितो वर्तमाने भूतेऽनद्यतने तथा ॥ २१ ॥

‘ഭൂ’ മുതലായ ധാതുക്കൾ പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടു; ‘സൻ’ മുതലായ പ്രത്യയങ്ങളാൽ യുക്തമായ ധാതുക്കളും. തുടർന്ന് വർത്തമാനകാലത്തിന് ‘ലട്’ ലകാരമുണ്ട്; അനദ്യതന ഭൂത (സമീപഭൂത) കാലത്തിലും അതുപോലെ॥

Verse 22

मास्मयोगे च लङ् वाच्यो लोडाशिषि च धातुतः । विध्यादौ स्यादाशिषि च लिङितो द्विविधो मुने ॥ २२ ॥

ഹേ മുനേ! ‘മാ സ്മ’ യോഗത്തിൽ ‘ലങ്’ പ്രയോഗിക്കണം; ആശീർവാദാർത്ഥത്തിൽ ധാതുവിൽ നിന്ന് ‘ലോട്’ ഉപയോഗിക്കുന്നു. വിധ്യാദികളിലും ആശിഷാർത്ഥത്തിലും ‘ലിങ്’ വരുന്നു—അതിനാൽ ‘ലിങ്’ ദ്വിവിധമാണ്॥

Verse 23

लिडतीते परोक्षे स्यात् श्वस्तने लुङ् भविष्यति । स्यादनद्यतने लृटू च भविष्यति तु धातुतः ॥ २३ ॥

പരോക്ഷഭൂതക്രിയയിൽ ‘ലിറ്റ്’ ലകാരമാണ് പ്രയോഗം; നാളെയുളള ക്രിയയിൽ ‘ലുങ്’ ലകാരവും. അനദ്യതന ഭവിഷ്യത്തിൽ ധാതുവനുസരിച്ച് ‘ലൃട്’യും ‘ലൃങ്’യും പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 24

भूते लुङ् तिपस्यपौ च क्रियायां लृङ् प्रकीर्तितः । सिद्धोदाहरणं विद्धि संहितादिपुरः सरम् ॥ २४ ॥

ഭൂതക്രിയയിൽ ‘ലുങ്’ ലകാരവും ‘തിപ്, തസ്, ഝി’ തുടങ്ങിയ പ്രത്യയങ്ങളും ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ശർത്യർഥ/സാധ്യതാ ക്രിയയിൽ ‘ലൃങ്’ ലകാരമാണ് പ്രസ്താവിച്ചത്. സംഹിതാദി വ്യാകരണോപദേശത്തിൽ നിന്ന് സംക്ഷേപമായി ഇതേ സിദ്ധ ഉദാഹരണമെന്നു അറിയുക।

Verse 25

दंडाग्रं च दधीदं च मधूदकं पित्रर्षभः । होतॄकारस्तथा सेयं लांगलीषा मनीषया ॥ २५ ॥

പിതൃവൃഷഭാ! ‘ദണ്ഡാഗ്രം’, ‘ദധീദം’, ‘മധൂദകം’ എന്നീ പദങ്ങൾ ഉണ്ട്. അതുപോലെ ‘ഹോതൃകാര’വും ഈ ‘ലാംഗലീഷാ’യും മനനപരമായ വിവേകത്തോടെ ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 26

गंगोदकं तवल्कार ऋणार्णं च मुनीश्वर । शीतार्तश्च मुनिश्रेष्ट सेंद्रः सौकार इत्यपि ॥ २६ ॥

മുനീശ്വരാ! ‘ഗംഗോദകം’, ‘തവൽക്കാര’ (വൽകലവസ്ത്രം) 그리고 ‘ഋണാർണം’ (കടബാധ്യതയുടെ ഭാരം) എന്നീ പദങ്ങൾ ഉണ്ട്. മുനിശ്രേഷ്ഠാ! ‘ശീതാർത’, ‘സേന്ദ്ര’ കൂടാതെ ‘സൗകാര’ എന്നും പറയപ്പെടുന്നു।

Verse 27

वध्वासनं पित्रर्थो नायको लवणस्तथा । त आद्या विष्णवे ह्यत्र तस्मा अर्घो गुरा अधः ॥ २७ ॥

ഇവിടെ ‘വധ്വാസനം’, ‘പിതൃാർത്ഥ’ കർമ്മം, ‘നായകൻ’ 그리고 ‘ലവണ’—ഇവയെ ആദ്യം വിഷ്ണുവിന് സമർപ്പിക്കേണ്ടതാണ്. അതിനാൽ അർഘ്യം ഭാരഭക്തിയോടും ആദരത്തോടും കൂടി താഴെ സ്ഥാപിക്കണം।

Verse 28

हरेऽव विष्णोऽवेत्येषादसोमादप्यमी अधाः । शौरी एतौ विष्णु इमौ दुर्गे अमू नो अर्जुनः ॥ २८ ॥

“ഹരേ!” “ഓ വിഷ്ണോ!”—ഇത് രക്ഷാവചനമാണ്. സോമലോകത്തിൽ നിന്നുമെങ്കിലും അധോലോകങ്ങളിൽ നിന്നുമെങ്കിലും, ശൗരിയും വിഷ്ണുവും—ഈ ഇരുവരും ഞങ്ങളെ കാത്തുകൊള്ളട്ടെ. ദുരിതത്തിലും അപകടത്തിലും അവർ സംരക്ഷിക്കട്ടെ; വീരനായ അർജുനനും ഞങ്ങൾക്ക് രക്ഷകനാകട്ടെ.

Verse 29

आ एवं च प्रकृत्यैते तिष्टंति मुनिसत्तम । षडत्र षण्मातरश्च वाक्छुरो वाग्धस्रिथा ॥ २९ ॥

ഇങ്ങനെ, ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ഇവ എല്ലാം തങ്ങളുടെ സ്വപ്രകൃതിയിലേ തന്നെ സ്ഥാപിതമായി നിലകൊള്ളുന്നു. ഇവിടെ ആറുണ്ട്—അത് ഷൺമാതാക്കൾ; കൂടാതെ വാക്‌യും ശ്രോത്രവും എന്ന ശക്തികളും ഉച്ചരിതധ്വനിയുടെ ആശ്രയമായി നിലനിൽക്കുന്നു.

Verse 30

हरिश्शेते विभुश्चिंत्यस्तच्छेषो यञ्चरस्तंथा । प्रश्नस्त्वथ हरिष्षष्ठः कृष्णष्टीकत इत्यपि ॥ ३० ॥

അവൻ ‘ഹരി’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു, കാരണം അവൻ ശയിക്കുന്നു; അവൻ സർവ്വവ്യാപിയായ പ്രഭു, ധ്യാനാർഹൻ. അവൻ ‘ശേഷ’ എന്നും, എല്ലായിടത്തും ചരിക്കുന്നവൻ എന്നും പറയപ്പെടുന്നു. ‘പ്രശ്ന’ എന്ന നാമവും; ‘ഹരി-ഷഷ്ഠ’ എന്നും; ‘കൃഷ്ണ-ഷ്ടീകത’ എന്നും കൂടി പ്രസിദ്ധം.

