Adhyaya 149: The Sacred Geography and Merit of Dvārakā

Verse 1

अथ द्वारकामाहात्म्यम्॥ सूत उवाच॥ श्रीस्तुतस्वामिमाहात्म्यं श्रुत्वा धर्मपरायणा॥ परितुष्टमना देवी वाक्यमेतदुवाच ह॥

હવે દ્વારકા-માહાત્મ્ય. સૂત બોલ્યા—શ્રી-સ્તુતસ્વામિનનું માહાત્મ્ય સાંભળી ધર્મપરાયણા દેવી સંતોષિત મનથી આ વચન બોલી.

Verse 2

धरण्युवाच॥ एतच्छ्रुत्वा तु माहात्म्यं देव देववर प्रभो॥ मम चित्तस्य परमा जाता शान्तिरनुत्तमा॥

ધરણી બોલી—હે પ્રભુ, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ દેવ! આ માહાત્મ્ય સાંભળી મારા ચિત્તમાં પરમ, અનુત્તમ શાંતિ ઉત્પન્ન થઈ છે.

Verse 3

नाराचधारावरणासिधारी सुररिपुवधकारी धरणीधरः ॥ धृतशङ्खगदाब्जचक्रपाणिः स्वयमिह शास्त्रमुदावहत्प्रधानम् ॥

બાણવર્ષાના આવરણરૂપ રક્ષક તલવાર ધારણ કરનાર, દેવોના શત્રુઓનો સંહાર કરનાર, ધરણીધર—જેનાં હાથમાં શંખ, ગદા, પદ્મ અને ચક્ર છે—તેણે જ અહીં મુખ્ય શાસ્ત્રનો ઉપદેશ પ્રગટ કર્યો.

Verse 4

एवं हि गुणमाहात्म्यं स्तुतस्वामिनि मच्छ्रुतम् ॥ अस्माच्छेदं परं श्रेष्ठं तन्मे वद कृपानिधे ॥

હે સ્તુત્ય સ્વામી! મેં આપના ગુણોની મહિમા સાંભળી છે. હવે આથી પણ પર જે પરમ શ્રેષ્ઠ છે, હે કરુણાનિધિ, તે મને કહો.

Verse 5

श्रीवराह उवाच ॥ एवं भूमे वरं श्रेष्ठे फुल्लपङ्कजमालिनि ॥ कथयिष्यामि चान्यत्ते गुह्यं पापभयापहम् ॥

શ્રીવરાહ બોલ્યા—હે ભૂમિ! હે શ્રેષ્ઠા, ફૂલેલા કમળની માળાઓથી શોભિતે! હું તને એક બીજો વિષય કહું છું—એક ગુહ્ય ઉપદેશ, જે પાપજન્ય ભય દૂર કરે છે.

Verse 6

द्वापरं युगमासाद्य यादवाणां कुलोद्वहः ॥ शौरीति तत्र विख्यातो भविष्यति पिता मम ॥

દ્વાપર યુગ આવતા યાદવ વંશનો આધાર—જે ત્યાં ‘શૌરી’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે—મારો પિતા થશે.

Verse 7

द्वारकेति च विख्याता पुरी तत्र स्थिता अभवत् ॥ या च देवपुरी रम्या विश्वकर्मविनिर्मिता ॥

ત્યાં ‘દ્વારકા’ નામે પ્રસિદ્ધ એક નગરી સ્થિત હતી; તે દેવપુરી સમાન રમણીય અને વિશ્વકર્મા દ્વારા નિર્મિત હતી.

Verse 8

पञ्चयोजनविस्तारा दशयोजनमायता ॥ वसाम्यत्र वरारोहे शतपञ्चसमास्तथा ॥

તેની પહોળાઈ પાંચ યોજન અને લંબાઈ દસ યોજન હતી. હે સુંદર નિતંબવાળી! હું ત્યાં એકસો પાંચ વર્ષ નિવાસ કરું છું.

Verse 9

भारावतरणं कृत्वा देवानां सुमहत्प्रियम् ॥ पुनरप्यागमिष्यामि स्वर्लोकं प्रति सुन्दरि ॥

દેવોને અત્યંત પ્રિય એવું આ ‘ભારાવતરણ’ કરીને, હે સુન્દરી, હું ફરી સ્વર્લોક તરફ પરત જઈશ।

Verse 10

तस्य शापाभिसन्तापाद्द्वारकावासिनो धरे ॥ वृष्ण्यन्धकाश्च भोजाश्च गमिष्यन्ति यमक्षयम् ॥

તે શાપના સંતાપથી, હે ધરે, દ્વારકાના નિવાસીઓ—વૃષ્ણિ, અંધક અને ભોજ—યમના ધામે જશે।

Verse 11

चन्द्रपाण्डुरसङ्काशो वनमाली हलायुधः ॥ हलेनाकृष्य नगरं समुद्रं गमयिष्यति ॥

ચંદ્રની ધવળ કાંતિ સમાન, વનમાળા ધારણ કરનાર હલાયુધ (બલરામ) પોતાના હલથી નગરને ખેંચી સમુદ્રમાં પહોંચાડશે।

Verse 12

नारायणवचः श्रुत्वा धर्मकामा वसुन्धरा ॥ उभौ तौ चरणौ गृह्य पुनः पप्रच्छ माधवी ॥

નારાયણના વચન સાંભળી, ધર્મકામિની વસુંધરાએ તેમના બંને ચરણ પકડી લીધા; પછી માધવીએ ફરી પૂછ્યું।

Verse 13

धरण्युवाच ॥ लोकनाथोऽसि सर्वेषां देव मायाकरण्डक ॥ शपिष्यति कथं तत्र दुर्वासास्तद्वदस्व मे ॥

ધરણી બોલી: ‘તમે સર્વ લોકોના નાથ છો, હે દેવ, માયાશક્તિના કરંડક! તો એ પરિસ્થિતિમાં દુર્વાસા કેવી રીતે શાપ આપશે? તે મને કહો.’

Verse 14

श्रीवराह उवाच ॥ तत्र जाम्बवती नाम मम पत्नी भविष्यति ॥ रूपयौवनसम्पन्ना मम भोगसमन्विता ॥

શ્રીવરાહે કહ્યું—ત્યાં જાંબવતી નામની સ્ત્રી મારી પત્ની થશે; તે રૂપ અને યૌવનથી સંપન્ન તથા મારા ભોગ-વૈભવ સાથે સંયુક્ત રહેશે।

Verse 15

तस्याः पुत्रो महाभागो रूपयौवनदर्पितः ॥ साम्ब इत्यभिविख्यातो ममैव सततं प्रियः ॥

તેણીનો પુત્ર મહાભાગ્યવાન હશે, રૂપ અને યૌવનના ગર્વથી યુક્ત; ‘સાંબ’ નામે પ્રસિદ્ધ અને સદા મને પ્રિય રહેશે।

Verse 16

तेनैव क्रीडमानेन कृत्वा गर्भमतथ्यतः ॥ स पृष्टः परमश्रेष्ठ ऋषिरेषा प्रसोष्यति ॥

તે આમ ક્રીડા કરતાં કરતાં ખોટો ગર્ભ રચી દીધો; ત્યારબાદ પરમશ્રેષ્ઠ ઋષિને પૂછવામાં આવ્યું—‘આ સ્ત્રી પ્રસવ કરશે શું?’

Verse 17

पुत्रकामा त्वियं बाला मुने तत्प्रब्रवीहि मे ॥ साम्बोऽयमिति च ज्ञात्वा स मुनिः कोपमूर्च्छितः ॥

‘આ બાલિકા પુત્રની ઇચ્છા રાખે છે, હે મુનિ, મને કહો,’ એમ કહ્યું; અને ‘આ તો સાંબ છે’ એમ જાણી તે મુનિ ક્રોધથી વ્યાપ્ત થયો।

Verse 18

उवाच तर्हि ते गर्भान्मुसलं कुलनाशनम् ॥ येन वृष्ण्यन्धकाः सर्वे गमिष्यन्ति यमक्षयम् ॥

ત્યારે તેણે કહ્યું—‘તમારા ગર્ભમાંથી કુલનાશક મूसળ ઉત્પન્ન થશે; જેના કારણે બધા વೃಷ્ણિ અને અંધક યમધામે જશે.’

Verse 19

ततस्तानागतान्दृष्ट्वा कुमारान्पृष्टवानहम् ॥ ते च मामब्रुवन्सर्वे यथावृत्तं समुत्सुकाः ॥

પછી તે આવેલા કુમારોને જોઈને મેં તેમને પૂછ્યું; અને તેઓ બધા ઉત્સુકતાથી જે બન્યું હતું તે યથાવત્ મને કહેવા લાગ્યા।

Verse 20

तच्च तेषां वचः श्रुत्वा प्रोक्तवानस्मि तच्छृणु ॥ भविष्यति न सन्देहो दुर्वासा यदुवाच ह ॥

તેમનું વચન સાંભળી મેં કહ્યું—‘આ સાંભળો. દુર્વાસાએ જે કહ્યું છે તે નિઃસંદેહ થશે જ.’

Verse 21

एवं ते कथितं भूमे वृष्ण्यादेः शापकाणम् ॥ तत्र स्थानानि मे भूमे कथ्यमानानि मे शृणु ॥

હે ભૂમે, આ રીતે મેં વೃಷ્ણિ આદિ પર આવેલા શાપનું કારણ તને કહી દીધું. હવે હે ભૂમે, ત્યાં મારા પવિત્ર સ્થાનોનું વર્ણન હું કરું છું; સાંભળ।

Verse 22

द्वारकायां महाभागे वैष्णवानां सुखावहे ॥ अस्ति पञ्चसरो नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥

હે મહાભાગે, દ્વારકામાં—વૈષ્ણવોને સુખ-કલ્યાણ આપનાર—‘પંચસર’ નામે મારું પરમ ગુહ્ય તીર્થક્ષેત્ર છે.

Verse 23

समुद्रतीरमुत्सृज्य मम कर्मसुखावहम् ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः ॥

સમુદ્રકાંઠે જઈને—મારા ક્ષેત્રમાં કર્મોના સુખદ ફળ આપનાર—માણસે ત્યાં છ કાળ સુધી નિવાસ કરીને સ્નાન કરવું જોઈએ.