Verse 31

भवान्षष्ठश्च षट् सन्तः षट्ते तल्लेप एव च । चक्रिंश्छिंधि भवाञ्छौरिर्भवाञ्शौरिरित्यपि ॥ ३१ ॥

“നീ ഷഷ്ഠൻ; ആറു ‘സന്തർ’ ഉണ്ട്; നിനക്കായി ‘ഷട്-ലേപ’ (ആറ് വിധ തിലക/അഭിഷേക-ചിഹ്നം)യും ഉണ്ട്।” ചക്രധാരിയായി ശത്രുക്കളെ ഛേദിക്ക. നീ ശൗരീ—ശൗരീ എന്ന നാമത്താൽ തന്നെ പ്രസിദ്ധൻ.

Verse 32

सम्यङ्ङनंतोंगच्छाया कृष्णं वंदे मुनीश्वर । तेजांसि मंस्यते गङ्गा हरिश्छेत्ता मरश्शिवः ॥ ३२ ॥

ഹേ മുനീശ്വരാ, ഞാൻ ആ കൃഷ്ണനെ വന്ദിക്കുന്നു—അവൻ സമ്യക് അനന്തൻ, സർവ്വഗതൻ; അവന്റെ വെറും ഛായയാൽ പോലും പരമപദം ലഭിക്കുന്നു. ഗംഗ അവന്റെ തേജോമയ വിഭൂതിയായി പൂജ്യ; ഹരി പാപഛേദകൻ; ശിവൻ കല്യാണപ്രദൻ, ശുഭൻ.

Verse 33

राम ँकाम्यः कृप ँपूज्यो हरिः पूज्योऽर्च्य एव हि । रोमो दृष्टोऽबला अत्र सुप्ता इष्टा इमा यतः ॥ ३३ ॥

രാമൻ പരമമായി ആഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്ന ആരാധ്യൻ; കരുണയാൽ അവൻ പൂജ്യൻ. സത്യത്തിൽ ഹരിയേ പൂജ്യനും അർച്ചനീയനും. ഇവിടെ രോമാഞ്ചം കാണപ്പെടുന്നു; ഈ നിർബ്ബല സ്ത്രീകൾ നിദ്രിക്കുന്നു—അതുകൊണ്ട് ഇതാണ് ഇവിടെ പ്രിയ അത്ഭുതം.

Verse 34

विष्णुर्नभ्यो रविरयं गी फलं प्रातरच्युतः । भक्तैर्वद्योऽप्यंतरात्मा भो भो एष हरिस्तथा । एष शार्ङ्गी सैष रामः संहितैवं प्रकीर्तिता ॥ ३४ ॥

ഇവൻ വിഷ്ണു; നാഭിയിൽ നിന്നു സൂര്യൻ ഉദിക്കുന്നു; ഇതാണ് സ്തുതിഗാനം, ഇതാണ് അതിന്റെ ഫലം; പ്രഭാതത്തിൽ അച്യുതനെ സ്മരിക്കണം. അന്തരാത്മനായിട്ടും ഭക്തർ വിളിക്കുന്നു—‘ഭോ ഭോ, ഇതാ ഹരി!’ ഇവൻ ശാർങ്ഗധാരി, ഇവൻ തന്നെ രാമൻ; ഇങ്ങനെ സംഹിത പ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 35

रामेणाभिहितं करोमि सततं रामं भजे सादरम् । रामेणापहृतं समस्तदुरितं रामाय तुभ्यं नमः । रामान्मुक्तिमभीप्सिता मम सदा रामस्य दासोऽस्म्यहम् । रामे रंजत् मे मनः सुविशदं हे राम तुभ्यं नमः ॥ ३५ ॥

രാമൻ കല്പിച്ചതേ ഞാൻ സദാ ചെയ്യുന്നു; ആദരത്തോടെ രാമനെ ഭജിക്കുന്നു. രാമൻ എന്റെ സകല പാപങ്ങളും അകറ്റി—ഹേ രാമാ, നിനക്കു നമസ്കാരം. മോക്ഷം ഞാൻ എപ്പോഴും രാമനിൽ നിന്നേ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഞാൻ രാമന്റെ ദാസൻ. എന്റെ മനസ് രാമനിൽ രമിച്ച് അത്യന്തം നിർമ്മലമാകുന്നു—ഹേ രാമാ, നിനക്കു നമസ്കാരം.

Verse 36

सर्व इत्यादिका गोपाः सखा चैव पतिर्हरिः ॥ ३६ ॥

ഗോപികൾ ‘ഹേ സർവ്വ…’ മുതലായ വാക്കുകളാൽ അഭിസംബോധനം ആരംഭിക്കുന്നു; ഹരി അവർക്കു ഒരേസമയം സഖാവും പതിയും (സ്വാമിയും) ആകുന്നു.

Verse 37

सुश्रीर्भानुः स्वयंभूश्च कर्ता रौ गौस्तु नौरिति । अनङ्घान्गोधुग्लिट् च द्वे त्रयश्चत्वार एव च ॥ ३७ ॥

പദങ്ങൾ—സുശ്രീ, ഭാനു, സ്വയംഭൂ, കർത്താ; കൂടാതെ ‘റൗ’; ‘ഗൗഃ’ ‘നൗഃ’ എന്നും. പിന്നെ ‘അനങ്ഘാൻ’ ‘ഗോധുഗ്ലിറ്റ്’; കൂടാതെ സംഖ്യാഗണങ്ങൾ—രണ്ട്, മൂന്ന്, നാല് എന്നും.

Verse 38

राजा पंथास्तथा दंडी ब्रह्महा पंच चाष्ट च । अष्टौ अयं मुने सम्राट् सविभ्रद्वपुङ्मनः ॥ ३८ ॥

ഹേ മുനേ, ഭയം ഉണർത്തുന്ന ദേഹ-മനസ്സുകളോടുകൂടിയ ഈ സമ്രാട്‌ (കാലം/മൃത്യു) അഷ്ടരൂപനായി പറയപ്പെടുന്നു—രാജാവ്, പഥം, ദണ്ഡധാരി ദണ്ഡി, ബ്രാഹ്മണഹന്താവ്, പഞ്ചഭൂതങ്ങൾ, കൂടാതെ അഷ്ടസമൂഹം।

Verse 39

प्रत्यङ् पुमान्महान् धीमान् विद्वान्षट् पिपठीश्च दोः । उशनासाविंमे पुंसि स्यारक्तलविरामकाः ॥ ३९ ॥

അന്തർമുഖനായ പുരുഷൻ മഹാൻ—ബുദ്ധിയിൽ സ്ഥിരനും യഥാർത്ഥ പണ്ഡിതനും. ആ പുരുഷനിൽ ആറു (അന്തരനിയമങ്ങൾ) സുസ്വാധ്യായമായതും, രണ്ട് (ബാഹ്യേന്ദ്രിയങ്ങൾ) നിയന്ത്രിതമായതും ആകുന്നു; അതിനാൽ രാഗവും ആസക്തിയും ശമിക്കുന്നു।

Verse 40

राधा सर्वा गतिर्गोपी स्री श्रीर्धेनुर्वधूः स्वसा । गौर्नौरुपान् दूद्यौर्गोः क्षुत् ककुप्संवित्तु वा क्वचित् ॥ ४० ॥