Verse 24

मोदते नाकपृष्ठे तु अप्सरोगणसंकुले ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्क्षेत्रे पञ्चसरे मम ॥

તે અપ્સરાગણોથી ભરેલા સ્વર્ગલોકમાં આનંદ કરે છે; અને જો અહીં મારા ‘પંચસર’ નામના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં પ્રાણ ત્યાગે, તો એ જ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 25

देवलोकं समुत्सृज्य मम लोके महीयते ॥ प्लक्षो वै तत्र सुश्रोणि शतशाखो महाद्रुमः ॥

દેવલોકને ત્યજી તે મારા લોકમાં માન પામે છે. અને ત્યાં, હે સુશ્રોણિ, ખરેખર સો શાખાવાળો મહાન પ્લક્ષવૃક્ષ છે।

Verse 26

सुफलैः शोभनैः कुम्भाकृतिभिर्बहुभिः फलैः ॥ बहवस्तत्र गच्छन्ति लाभलौल्‍येन मानवाः ॥

ત્યાં કુંભાકાર અનેક ઉત્તમ અને સુંદર ફળો છે; લાભની લાલચથી પ્રેરાઈ ઘણા લોકો ત્યાં જાય છે।

Verse 27

फलं न लभते कश्चिन्मुक्त्वा भागवतं नरम् ॥ लभन्ते ये फलं तत्र मुक्ताः पापेन कर्मणा ॥

ભાગવત-ભક્ત પુરુષને છોડીને ત્યાં કોઈ (સાચું) ફળ પામતો નથી. અને જે ત્યાં ફળ પામે છે, તેઓ પાપકર્મથી મુક્ત થાય છે।

Verse 28

मनुजा यं न पश्यन्ति रागलोभसमन्विताः ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत पञ्चभक्तोषितो नरः ॥

રાગ અને લોભથી યુક્ત મનુષ્યો જેને જોઈ શકતા નથી, ત્યાં પંચભક્તિના નિયમો પાળી નિવાસ કરીને મનુષ્યે સ્નાન કરવું જોઈએ।

Verse 29

मोदते सप्तद्वीपेषु गुह्यानि च स गच्छति ॥ अथ चेन्मुञ्चते प्राणान्प्रभाते गतकिल्बिषः ॥

તે સાત દ્વીપોમાં આનંદ કરે છે અને ગુહ્ય લોકોમાં પણ જાય છે. અને જો પ્રભાતે પાપમુક્ત થઈ પ્રાણ ત્યજે…

Verse 30

सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥ तत्राश्चर्यं महाभागे कथ्यमानं मया शृणु ॥

સર્વ આસક્તિ ત્યજી તે મારા લોકમાં જાય છે. હે મહાભાગ, ત્યાંનું એક આશ્ચર્ય હું કહું છું, સાંભળો.

Verse 31

प्रभासे यत्र शृण्वन्ति सागरे न म (ग) रं प्रति ॥ मकरास्तत्र दृश्यन्ते भ्रममाणा इतस्ततः ॥

પ્રભાસે સમુદ્રકાંઠે, જ્યાં મકર પ્રત્યે ન હોય એવો નાદ સંભળાય છે, ત્યાં મકરો અહીં-તહીં ભ્રમણ કરતા દેખાય છે.

Verse 32

॥ न किञ्चिदपराध्यन्ति स्नायमाना जले ततः ॥ अथात्र प्रक्षिपेत्पिण्डान्प्रसन्ने सलिले नरः ॥

ત્યાં જળમાં સ્નાન કરનારાઓ કશી પણ ભૂલ કરતા નથી. પછી અહીં મનુષ્યે પ્રસન્ન અને સ્વચ્છ જળમાં પિંડ અર્પણ કરવા જોઈએ.

Verse 33

असम्प्राप्ते च गृह्णन्ति एवमेतन्न संशयः ॥ पापकर्मरतस्यापि न गृह्णन्ति जलं प्रति ॥

વિધિપૂર્વક પ્રાપ્ત થયેલ હોય ત્યારે જ તેઓ ગ્રહણ કરે છે—એમાં શંકા નથી. પરંતુ પાપકર્મમાં રત વ્યક્તિનું જળદાન પણ તેઓ સ્વીકારતા નથી.

Verse 34

धर्मात्मनां च गृह्णन्ति पिण्डमेव न संशयः ॥ पञ्चपिण्डमिति ख्यातं तस्मिन्गुह्यं परं मम ॥

ધર્માત્માઓનું પિંડદાન તેઓ નિશ્ચયે સ્વીકારે છે—એમાં સંશય નથી. તે ‘પંચપિંડ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તેમાં જ મારું પરમ ગુહ્ય ઉપદેશ નિહિત છે॥

Verse 35

अगाधस्याप्यपारस्य क्रोशविस्तार एव च ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत पञ्चकालोषितो नरः ॥

જળ અઘાધ અને અપાર હોવા છતાં એક ક્રોશ જેટલું વિસ્તરેલું છે. ત્યાં પંચકાળનું પાલન કરનાર મનુષ્ય સ્નાનરૂપ અભિષેક કરે॥

Verse 36

मोदते शक्रलोके स एवमेतन्न संशयः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्पञ्चकुण्डे यशस्विनि ॥