രാധാ സർവർക്കും സമ്പൂർണ്ണ ശരണവും പരമഗതിയും ആയ ഗോപിയാണ്. അവളേ ശ്രീ (ലക്ഷ്മി)—ധേനുവും, വധുവും, സഹോദരിയും. അവളേ ഗോവായി, നാവായി, പാദുകയായി, പാലായി മാറുന്നു; ചിലപ്പോൾ ക്ഷുധയായി, ദിക്കായി, ചേതനാരൂപിണിയായും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു।

Verse 41

रुग्विडुद्भाः स्रियास्तपः कुलं सोमपमक्षि च । ग्रामण्यंबुरवलप्वेवं कर्तृ चातिरि वातिनु ॥ ४१ ॥

അവൻ (ഭഗവാൻ) ഋഗ്വേദത്തിന്റെ സ്രോതസ്സ്, പ്രസ്ഫുടിത തേജസ്, ശ്രീ-സമൃദ്ധി, തപസ്, ഉന്നത കുലം, സോമപാനി, സർവദർശി നേത്രം, സമൂഹങ്ങളുടെ നേതാവ്, സമുദ്രസമൻ, രക്ഷകൻ, കർത്താവ്, അതുല/അനുത്തരൻ, കൂടാതെ വേഗഗാമിയായ വായു।

Verse 42

स्वनहुच्च विमलद्यु वाश्वत्वारीदमेव च । एतद्ब्रह्माहश्च दंडी असृक्किंचित्त्यदादि च ॥ ४२ ॥

ഇനിയും ഇവ പവിത്ര/പാരിഭാഷിക പദങ്ങൾ—‘സ്വനഹുച്ച’, ‘വിമലദ്യു’, ‘വാശ്വത്വാരി’, ‘ഇദം ഏവ’, ‘ഏതദ്’, ‘ബ്രഹ്മാഹ’, ‘ദണ്ഡി’, ‘അസൃക്’, ‘കിഞ്ചിത്’, ‘ത്യദ്’ മുതലായവ।

Verse 43

एतद्वे भिद्गवाक्गवाङ् गोअक् गोङ्गोक् गोङ् । तिर्यग्यकृच्छकृच्चैव ददद्भवत्पचत्तुदत् ॥ ४३ ॥

ഇത് ധ്വനി-വിഭാഗമാണ്— “ഗവാക്, ഗവാങ്; ഗോ’ക്; ഗോങ്ഗോക്; ഗോങ്” എന്ന്. അതുപോലെ തിര്യക്/വികൃത രൂപങ്ങളിലും കൃച്ഛ-പ്രകാരങ്ങളിലും— “ദദദ്, ഭവത്, പചത്, തുദത്” മുതലായ രൂപങ്ങൾ കാണിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 44

दीव्यद्धनुश्च पिपठीः पयोऽदःसुमुमांसि च । गुणद्रव्य क्रियायोगांस्रिलिंगांश्च कति ब्रुवे ॥ ४४ ॥

“ദീവ്യദ്ധനുഃ, പിപഠീഃ, പയോ’ദഃ, സു-മുമാംസി” തുടങ്ങിയ പദങ്ങൾ; കൂടാതെ ഗുണം, ദ്രവ്യം, ക്രിയ, യോഗ/ബന്ധം, സ്ത്രീലിംഗ രൂപങ്ങൾ— ഇവയിൽ എത്രയെത്ര ഞാൻ പറയണം?

Verse 45

शुक्तः कीलालपाश्चैव शुचिश्च ग्रामणीः सुधीः । पटुः स्वयंभूः कर्ता च माता चैव व पिता च ना ॥ ४५ ॥

അവൻ വാക്കുകളാൽ സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നവൻ, മധുരപാനത്തിന്റെ സാരസമൻ, പരമശുദ്ധൻ; എല്ലാവരുടെയും നേതാവ്, സത്യബുദ്ധിമാൻ, അത്യന്തം കഴിവുള്ളവൻ. അവൻ സ്വയംഭൂവും സർവകർത്താവും; ഞങ്ങൾക്ക് അവൻ തന്നെയാണ് മാതാവും പിതാവും.

Verse 46

सत्यानाग्यास्तथा पुंसो मतभ्रमरदीर्घपात् । धनाकृसोमौ चागर्हस्तविर्ग्रथास्वर्णन्बहू ॥ ४६ ॥

പുരുഷനു സത്യനിഷ്ഠയും കപടരഹിതത്വവും വിധേയമാണ്; അഭിപ്രായഭ്രമവും ദീർഘപതനവും (നാശം) ഒഴിവാക്കണം. ധനലോഭവും ശക്തി/വീര്യക്ഷയവും ഉപേക്ഷിക്കണം; നിന്ദ്യജീവിക, കുഴഞ്ഞ വിരുദ്ധാചരണം, സ്വർണ്ണാസക്തി എന്നിവയിൽ ഏർപ്പെടരുത്।

Verse 47

रिमपव्विषाद्वजातानहो तथा सर्वं विश्वोभये चोभौ अन्यांतरेतराणि च ॥ ४७ ॥

ഹർഷവും വിഷാദവും അവയുടെ ഫലങ്ങളെ ജനിപ്പിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ സമസ്ത വിശ്വം— ദ്വന്ദ്വങ്ങളുടെ ഇരുപക്ഷങ്ങളായും, പരസ്പരാശ്രിത ബന്ധങ്ങളായും— അനുഭവപ്പെടുന്നു।

Verse 48

उत्तरश्चोत्तमो नेमस्त्वसमोऽथ समा इषः । पूर्वोत्तरोत्तराश्चैव दक्षिणश्चोत्तराधरौ ॥ ४८ ॥

‘ഉത്തര’ം പരമോന്നതം; ‘നേമസ്’ം അസമം; പിന്നെ ‘ഇഷാ’ സമമെന്നു പറയുന്നു. അതുപോലെ ‘പൂർവോത്തര’വും ‘ഉത്തരാ’യും; ‘ദക്ഷിണ’ം ‘ഉത്തരാധര’ത്തോടു യുഗ്മമായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.

Verse 49

अपरश्चतुरोऽप्येतद्यावत्तत्किमसौ द्वयम् । युष्मदस्मञ्च प्रथमश्चरमोल्पस्तथार्धकः ॥ ४९ ॥

കൂടാതെ ‘ഏതദ്’ മുതൽ ‘തത്’ വരെ അതിന്റെയും നാല് രൂപങ്ങൾ ഉണ്ട്; ‘കിം’ ‘അസൗ’ എന്നിങ്ങനെ രണ്ട് സർവ്വനാമങ്ങളും. അതുപോലെ ‘യുഷ്മദ്’ ‘അസ്മദ്’ എന്നിവയുടെ ആദ്യവും അവസാനവും രൂപങ്ങൾ, ‘അൽപ’ ‘അർധക’ രൂപങ്ങളും ഗ്രഹിക്കേണ്ടതാണ്.

Verse 50

नोरः कतिपयो द्वे च त्रयो शुद्धादयस्तथा । स्वेकाभुविरोधपरि विपर्ययश्चाव्ययास्तथा ॥ ५० ॥

‘നോരഃ’, ‘കതിപയഃ’, ‘ദ്വേ’, ‘ച’, ‘ത്രയഃ’ കൂടാതെ ‘ശുദ്ധ’ മുതലായ പദങ്ങൾ; അതുപോലെ ‘സ്വ’, ‘ഏക’, ‘അഭു’, ‘വിരോധ’, ‘പരി’, ‘വിപര്യയ’—ഇവയും അവ്യയങ്ങളായി ഗ്രഹിക്കണം.