તે શક્રલોક (ઇન્દ્રલોક)માં આનંદ પામે છે—એમાં સંશય નથી. પછી, હે યશસ્વિની, અહીં ‘પંચકુંડ’ સ્થાને તે પ્રાણ ત્યજે છે॥

Verse 37

न पश्येत्पापकर्मा वै शुभकर्मैव पश्यति ॥ चतुर्विंशतिद्वादश्यां मध्याह्ने च दिवाकरे ॥

પાપકર્મ કરનાર તેને નથી જોતો; માત્ર શુભકર્મ કરનાર જ જુએ છે. ચતુર્વિંશી અને દ્વાદશીએ, તેમજ સૂર્ય મધ્યાહ્ને હોય ત્યારે…॥

Verse 38

रौप्यं सुवर्णकं पद्मं दृश्यते नात्र संशयः ॥ क्षेत्रं संगमनं नाम तस्मिंस्तीर्थे परं मम ॥

ત્યાં રૌપ્ય અને સુવર્ણનું કમળ દેખાય છે—એમાં સંશય નથી. તે ક્ષેત્ર ‘સંગમન’ નામે ખ્યાત છે; તે તીર્થમાં મારું પરમ તત્ત્વ નિહિત છે॥

Verse 39

चतुर्धाराः पतन्त्यत्र मणिपूरगिरिं श्रिताः ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत चतुर्भक्तोषितो नरः ॥

અહીં મણિપૂર ગિરિને આશ્રય કરીને ચાર ધારાઓ પડે છે. ત્યાં ચાર ભક્તિવ્રતોનું પાલન કરનાર મનુષ્યે અભિષેક કરવો જોઈએ.

Verse 40

वैखानसेषु लोकेषु मोदते नात्र संशयः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम भक्तिपरायणः ॥

તે વૈખાનસ લોકોમાં આનંદ પામે છે—એમાં શંકા નથી. પછી અહીં મારો ભક્ત, મારી ભક્તિમાં પરાયણ થઈ, પ્રાણ ત્યજે છે.

Verse 41

त्यक्त्वा वैखानसान् लोकान्मम लोकं स गच्छति ॥ तत्रापि परमाश्चर्यं कथ्यमानं शृणुष्व मे ॥

વૈખાનસ લોકોને ત્યજી તે મારા લોકમાં જાય છે. ત્યાં પણ હું કહું છું તે પરમ આશ્ચર્ય સાંભળો.

Verse 42

दृश्यन्ते यानि कुण्डेषु मणिपूरगिरौ तथा ॥ प्रक्षीयमाणे पापे तु नयते तज्जलं भुवि ॥

મણિપૂર ગિરિ પરના કુંડોમાં જે જે દેખાય છે—પાપ ક્ષીણ થતું હોય ત્યારે તે જળ તેનું ફળ પૃથ્વી પર લઈ આવે છે.

Verse 43

स्नायमानेषु पापेषु न पतॆत्तद्यथा पुरा ॥ हंसकुण्डेति विख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परे मम ॥

સ્નાનથી પાપો ધોવાઈ જાય ત્યારે મનુષ્ય પહેલાંની જેમ ફરી તેમાં પડતો નથી. મારા તે પરમ ક્ષેત્રનું નામ ‘હંસકુંડ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 44

धारा चैका पतत्यत्र मणिपूरगिरौ श्रिता ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः ॥

અહીં એક જ ધારા પડે છે, જે મણિપૂરગિરિ પર આશ્રિત છે. ત્યાં છ કાળ નિવાસ કરનાર મનુષ્યે ત્યાં જ અભિષેક કરવો જોઈએ.

Verse 45

मुक्तसङ्गो महाभागे मोदते वरुणालये ॥ अथात्र मुंचते प्राणान् हंसकुण्डे वरानने ॥

હે મહાભાગે! આસક્તિથી મુક્ત થઈ તે વરુણના આલયમાં આનંદ કરે છે. અને હે વરાનને! જો તે અહીં હંસકુંડમાં પ્રાણ ત્યાગે, તો (એવી જ અવસ્થા પામે છે).

Verse 46

शुद्धाः पश्यन्ति मनुजाः पापकर्मा न पश्यति ॥ चतुर्विंशतिद्वादश्यां मध्याह्ने च दिवाकरे ॥

શુદ્ધ મનુષ્યો તેને જુએ છે, પરંતુ પાપકર્મી નથી જોતો—ચોવીસમી તિથિ અને દ્વાદશી તિથિએ, તથા સૂર્ય મધ્યાહ્ને હોય ત્યારે.

Verse 47

हंसाश्चैवात्र दृश्यन्ते चन्द्रकुण्डसमप्रभाः ॥ हंसान्पश्यति यस्तत्र भ्रममाणानितस्ततः ॥

અને અહીં હંસો પણ દેખાય છે, જેમની કાંતિ ચન્દ્રકુંડ સમાન છે. જે ત્યાં અહી-તહીં ફરતા હંસોને જુએ છે—

Verse 48

लभन्ते ते परां सिद्धिं धरे नास्त्यत्र संशयः ॥ कदम्बमिति विख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥

તેઓ પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે; હે ધરે, તેમાં કોઈ સંશય નથી. મારું તે પરમ ક્ષેત્ર ‘કદંબ’ નામે વિખ્યાત છે.