Verse 51

तद्धिताश्चाप्यपत्यार्थे पांडवाः श्रैधरस्तथा । गार्ग्यो नाडायनात्रेयौ गांगेयः पैतृष्वस्रीयः ॥ ५१ ॥

വംശം/സന്തതി എന്ന അർത്ഥം സൂചിപ്പിക്കാൻ തദ്ധിതപ്രത്യയങ്ങളും പ്രയോഗിക്കുന്നു; അതിൽ നിന്ന് ‘പാണ്ഡവ’ ‘ശ്രൈധര’ മുതലായ രൂപങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. അതുപോലെ ‘ഗാർഗ്യ’, ‘നാഡായന’, ‘ആത്രേയ’, ‘ഗാംഗേയ’, ‘പൈതൃഷ്വസ്രീയ’ എന്നീ രൂപങ്ങളും ജനിക്കുന്നു.

Verse 52

देवतार्थे चेदमर्थे ह्यैद्रं ब्राह्मो हविर्बली । क्रियायुजोः कर्मकर्त्रोर्धैरियः कौङ्कुमं तथा ॥ ५२ ॥

ഉദ്ദേശ്യം ദേവതകൾക്കായാൽ അത് ‘ഐദ്ര’ (ഇന്ദ്രസംബന്ധം) എന്നു ഗ്രഹിക്കണം; ബ്രാഹ്മ (വൈദിക/പവിത്ര) ഉദ്ദേശത്തിൽ ‘ഹവിസ്’യും ‘ബലി’യും എന്നു പറയുന്നു. ക്രിയയെ യോജിപ്പിക്കുന്നവനും കർമം ചെയ്യുന്ന കർത്താവും—ഇരുവർക്കും ധൈര്യം വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; കൂടാതെ ‘കൗങ്കുമ’ (കുങ്കുമം/കേശരം) പ്രയോഗവും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.

Verse 53

भवाद्यर्थे तु कानीनः क्षत्रियो वैदिकः स्वकः । स्वार्थे चौरस्तु तुल्यार्थे चंद्रवन्मुखमीक्षते ॥ ५३ ॥

‘ഭവ’ മുതലായ അർത്ഥപ്രയോഗത്തിൽ ഈ പദം ‘കാനീന’മായി ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു; മറ്റൊരു പ്രയോഗത്തിൽ ‘ക്ഷത്രിയ’; വൈദികപ്രയോഗത്തിൽ ‘സ്വക’। സ്വാർത്ഥത്തിൽ ഇത് ‘ചോർ’; തുല്യാർത്ഥ/രൂപകത്തിൽ ‘ചന്ദ്രസമമുഖത്തെ നോക്കുന്നു’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 54

ब्राह्मणत्वं ब्राह्मणता भावे ब्राह्मण्यमेव च । गोमान्धनी च धनवानस्त्यर्थे प्रमितौ कियान् ॥ ५४ ॥

‘ബ്രാഹ്മണത്വം’, ‘ബ്രാഹ്മണത’, ‘ബ്രാഹ്മണ്യം’—ഇവയെല്ലാം ഒരേ ഭാവം/അവസ്ഥയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അതുപോലെ ‘ഗോമാൻ’, ‘ധാനവാൻ/ധനവാൻ’, ‘ധനവാൻ’—ഇവയും ഒരേ അർത്ഥത്തിൽ പ്രയോഗിക്കുന്നു; അപ്പോൾ ഉദ്ദേശിച്ച അളവിൽ എത്ര വ്യത്യാസം?

Verse 55

जातार्थे तुंदिलः श्रद्धालुरौन्नत्त्ये तु दंतुरः । स्रग्वी तपस्वी मेधावी मायाव्यस्त्यर्थ एव च ॥ ५५ ॥

ജന്മസ്ഥിതിയുടെ അർത്ഥത്തിൽ അവൻ ‘തുണ്ടില’; ശ്രദ്ധയുടെ അർത്ഥത്തിൽ ‘ശ്രദ്ധാലു’; ഉയർച്ച/ഔന്നത്യത്തിന്റെ അർത്ഥത്തിൽ ‘ദന്തുര’। അതുപോലെ ‘സ്രഗ്വീ’ (മാലാധാരി), ‘തപസ്വീ’, ‘മേധാവീ’, ‘മായാവീ’—ഇവയും ഉദ്ദേശ്യാർത്ഥങ്ങളേയാണ്।

Verse 56

वाचालश्चैव वाचाटो बहुकुत्सितभाषिणि । ईषदपरिसमाप्तौ कल्पव्देशीय एव च ॥ ५६ ॥

ഇത്തരം ആളെ ‘വാചാല’ എന്നും ‘വാചാട’ എന്നും വിളിക്കുന്നു; അനവധി നിന്ദ്യവാക്കുകൾ പറയുന്നവനെന്നും. വാക്ക് അല്പം അപൂർണ്ണമായി വിട്ടുകളയുന്നവൻ, വെറും കൽപ്പിത നിർദ്ദേശം/ഉപദേശമെന്നപോലെ സംസാരിക്കുന്നവൻ ‘കൽപദേശീയ’ എന്നും പറയുന്നു।

Verse 57

कविकल्पः कविदेश्यः प्रकारवचने तथा । पटुजातीयः कुत्सायां वैद्यपाशः प्रशंसने ॥ ५७ ॥

‘കവികൽപ’യും ‘കവിദേശ്യ’യും—ഇരണ്ടും ‘പ്രകാരം/രീതി’ പറയുന്ന അർത്ഥത്തിലാണ്. അതുപോലെ ‘പടുജാതീയ’ എന്ന പദം നിന്ദയ്ക്കും, ‘വൈദ്യപാശ’ എന്ന പദം പ്രശംസയ്ക്കും പ്രയോഗിക്കുന്നു।

Verse 58

वैद्यरूपो भूतपूर्वे मतो दृष्टचरो मुने । प्राचुर्यादिष्वन्नमयो मृण्मयः स्रीमयस्तथा ॥ ५८ ॥

ഹേ മുനേ! പൂർവ്വകാലത്ത് അദ്ദേഹം വൈദ്യരൂപത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവനായി കരുതപ്പെട്ടു. ദേശകാലപ്രാചുര്യാനുസരിച്ച് അദ്ദേഹം അന്നമയൻ, മൃൺമയൻ, ശ്രീമയൻ എന്നും പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 59

जातार्थे लज्जितोऽत्यर्थे श्रेयाञ्छ्रेष्टश्च नारद । कृष्णतरः शुक्लतमः किम आख्यानतोऽव्ययान् ॥ ५९ ॥

ഹേ നാരദാ! ലൗകികലക്ഷ്യങ്ങളിൽ അത്യന്തം ലജ്ജിതനായവനെയും ‘കൂടുതൽ ശ്രേയസ്കരൻ’ ‘ശ്രേഷ്ഠൻ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ‘കൂടുതൽ കൃഷ്ണം’ ‘അത്യന്തം ശുക്ലം’ എന്നിങ്ങനെ അവ്യയ-വിവരണങ്ങൾ പറയുന്നതിന് എന്ത് പ്രയോജനം?