Verse 49

मोदते ऋषिलोकॆषु पुण्यात्मा वै न संशयः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥

પુણ્યાત્મા ઋષિલોકોમાં આનંદિત થાય છે—એમાં સંશય નથી. અને અહીં અતિ દુષ્કર કર્મ કરીને જો તે પ્રાણ ત્યજે,

Verse 50

वृष्णयो यत्र वै शुद्धाः संप्राप्ताश्च ममालयम् ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत चतुःकालोषितो नरः ॥

જ્યાં શુદ્ધ થયેલા વૃષ્ણિઓ મારા ધામે પહોંચ્યા, ત્યાં ચાર કાળ નિવાસ કરનાર મનુષ્યે અભિષેક કરવો જોઈએ.

Verse 51

ऋषिलोकं परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥ तत्राश्चर्यं महाभागे कथ्यमानं शृणुष्व मे ॥

ઋષિલોક ત્યજી તે મારા લોકને પ્રાપ્ત થાય છે. હે મહાભાગ્યવાન, આ વિષયે હું કહું છું તે આશ્ચર્ય સાંભળો.

Verse 52

कदम्बात्पतते धारा तत्र पूर्वविनिःसृता ॥ स कदम्बो महाभागे माघमासस्य द्वादशी ॥

કદંબમાંથી એક ધારા પડે છે, જે ત્યાં પ્રાચીનકાળથી નીકળી રહી છે. હે મહાભાગ્યવાન, તે કદંબ માઘ માસની દ્વાદશી સાથે સંકળાયેલો છે.

Verse 53

पुष्पाणि वै प्रकटयत्युदयस्थे दिवाकरे ॥ ये वा लभन्ते तत्पुष्पं मम मार्गानुसारिणः ॥

સૂર્ય ઉગે ત્યારે તે પુષ્પોને પ્રગટ કરે છે. જે તે પુષ્પ મેળવે છે, તેઓ મારા માર્ગના અનુયાયી છે.

Verse 54

ते लभन्ते परां सिद्धिमेवमेतन्न संशयः ॥ चक्रतीर्थमिति ख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥

તેઓ પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે—આ એમ જ છે, તેમાં કોઈ સંશય નથી. તે સ્થાન ‘ચક્રતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તે પવિત્ર ક્ષેત્રમાં મારી પરમ સન્નિધિ છે।

Verse 55

दशवर्षसहस्राणि स्वर्गलोके स मोदते ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणाँल्लोभमोहविवर्जितः ॥

તે સ્વર્ગલોકમાં દસ હજાર વર્ષો સુધી આનંદ કરે છે. ત્યારબાદ અંતે, લોભ અને મોહથી રહિત થઈ, અહીં જ પ્રાણ ત્યજે છે।

Verse 56

सर्वान्स्वर्गान्समुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति ॥ तत्राश्चर्यं प्रवक्ष्यामि कथ्यमानं शृणुष्व मे ॥

બધા સ્વર્ગોને ત્યજી તે મારા લોકમાં જાય છે. ત્યાંનું એક આશ્ચર્ય હું કહું છું—મારા દ્વારા કહેવાતું સાંભળો।

Verse 57

अन्यथैतन्न पश्यन्ति मम कर्मपरायणाः ॥ चतुर्विंशतिद्वादश्यामर्द्धरात्रे यशस्विनि ॥

મારા કર્મમાં પરાયણ ભક્તો આને અન્યથા નથી જોતા. હે યશસ્વિની, ચતુર્વિંશી અને દ્વાદશીએ અર્ધરાત્રે (આ થાય છે)।

Verse 58

श्रूयते तत्र निर्घोषो मनःकर्णसुखावहः ॥ सुगन्धो वहते वायुर्बहुमाल्यसमन्वितः ॥

ત્યાં ગુંજતો નિર્ઘોષ સાંભળાય છે, જે મન અને કાનને સુખ આપે છે. બહુ માળ્યોથી યુક્ત સુગંધિત પવન વહે છે।

Verse 59

दुर्ल्लभः पापिनां चैव सुलभः पुण्यकर्मिणाम् ॥ तस्य चोत्तरपार्श्वेन अशोकश्च महाद्रुमः ॥

આ પાપાચારીઓ માટે દુર્લભ અને પુણ્યકર્મ કરનારાઓ માટે સુલભ છે. તેના ઉત્તર પાર्श્વે મહાવૃક્ષ અશોક સ્થિત છે.

Verse 60

पुष्प्यते सोऽथ तत्रापि सूर्ये चाभ्युदिते सति ॥ ये तत्र लभते पुष्पं मम मार्गानुसारिणः ॥

સૂર્ય ઉદય થતાં તે (વૃક્ષ) ત્યાં પણ પુષ્પિત થાય છે. ત્યાં જે પુષ્પ મેળવે છે—મારા માર્ગના અનુયાયીઓ—(તે ફળ પામે છે).

Verse 61

ते लभन्ते परां सिद्धिं एवं भूमे न संशयः ॥ अस्ति रैवतकम् नाम तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥

તેઓ પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે—હે ભૂમિ, તેમાં સંશય નથી. તે ક્ષેત્રમાં ‘રૈવતક’ નામનું સ્થાન છે, જ્યાં મારી પરમ સન્નિધિ છે.

Verse 62

सर्वलोकेषु विख्यातं यत्र विक्रीडितं मया ॥ बहुगुल्मलताकीर्णं बहुपुष्पैश्च शोभितम् ॥

તે સર્વ લોકોમાં વિખ્યાત છે, જ્યાં મેં ક્રીડા કરી છે. તે અનેક ઝાડીઓ અને લતાઓથી ભરેલું અને અનેક પુષ્પોથી શોભિત છે.

Verse 63

बहुवर्णशिलापङ्क्तिर्गुहाश्चापि दिशो दश ॥ वाप्यश्च कन्दराश्चैव देवानामपि दुर्लभाः

ત્યાં અનેક વર્ણની શિલાઓની પંક્તિઓ અને ગુફાઓ પણ છે, જે દસેય દિશામાં વિસ્તરેલી છે. ત્યાં વાપીઓ (તળાવો) અને કંદરાઓ પણ છે—જે દેવતાઓને પણ દુર્લભ કહેવાય છે.

Verse 64

अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मसु निष्ठितः ॥ सोमलोकं समुत्सृज्य मम लोकं प्रपद्यते

ત્યારે અહીં મારા વિહિત કર્મોમાં અડગ રહેનારો પ્રાણ ત્યાગે છે; સોમલોકને છોડીને મારા લોકને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 65

तत्राश्चर्यं महाभागे कथ्यमानं मया शृणु ॥ पश्यन्ति मनुजाः सर्वे धर्मकामाः न संशयः

ત્યાં, હે મહાભાગ, હું કહું છું તે અદ્ભુત વાત સાંભળો; ધર્મ ઇચ્છનાર બધા મનુષ્યો તેને જુએ છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 66

पतन्ति सर्ववृक्षाणां पत्राणि सुबहून्यपि ॥ एकं चापि न दृश्येत प्रसन्नं याति तज्जलम्

બધા વૃક્ષોના પાંદડા બહુ જ પડે છે; છતાં એક પણ (તેમાં) દેખાતું નથી; તે જળ નિર્મળ જ રહે છે.

Verse 67

स च पूर्वेण पार्श्वेन शोभते वै महाद्रुमः ॥ अपरो मम पार्श्वेन देवानामपि दुर्लभः

અને પૂર્વ બાજુએ એક મહાવૃક્ષ શોભે છે; બીજું મારા પાર্শ્વે છે, જે દેવોને પણ દુર્લભ છે.

Verse 68

पञ्चक्रोशसुविस्तारः शोभते वै महाद्रुमः ॥ पद्मैश्चैवोत्पलैश्छन्नं सुगन्धिकुसुमैः सह

પાંચ ક્રોશ જેટલો વિસ્તૃત તે મહાવૃક્ષ અત્યંત શોભે છે; કમળો, ઉત્પલો અને સુગંધિત પુષ્પો સાથે ઢંકાયેલો છે.

Verse 69

बहुमत्स्यजलाकीर्णं सर्वतस्तु फलान्वितम् ॥ शिलातलगुहाच्छन्नं सुगन्धिकुसुमैः सह

તે બહુ માછલીઓ અને જળથી પરિપૂર્ણ છે; સર્વ તરફ ફળોથી યુક્ત છે—શિલાતળ અને ગુફાઓથી આચ્છાદિત, તથા સુગંધિત પુષ્પો સહિત।

Verse 70

तत्राभिषेकं कुर्वीत अष्टभक्तोषितो नरः ॥ मोदते नन्दने दिव्ये अप्सरोभिः समन्विते

ત્યાં અષ્ટભક્તિ-વિધિથી તૃપ્ત થયેલો મનુષ્ય અભિષેક કરે; તે અપ્સરાઓ સહિત દિવ્ય નંદન-ઉદ્યાનમાં આનંદ પામે છે।

Verse 71

अत्राश्चर्यं महाभागे कथ्यमानं मया शृणु ॥ पश्यन्ति मनुजाः सर्वे धर्मकामाः न संशयः

હે મહાભાગ! અહીંનું આ આશ્ચર્ય, જે હું કહું છું, સાંભળ; ધર્મની ઇચ્છા ધરાવતાં સર્વ મનુષ્યો તેને જુએ છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 72

मध्याह्ने च पुनः पूर्णश्चार्धरात्रे समो वहेत् ॥ वर्धते क्षीयते चैव यथैव च महोदधिः

મધ્યાહ્ને તે ફરી પૂર્ણ થાય છે, અને અર્ધરાત્રે સમરૂપે વહે છે; તે વધે છે અને ઘટે છે પણ, જેમ મહાસાગર।

Verse 73

पश्येत् तु शुभकर्मा च पापकर्मा न पश्यति ॥ दृश्यते च महाभागे अस्तमेते दिवाकरे ॥

શુભકર્મ કરનાર તેને જોઈ શકે છે, પરંતુ પાપકર્મમાં રત વ્યક્તિ જોઈ શકતો નથી; અને હે મહાભાગ! સૂર્યાસ્ત સમયે તે દેખાય છે।

Verse 74

यस्तत्र लभते पुष्पं मम मार्गानुसारकः ॥ स लभेत परां सिद्धिमेवं भूमे न संशयः ॥

જે ત્યાં મારા માર્ગનો અનુયાયી બની પુષ્પ પ્રાપ્ત કરે છે, તે પરમ સિદ્ધિ પામે છે; હે ભૂમિ, તેમાં શંકા નથી.