Verse 60

किंतरां चैवातितरामभिह्युच्चैस्तरामपि । परिमाणे जानुदघ्नं जानुद्वयसमित्यपि ॥ ६० ॥

അവയെ ‘കിന്തരാ’, ‘അതിതരാ’, കൂടാതെ ‘അഭിഹ്യുച്ചൈസ്തരാ’ (അത്യന്തം ഉയർന്നത്) എന്നും വിളിക്കുന്നു. അളവിൽ ‘മുട്ടുവരെയെത്തുന്നത്’ എന്നും ‘ഇരട്ട മുട്ടിനും തുല്യം’ എന്നും പറയുന്നു.

Verse 61

जानुमात्रं च निर्द्धारे बहूनां च द्वयोः क्रमात् । कतमः कतरः संख्येयविशेषावधारणे ॥ ६१ ॥

അളവ് നിർണ്ണയത്തിൽ ‘ജാനുമാത്രം’ എന്നു പറയുന്നു. പലതിന്റെയും ക്രമീകരണത്തിലും രണ്ടിന്റെ താരതമ്യക്രമത്തിലും, എണ്ണാവുന്ന വഴികളിൽ നിന്ന് ഒരു പ്രത്യേകത്തെ നിശ്ചയിക്കാൻ ‘കതമ’ ‘കതര’ എന്ന പദങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കുന്നു.

Verse 62

द्वितीयश्च तृतीयश्च चतुर्थः षष्टपंचमौ । एतादशः कतिपयः कतिथः कति नारद ॥ ६२ ॥

രണ്ടാമത്, മൂന്നാമത്, നാലാമത്; ആറാമത് കൂടാതെ അഞ്ചാമത്—ഇങ്ങനെ ചിലത് ‘കതിപയ’ (ചില) എന്നും ചിലത് ‘കതിഥ’ (നിശ്ചിത സംഖ്യ) എന്നും പറയുന്നു. ഹേ നാരദാ, അവ എത്ര?

Verse 63

विंशश्च विंशतितमस्तथा शततमादयः । द्वेधा द्वैधा द्विधा संख्या प्रकारेऽथ मुनीश्वर ॥ ६३ ॥

ഇരുപത്, ഇരുപതാമത്, നൂറാമത് മുതലായ സംഖ്യാശബ്ദങ്ങൾ—പ്രയോഗാനുസാരം ‘ദ്വേധാ’, ‘ദ്വൈധാ’, ‘ദ്വിധാ’ എന്നിങ്ങനെ ദ്വിരൂപത്തിലും പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു, ഹേ മുനീശ്വരാ।

Verse 64

क्रियावृत्तौ पंचकृत्वो द्विस्रिर्बहुश इत्यपि । द्वितयं त्रितपं चापि संख्यायां हि द्वयं त्रयम् ॥ ६४ ॥

ക്രിയാസന്ദർഭത്തിൽ ‘അഞ്ചു പ്രാവശ്യം’, ‘രണ്ടോ മൂന്നോ പ്രാവശ്യം’, ‘പല പ്രാവശ്യം’ തുടങ്ങിയ പ്രയോഗങ്ങൾ വരുന്നു. സംഖ്യാഗണനയിൽ ‘ദ്വിതയം’, ‘ത്രിതപം’ എന്നത് വെറും ‘രണ്ട്’, ‘മൂന്ന്’ എന്നർത്ഥം മാത്രം.

Verse 65

कुटीरश्च शमीरश्च शुंडारोऽल्पार्थके मतः । त्रैणः पौष्णस्तुंडिभश्च वृंदारककृषीवलौ ॥ ६५ ॥

‘കുടീര’, ‘ശമീര’, ‘ശുണ്ഡാര’—ഇവ ‘അൽപാർത്ഥക’ (തുച്ഛ) അർത്ഥമുള്ള പദങ്ങളായി കരുതപ്പെടുന്നു. അതുപോലെ ‘ത്രൈണ’, ‘പൗഷ്ണ’, ‘തുണ്ടിഭ’ പര്യായങ്ങൾ; ‘വൃന്ദാരക’യും ‘കൃഷീവല’വും പരസ്പര പര്യായങ്ങൾ.

Verse 66

मलिनो विकटो गोमी भौरिकीविधमुत्कटम् । अवटीटोवनाटे निबिडं चेक्षुशाकिनम् ॥ ६६ ॥

മലിനവും വികടവും ദുർഗന്ധമുള്ളതും—ഭയാനക രൂപമുള്ളവ; കുഴികളിലും വനങ്ങളിലും വസിക്കുന്നവ, ഘനാന്ധകാരത്തിൽ നിബിഡമായവ, കരിമ്പിൻ കാട്ടിൽ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നവ—ഇത്തരം ഭീകര സത്തകളെ വിവരിക്കുന്നു.

Verse 67

निबिरीसमेषुकारी वित्तोविद्याञ्चणस्तथा । विद्याथुंचुर्बहुतिथं पर्वतः शृंगिणस्तथा ॥ ६७ ॥

കൂടാതെ ‘നിബിരീസ’, ‘മേഷുകാരീ’, ‘വിത്തോവിദ്യാഞ്ചണ’, ‘വിദ്യാഥുംചു’, ‘ബഹുതിഥ’ എന്നും ‘ശൃംഗിൻ’ എന്ന പേരുള്ള പർവ്വതവും—ഇവയും ഇവിടെ പരാമർശിക്കുന്നു.

Verse 68

स्वामी विषमरूप्यं चोपत्यकाधित्यका तथा । चिल्लश्च चिपिटं चिक्वं वातूलः कुतपस्तथा ॥ ६८ ॥

(ആ ഭഗവാൻ) ‘സ്വാമി’, ‘വിഷമരൂപ്യ’—അനുപമരൂപധാരി; കൂടാതെ ‘ഉപത്യകാധിത്യകാ’; ‘ചില്ല’, ‘ചിപിട’, ‘ചിക്വ’; ‘വാതൂല’യും ‘കുതപ’യും എന്ന നാമങ്ങളാലും കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 69

वल्लश्व हिमेलुश्च कहोडश्चोपडस्ततः । ऊर्णायुश्च मरूतश्चैकाकी चर्मण्वती तथा ॥ ६९ ॥

അതിനുശേഷം ‘വല്ലശ്വ’, ‘ഹിമേലു’, ‘കഹോഡ’ പിന്നെ ‘ഉപഡ’; കൂടാതെ ‘ഊർണായു’, ‘മരൂത’, ‘ഏകാകി’, ‘ചർമണ്വതി’ എന്ന നാമങ്ങളും പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടു।

Verse 70

ज्योत्स्ना तमिस्राऽष्टीवच्च कक्षीवद्य्रर्मण्वती । आसंदी वञ्च चक्रीवत्तूष्णीकां जल्पतक्यपि ॥ ७० ॥

ജ്യോത്സ്നയും തമിസ്രയായി മാറുന്നു; ദൃഢമായതും അസ്ഥിരമാകുന്നു; ആശ്രയമാകേണ്ടതുതന്നെ ചുരുക്കം വരുത്തുന്നു. ആസന്ദിയും വഞ്ചനയാകുന്നു; മൗനമായി ഇരിക്കുന്നവനും അന്തർകലഹം മൂലം യഥാർത്ഥത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നവനായി തോന്നുന്നു।

Verse 71

कंभश्च कंयुः कंवश्च नारदकेतिः कंतुः कंतकंपौ शंवस्तथैव च । शंतः शंतिः शंयशंतौ शंयोहंयुः शुभंयुवत् ॥ ७१ ॥

(ജപിക്കേണ്ട മറ്റും പവിത്ര നാമങ്ങൾ:) കംഭ, കംയു, കംവ, നാരദകേതി, കംതു, കന്തകമ്പ, കൂടാതെ ശംവ; പിന്നെ ശംത, ശംതി, ശംയശംതൗ, ശംയോഹംയു, ശുഭംയുവത്।

Verse 72

भवति बगभूव भविता भविष्यति भवत्वभवद्भघवेच्चापि ॥ ७२ ॥

‘ഭവതി’, ‘ബഗഭൂവ’, ‘ഭവിതാ’, ‘ഭവിഷ്യതി’, ‘ഭവതു’, ‘അഭവത്’—ഇത്തരത്തിലുള്ള ക്രിയാരൂപങ്ങളുമെല്ലാം ഒടുവിൽ ഭഗവാനോടുള്ള സമർപ്പിത സംബോധനങ്ങളേ ആകുന്നു।

Verse 73

भूयादभूदभविष्यल्लादावेतानि रूपाणि । अत्ति जघासात्तात्स्यत्यत्त्वाददद्याद्द्विरघसदात्स्यत् ॥ ७३ ॥

‘ഭൂയാത്’, ‘അഭൂത്’, ‘ഭവിഷ്യത്’—ഇവ ലകാരാന്ത ക്രിയാരൂപങ്ങൾ. അതുപോലെ ‘അത്തി’, ‘ജഘാസ’, ‘താത്സ്യത്’, ‘അത്ത്വാത്’, ‘അദദ്യാത്’, ‘ദ്വിരഘസദാത്സ്യത്’ മുതലായവയും ഉദാഹരണരൂപങ്ങൾ.

Verse 74

जुहितो जुहाव जुहवांचकार होता होष्यति जुहोतु । अजुहोज्जुहुयाद्धूयादहौषीदहोष्यद्दीव्यति । दिदेव देविता देविष्यति च अदीव्यद्दीव्येद्दीव्याद्वै ॥ ७४ ॥

‘ജുഹിത’, ‘ജുഹാവ’, ‘ജുഹവാംചകാര’; ‘ഹോതാ’, ‘ഹോഷ്യതി’, ‘ജുഹോതു’; ‘അജുഹോഃ’, ‘ജുഹുയാത്’, ‘ധൂയാത്’, ‘അഹൗഷീത്’, ‘അഹോഷ്യത്’; കൂടാതെ ‘ദീവ്യതി’, ‘ദിദേവ’, ‘ദേവിതാ’, ‘ദേവിഷ്യതി’, ‘അദീവ്യത്’, ‘ദീവ്യേത്’, ‘ദീവ്യാത്’—ഇവയൊക്കെയും ശുദ്ധ ധാതുരൂപങ്ങൾ.

Verse 75

अदेवीददेवीष्यत्सुनोति सुषाव सोता सोष्यति वै । सुनोत्वसुनोत्सुनुयात्सूयादशावीदसोष्युत्तुदति च ॥ ७५ ॥

‘അദേവീത്’, ‘അദേവീഷ്യത്’; ‘സുനോതി’, ‘സുഷാവ’; ‘സോതാ’, ‘സോഷ്യതി’—ഇവ രൂപങ്ങൾ. ‘സുനോതു’, ‘അസുനോത്’, ‘സുനുയാത്’, ‘സൂയാത്’; ‘അശാവീത്’, ‘അസോഷ്യുത്’; കൂടാതെ ‘തുദതി’—ഇവയും ധാതുരൂപങ്ങളുടെ ഉദാഹരണങ്ങൾ.

Verse 76

तुतोद तोत्ता तोत्स्यति तुदत्वतुदत्तुदेत्तुद्याद्धि । अतौत्सीदतोत्स्यदिति च रुणद्धि रूरोध रोद्धा रोत्स्यति वै ॥ ७६ ॥

‘തുദ്’ ധാതുവിൽ നിന്ന്—‘തുതോദ’, ‘തോത്താ’, ‘തോത്സ്യതി’; കൂടാതെ ‘തുദത്’, ‘തുദത്വ’, ‘തുദേത്’, ‘തുദ്യാത്’—ഇവ രൂപങ്ങൾ. ‘രുധ്’ ധാതുവിൽ നിന്ന്—‘അതൗത്സീത്’, ‘അതോത്സ്യത്’; കൂടാതെ ‘രുണദ്ധി’, ‘രൂരോധ’, ‘രോദ്ധാ’, ‘രോത്സ്യതി’—ഇവ ഉദാഹരണങ്ങൾ.

Verse 77

रुणद्धु अरुणद्रुध्यादरौत्सीदारोत्स्यञ्च । तनोति ततान तनिता तनिष्यति तनोत्वतनोत्तनुयाद्धि ॥ ७७ ॥

‘രുണദ്ധു’, ‘അരുണത്’, ‘രുധ്യാത്’, ‘അരൗത്സീത്’, ‘ആരോത്സ്യ’—ഇവ രൂപങ്ങൾ. അതുപോലെ ‘തനോതി’, ‘തതാന’, ‘തനിതാ’, ‘തനിഷ്യതി’, ‘തനോതു’, ‘അതനോത്’, ‘തനുയാത്’—ഇവയും നിശ്ചിത ധാതുരൂപങ്ങൾ.

Verse 78

अतनीञ्चातानीदतनिष्यत्क्रीणाति चिक्राय क्रेता क्रेष्यति क्रीणात्विति च । अक्रीणात्क्रीणात्क्रीणीयात्क्रीयादक्रैषीदक्रेष्यञ्चोरयति चोरयामास चोरयिता चोरयिष्यति चोरयतु ॥ ७८ ॥

(ധാതുരൂപങ്ങളുടെ ഉദാഹരണങ്ങൾ:) ‘അവൻ നീട്ടിച്ചു’, ‘നീട്ടിവെച്ചു’, ‘നീട്ടും’; അതുപോലെ ‘അവൻ വാങ്ങുന്നു’, ‘വാങ്ങി’, ‘ക്രേതാവ്’, ‘വാങ്ങും’, ‘വാങ്ങട്ടെ’. പിന്നെ: ‘വാങ്ങിയില്ല’, ‘വാങ്ങി’, ‘വാങ്ങണം’, ‘വാങ്ങപ്പെടാം’, ‘വാങ്ങിപ്പിച്ചു’, ‘വാങ്ങപ്പെടേണ്ടത്’. അതുപോലെ: ‘അവൻ മോഷ്ടിക്കുന്നു’, ‘മോഷ്ടിച്ചു’, ‘കള്ളൻ’, ‘മോഷ്ടിക്കും’, ‘മോഷ്ടിക്കട്ടെ’.