Verse 75

विष्णुसंक्रमणं नाम तस्मिन्क्षेत्रे परे मम ॥ विद्धोऽस्मि यत्र व्याधेन स्वमूर्त्तिं चास्थितः पुनः ॥

મારા પરમ ક્ષેત્રમાં ‘વિષ્ણુસંક્રમણ’ નામનું સ્થાન છે; જ્યાં એક વ્યાધે મને વિંધ્યો હતો, અને પછી મેં ફરી પોતાનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું.

Verse 76

तत्र कुण्डं महाभागे मणिपूरगिरा श्रुतम् ॥ धारा चैका पतत्यत्र लाभालाभविवर्जितः ॥

હે મહાભાગ, ત્યાં ‘મણિપૂરગિરા’ નામે પ્રસિદ્ધ એક કુંડ છે; અને ત્યાં એક જ ધારા પડે છે—(ભક્ત) લાભ-હાનિના વિચારથી રહિત બની.

Verse 77

सूर्यलोकं समुत्सृज्य मम लोके महीयते ॥ तत्राश्चर्यं प्रवक्ष्यामि विष्णुं शत्रुगणेश्वरम् ॥

સૂર્યલોકને ત્યજી (ભક્ત) મારા લોકમાં માન પામે છે. ત્યાં હું એક અદ્ભુત કહું છું—શત્રુગણોના ઈશ્વર એવા વિષ્ણુને.

Verse 78

पापिनां यस्तु दुर्दर्शः सुदृश्यः पुण्यचारिणाम् ॥ तस्य दक्षिणपार्श्वेन अश्वत्थो वै महाद्रुमः ॥

જે પાપીઓ માટે જોવું દુર્લભ છે, તે પુણ્યાચારીજનને સ્પષ્ટ દેખાય છે. તેના દક્ષિણ પાર्श્વે અશ્વત્થ નામનો એક મહાવૃક્ષ ઊભો છે.

Verse 79

चतुर्विंशतिद्वादश्यां मध्याह्ने तु दिवाकरे ॥ फलते स यथान्यायं सर्वभागवतप्रियम् ॥

ચોવીસમી દ્વાદશીએ, મધ્યાહ્ને સૂર્ય શિરોસ્થાને હોય ત્યારે, તે નિયમ મુજબ ફળ આપે છે—સર્વ ભગવદ્ભક્તોને પ્રિય છે.

Verse 80

उच्चश्चैव विशालश्च मनोज्ञश्चैव शीतलः ॥ ये लभन्ते फलं तत्र मम मार्गानुसारिणः ॥

તે ઊંચું પણ છે અને વિશાળ પણ, મનોહર અને શીતળ પણ; ત્યાં જે ફળ મેળવે છે, તેઓ મારા માર્ગના અનુયાયી છે.

Verse 81

ते लभन्ते परां सिद्धिमेवमेतन्न संशयः ॥ तस्मिन् क्षेत्रे महाभागे तिष्ठामि चोत्तरामुखः ॥

તેઓ પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે—એવું જ છે, તેમાં શંકા નથી. તે મહાભાગ્ય ક્ષેત્રમાં હું ઉત્તરમુખે સ્થિત રહું છું.

Verse 82

त्रयस्तत्रैव तिष्ठामो द्वारकायां यशस्विनि ॥ तस्मिन् क्षेत्रे महाभागे त्रयो मोदामहे वयम् ॥

હે યશસ્વિની, અમે ત્રણે ત્યાં જ—દ્વારકામાં—સ્થિત રહીએ છીએ. તે મહાભાગ્ય ક્ષેત્રમાં અમે ત્રણે આનંદ કરીએ છીએ.

Verse 83

त्रिंशद्योजनविस्तारः सर्वतस्तु दिशो दश ॥ तत्र गत्वा वरारोहे ये मां द्रक्ष्यन्ति भक्तितः ॥

તે ત્રીસ યોજન જેટલું વિસ્તૃત છે અને સર્વ તરફ દસ દિશાઓમાં વ્યાપેલું છે. હે વરારોહે, ત્યાં જઈ જે ભક્તિથી મને દર્શન કરશે…

Verse 84

अदीर्घेणैव कालेन प्राप्नुवन्ति परां गतिम् ॥ आख्यानानां महाख्यानं शान्तीनां शान्तिरुत्तमा ॥

અતિ અલ્પ સમયમાં જ તેઓ પરમ ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે. આ કથાઓમાં મહાકથા છે અને શાંતિઓમાં ઉત્તમ શાંતિ છે.

Verse 85

धर्माणां परमो धर्मो द्युतिनां परमा द्युतिः ॥ लाभानां परमो लाभः क्रियाणां परमा क्रिया ॥

ધર્મોમાં આ પરમ ધર્મ છે; તેજોમાં પરમ તેજ; લાભોમાં પરમ લાભ; અને ક્રિયાઓમાં પરમ ક્રિયા છે.

Verse 86

यदीच्छेत्परमां सिद्धिं मम लोकं स गच्छति ॥ य एतत्पठते भद्रे कल्यमुत्थाय मानवः ॥

જે પરમ સિદ્ધિ ઇચ્છે છે, તે મારા લોકને જાય છે. હે ભદ્રે, જે માનવ પ્રાતઃ ઉઠીને આનું પાઠ કરે છે, તે તે ફળ પામે છે.

Verse 87

सकुल्यास्तारितास्तेन सप्त सप्त च सप्त च ॥ एतत्ते कथितं भद्रे द्वारकायाः सुनिश्चितम् ॥

તે પોતાના કુળ સહિત—સાત, સાત અને સાત (પેઢીઓ)—ને તારાવે છે. હે ભદ્રે, દ્વારકા વિષે આ નિશ્ચિત નિષ્કર્ષ તને કહ્યો છે.

Verse 88

उचितेनोपचारेण किमन्यत्परिपृच्छति ॥

યોગ્ય ઉપચાર અને આદર સાથે, પછી બીજું શું પૂછવું?

Verse 89

श्रुतीनां परमं श्रेष्ठं तपसा च परं तपः ॥ एतन्मरणकालेऽपि मा कदाचित्तु विस्मरेत् ॥

શ્રુતિઓમાં આ પરમ શ્રેષ્ઠ છે અને તપોમાં આ સર્વોચ્ચ તપ છે. મૃત્યુકાળે પણ આને કદી ભૂલવું ન જોઈએ.

Verse 90

भविष्यति वरारोहे ईश्वरः सदृशो मम ॥ दुर्वासा इति विख्यातः शपिष्यति कुलं मम ॥

હે વરારોહે, ભવિષ્યમાં મારા સમાન એક ઈશ્વરસદૃશ પુરુષ થશે, જે ‘દુર્વાસા’ તરીકે વિખ્યાત થશે; તે મારા કુળને શાપ આપશે.

Verse 91

श्रुत्वा दुर्वाससः शापं ते च सर्वे कुमारकाः ॥ शापेन संतप्तधियो मामूचुर्भयसंयुताः ॥

દુર્વાસાના શાપને સાંભળી તે બધા કુમારો—શાપથી સંતપ્ત મનવાળા—ભયથી યુક્ત થઈને મને બોલ્યા.

Verse 92

ते लभन्ते परां सिद्धिं मम कर्मणि संस्थिताः ॥ प्रभासमिति विख्यातं तस्मिंस्तीर्थे परे मम ॥

મારા કર્મ/વ્રતમાં સ્થિત રહી તેઓ પરમ સિદ્ધિ મેળવે છે. મારું તે પરમ તીર્થ ‘પ્રભાસ’ નામે વિખ્યાત છે.

Verse 93

शक्रलोकं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥ तत्राश्चर्यं महाभागे कथ्यमानं मया शृणु ॥

શક્રલોકને ત્યજી તે મારા લોકમાં જાય છે. હે મહાભાગે, ત્યાંનું આશ્ચર્ય હું કહું છું—સાંભળો.

Verse 94

वारुणं लोकमुत्सृज्य मम लोके महीयते ॥ तत्राश्चर्यं प्रवक्ष्यामि हंसकुण्डे यशस्विनि ॥

વરুণના લોકને ત્યજી તે મારા લોકમાં મહિમાવંત થાય છે. હે યશસ્વિની, હંસકુંડમાં રહેલું અદ્ભુત હું વર્ણવીશ.

Verse 95

पञ्च धाराः पतन्त्यत्र मणिपूरसमाश्रिताः ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत पञ्चकालोषितो नरः ॥

અહીં મણિપૂર સાથે સંકળાયેલી પાંચ ધારાઓ પડે છે. જે મનુષ્ય પાંચ કાળ ત્યાં નિવાસ કરે, તેણે ત્યાં અભિષેક કરવો જોઈએ.

Verse 96

तत्राभिषेकं कुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः ॥ गच्छेत्तु सोमलोकं तु कृतकृत्यो न संशयः ॥

છ કાળ ત્યાં નિવાસ કરનાર મનુષ્યે ત્યાં અભિષેક કરવો જોઈએ. તે કૃતકૃત્ય બની સોમલોકને પામશે—એમાં શંકા નથી.

Verse 97

तस्य पश्चिमपार्श्वे तु बिल्वश्चैव महाद्रुमः ॥ चतुर्विंशतिद्वादश्यां स पुष्यति च निष्कलम् ॥

તેના પશ્ચિમ ભાગે એક મહાન બિલ્વવૃક્ષ ઊભું છે. ચોવીસમી દ્વાદશીએ તે નિષ્કલ રીતે સંપૂર્ણ ફૂલે છે.

Verse 98

सर्वभागवतप्रीतिं समुद्रतटमाश्रितः ॥ अहं रामेण सहितः सा चाप्येकादशी शुभा ॥

સમુદ્રકાંઠે આશ્રિત તે સ્થાન સર્વ ભાગવત ભક્તોને પ્રીતિ આપે છે. હું ત્યાં રામ સાથે રહું છું; અને તે એકાદશી પણ શુભ છે.