Verse 79

अचोरयञ्चोरयेच्चोर्यात् अचूचुरदचोरिष्यदित्येवं दश वै गणाः । प्रयोजके भावयति सनीच्छायां बुभूषति । क्रियासमभिहारे तु पंडितो बोभूयते मुने ॥ ७९ ॥

ഇങ്ങനെ ‘അചോരയത്’, ‘ചോരയേത്’, ‘ചോര്യാത്’, ‘അചൂചുരത്’, ‘അചോരിഷ്യത്’ മുതലായ രൂപങ്ങളാൽ പത്തു ഗണങ്ങൾ തന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പ്രയോജക (കാരണം) പ്രയോഗത്തിൽ ‘ഭാവയതി’—മറ്റൊരാളെ പ്രവർത്തിയിൽ പ്രവേശിപ്പിക്കുന്നു. സനീച്ഛാ (ഇച്ഛാർത്ഥ) പ്രയോഗത്തിൽ ‘ബുഭൂഷതി’—ആകാൻ/ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ക്രിയാസമഭിഹാര (ഇന്റൻസീവ്) പ്രയോഗത്തിൽ പണ്ഡിതൻ ‘ബോഭൂയതേ’—വീണ്ടും വീണ്ടും അല്ലെങ്കിൽ ഊന്നിപ്പറഞ്ഞ് പ്രവർത്തിക്കുന്നു, ഹേ മുനേ।

Verse 80

तथा यङ्लुकि बोभवीति च पठ्यते । पुत्रीयतीत्यात्मनीच्छायां तथाचारेऽपि नारद । अनुदात्तञितो धातोः क्रियाविनिमये तथा ॥ ८० ॥

അതുപോലെ യങ്-ലുക് (യങ് പ്രത്യയലോപം) സംഭവിക്കുമ്പോൾ ‘ബോഭവീതി’ എന്ന രൂപവും പാഠത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നു. ‘പുത്രീയതി’ ആത്മ-ഇച്ഛാർത്ഥത്തിൽ—‘പുത്രനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു’—എന്നർത്ഥത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നു; ആചാരപ്രയോഗത്തിലും, ഹേ നാരദ. അതുപോലെ അനുദാത്ത-ഞിത് അടയാളമുള്ള ധാതുവിൽ ക്രിയാ-വിനിമയം (ക്രിയകളുടെ പരസ്പര മാറ്റം) സംഭവിക്കുന്നു।

Verse 81

निविशादेस्तथा विप्र विजानीह्यात्मनेपदम् । परस्मैपदमाख्यातं शेषात्कर्तारि शाब्दिकैः ॥ ८१ ॥

ഹേ വിപ്ര, ‘നിവിശ്’ മുതലായ ധാതുക്കൾ ആത്മനേപദത്തിലാണെന്ന് അറിയുക. ശേഷിക്കുന്ന ധാതുക്കൾക്കായി, കർത്തരി (സക്രിയാർത്ഥത്തിൽ) ശാബ്ദികർ പരസ്മൈപദം വിധിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 82

ञित्स्वरितेतश्च उभे यक्च स्याद्भावकर्मणोः । सौकर्यातिशयं चैव यदाद्योतयितुं मुने ॥ ८२ ॥

കൂടാതെ, ഞിത്‌യും സ്വരിതവും (ചിഹ്നങ്ങൾ), യക്‌യുടെ ഇരുവിധ രൂപങ്ങളും—ഭാവവും കർമവും എന്ന ഇരുസന്ദർഭങ്ങളിലും വരുന്നു; ഹേ മുനേ, പ്രസ്താവനയിൽ പ്രത്യേക സൗകര്യത്തിന്റെ അർത്ഥം വ്യക്തമായി പ്രകാശിപ്പിക്കാനായി।

Verse 83

विवक्ष्यते न व्यापारो लक्ष्ये कर्तुस्तदापरे । लभंते कर्तृते पश्य पच्यते ह्योदनः स्वयम् ॥ ८३ ॥

പ്രവർത്തിക്കുവാൻ ഉദ്ദേശിച്ചാലും ലക്ഷ്യത്തിൽ കർത്താവിന് യഥാർത്ഥ ‘വ്യാപാരം’ ഇല്ല; ജനങ്ങളാണ് കർത്തൃത്വം ആരോപിക്കുന്നത്. നോക്കുക—അന്നം സ്വയം പാകമാകുന്നതുപോലെ.

Verse 84

साधु वासिश्छिनत्त्येवं स्थाली पचति वै मुने । धातोः सकर्मकाद्भावे कर्मण्यपि लप्रत्ययाः ॥ ८४ ॥

സാധു! ഹേ മുനേ, ഇങ്ങനെ തന്നേ—‘വാസി മുറിക്കുന്നു’ ‘സ്ഥാലി പാകം ചെയ്യുന്നു’ എന്നു പറയുന്നു. ധാതു സകർമകമായാലും ‘ല’ കൃത്-പ്രത്യയങ്ങൾ ഭാവാർത്ഥത്തിലും കർമാർത്ഥത്തിലും പ്രയോഗിക്കാം.

Verse 85

तस्मै वाकर्मकाद्विप्र भावे कर्तरि कीर्तितः । फलव्यापरयोरेकनिष्टतायामकर्मकः ॥ ८५ ॥

അതുകൊണ്ട് ഹേ വിപ്രാ, ഭാവമോ കർത്താവോ പ്രസ്താവിക്കുമ്പോൾ ഫലവും വ്യാപാരവും ഒരേ ആശ്രയത്തിൽ നിഷ്ഠിതമായാൽ ആ ധാതു ‘അകർമക’മെന്നു കീര്ത്തിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 86

धातुस्तयोर्द्धर्मिभेदे सकर्मक उदाहृतः । गौणे कर्मणि द्रुह्यादेः प्रधाने नीहृकृष्वहाम् ॥ ८६ ॥

കർത്താവും കർമവും—ഇരുവർക്കും ധർമി-ഭേദം ഉണ്ടായാൽ ധാതു ‘സകർമക’മെന്നു ഉപദേശിക്കുന്നു. കർമം ഗൗണമാകുമ്പോൾ ‘ദ്രുഹ്’ മുതലായവ; കർമം പ്രധാനം ആകുമ്പോൾ ‘നീ, ഹൃ, കൃഷ്, വഹ്, ഹാ’ മുതലായവ ഉദാഹരണങ്ങൾ.

Verse 87

बुद्धिभक्षार्थयोः शब्दकर्मकाणां निजेच्छया । प्रयोज्य कर्मण्यन्येषां ण्यंतानां लादयो मताः ॥ ८७ ॥

‘അറിയിപ്പിക്കുക’ ‘ഭക്ഷിപ്പിക്കുക’ എന്നർത്ഥമുള്ള ധാതുക്കളിലും, കർമം ‘ശബ്ദം’ ആയി വരുന്ന ശബ്ദകർമക ധാതുക്കളിലും, സ്വന്തം ഇച്ഛപ്രകാരം ണ്യന്ത (പ്രേരക) പ്രയോഗം ചെയ്യാം. മറ്റു ധാതുക്കളുടെ ണ്യന്ത രൂപങ്ങളിലും, മറ്റൊരാളെ ചെയ്യിപ്പിക്കുന്ന അർത്ഥത്തിൽ കർമണിയായി ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ ‘ല’ മുതലായ പ്രത്യയങ്ങൾ ബാധകമാണെന്നു അഭിപ്രായം.

Verse 88

फलव्यापारयोर्द्धातुराश्रये तु तिङः स्मृताः । फले प्रधानं व्यापारस्तिङ्र्थस्तु विशेषणम् ॥ ८८ ॥

ഫലവും വ്യാപാരവും—ഇരുവിന്റെയും ആശ്രയമായ ധാതുവിനെ സംബന്ധിച്ച് തിങ്-പ്രത്യയങ്ങൾ സ്മൃതമാണ്. ഫലം പ്രസ്താവിക്കുമ്പോൾ വ്യാപാരമാണ് പ്രധാനം; തിങ്-അർത്ഥം വിശേഷണമായി നിലകൊള്ളുന്നു॥ ൮൮ ॥

Verse 89

एधितव्यमेधनीयमिति कृत्ये निदर्शनम् । भावे कर्मणि कृत्याः स्युः कृतः कर्तरि कीर्तिताः ॥ ८९ ॥

‘ഏധിതവ്യം’ ‘ഏധനീയം’—ഇവ കൃത്യ-പ്രത്യയത്തിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങൾ. ഭാവാർത്ഥത്തിലോ കർമണി-പ്രയോഗത്തിലോ കൃത്യ-പ്രത്യയങ്ങൾ വരും; കർത്തരി അർത്ഥത്തിൽ ‘കൃത’ (കൃതഃ) രൂപം കീര്ത്തിതം॥ ൮൯ ॥

Verse 90

कर्ता कारक इत्याद्या भूते भूतादि कीर्तितम् । गम्यादिगम्ये निर्दिष्टं शेषमद्यतने मतम् ॥ ९० ॥

ഭൂത (അതീത) കാലത്തിൽ ‘കർത്താ’, ‘കാരക’ മുതലായ അർത്ഥങ്ങൾ ‘ഭൂത’ മുതലായ വിഭാഗത്തിൽ കീര്ത്തിതം. അതുപോലെ ‘ഗമ്യ’ മുതലായ ഗണം ഗമ്യ (പ്രാപ്യ/ബോധ്യ) വിഷയത്തിന് നിർദിഷ്ടം; ശേഷമുള്ളത് ‘അദ്യതന’ (വർതമാന)മെന്നു മതം॥ ൯൰ ॥

Verse 91

अधिस्रीत्यव्ययीभावे यथाशक्ति च कीर्तितम् । रामाश्रितस्तत्पुरुषे धान्यार्थो यूपदारु च ॥ ९१ ॥

അവ്യയീഭാവ-സമാസത്തിൽ ‘അധിസ്രീത്യ’ എന്ന പ്രയോഗം യഥാശക്തി കീര്ത്തിതം. തത്പുരുഷ-സമാസത്തിൽ ‘രാമാശ്രിത’ (രാമനെ ശരണം പ്രാപിച്ചവൻ), കൂടാതെ ധാന്യാർത്ഥക പദങ്ങളും യൂപദാരു (യജ്ഞസ്തംഭത്തിന്റെ മരം) എന്നതും ഉദാഹരണങ്ങൾ॥ ൯൧ ॥

Verse 92

व्याघ्रभी राजपुरुषोऽक्षशौंडो द्विगुरुच्यते । पंचगवं दशग्रामी त्रिफलेति तु रूढितः ॥ ९२ ॥

‘വ്യാഘ്രഭീ’ (കടുവയെ ഭയക്കുന്നവൻ) ‘രാജപുരുഷൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; ചൂതാട്ടക്കാരൻ ‘അക്ഷശൗണ്ഡ’ ‘ദ്വിഗുരു’ എന്നു ഉച്യते. അഞ്ചു ഗോ-പദാർത്ഥങ്ങളുടെ മിശ്രണം ‘പഞ്ചഗവ്യം’; ‘ദശഗ്രാമീ’ പത്ത് ഗ്രാമങ്ങളുടെ അളവ്; ‘ത്രിഫലാ’ മൂന്നു ഫലങ്ങളുടെ റൂഢിനാമം॥ ൯൨ ॥

Verse 93

नीलोत्पलं महाषष्टी तुल्यार्थे कर्मधारयः । अब्राह्मणो न ञि प्रोक्तः कुंभकारादिकः कृता ॥ ९३ ॥

‘നീലോത്പലം’ പോലുള്ള സമാസങ്ങളിൽ ബന്ധം ‘മഹാഷഷ്ഠീ’യായി ഗ്രഹിക്കുന്നു; തുല്യാർത്ഥത്തിൽ കർമധാരയ സമാസം വരുന്നു. ‘അ-ബ്രാഹ്മണ’ത്തിന് ശേഷം ‘ഞി’ തദ്ധിതപ്രത്യയം ഉപദേശിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ ‘കുംഭകാര’ മുതലായ രൂപങ്ങൾ സിദ്ധവ്യുത്പത്തികളായി അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 94

अन्यार्थे तु बहुव्रीहौ ग्रामः प्राप्तोदको द्विज । पंचगू रूपवद्भार्यो मध्याह्नः ससुतादिकः ॥ ९४ ॥

എന്നാൽ ബഹുവ്രീഹി സമാസം പദങ്ങളുടെ നേരർത്ഥം വിട്ട് മറ്റർത്ഥം സൂചിപ്പിക്കുമ്പോൾ, ഹേ ദ്വിജ, ‘പ്രാപ്തോദക ഗ്രാമം’ (ജലം ലഭിച്ച ഗ്രാമം), ‘പഞ്ചഗൂ’ (അഞ്ചു പശുക്കളുള്ളവൻ), ‘രൂപവദ്ഭാര്യ’ (സുന്ദരിയായ ഭാര്യയുള്ളവൻ), കൂടാതെ ‘സസുതാദിക മധ്യാഹ്നം’ (സഹചര ഘടകങ്ങളോടുകൂടിയ ഉച്ചകാലം) എന്നിങ്ങനെ ബോധ്യമാണ്.

Verse 95

समुच्चये गुरुं चेशं भजस्वान्वाचये त्वट ॥ च द्वयोः क्रमात् । भिक्षामानय गां चापि वाक्यमेवानयोर्भवेत् ॥ ९५ ॥

സമുച്ചയവിധിയിൽ ഗുരുവിനെയും ഈശ്വരനെയും—ഇരുവരെയും ഭജിക്കണം; രണ്ട് വികൽപവിധികൾ ഉണ്ടെങ്കിൽ ക്രമാനുസാരം പ്രവൃത്തി നടക്കുന്നു. ‘ഭിക്ഷ കൊണ്ടുവരിക’ ‘പശുവിനെ കൊണ്ടുവരിക’ തുടങ്ങിയ ആജ്ഞകളിൽ വിധിശക്തി വാക്യത്തിലേ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 96

इतरेतरयोगे तु रामकृष्णौ समाहृतौ । रामकृष्णं द्विज द्वै द्वै ब्रह्म चैकमुपास्यते ॥ ९६ ॥

ഇതരേതരയോഗത്തിൽ ‘രാമ’ ‘കൃഷ്ണ’ എന്ന രണ്ടു നാമങ്ങൾ ഒന്നിച്ചു ചേർക്കപ്പെടുന്നു. ഹേ ദ്വിജ, ‘രാമകൃഷ്ണ’ എന്നു രണ്ടായി ഉച്ചരിച്ചാലും ഉപാസന ഒരേ ബ്രഹ്മത്തിനെയാണ്.