Adhyaya 149: The Sacred Geography and Merit of Dvārakā

Verse 1

अथ द्वारकामाहात्म्यम्॥ सूत उवाच॥ श्रीस्तुतस्वामिमाहात्म्यं श्रुत्वा धर्मपरायणा॥ परितुष्टमना देवी वाक्यमेतदुवाच ह॥

आता द्वारका-माहात्म्य. सूत म्हणाले—श्री-स्तुतस्वामिन् यांचे माहात्म्य ऐकून धर्मपरायणा देवी संतुष्ट मनाने हे वचन बोलली.

Verse 2

धरण्युवाच॥ एतच्छ्रुत्वा तु माहात्म्यं देव देववर प्रभो॥ मम चित्तस्य परमा जाता शान्तिरनुत्तमा॥

धरणी म्हणाली—हे प्रभो, देवांतील श्रेष्ठ देव! हे माहात्म्य ऐकून माझ्या चित्तात परम, अनुपम शांती उत्पन्न झाली आहे.

Verse 3

नाराचधारावरणासिधारी सुररिपुवधकारी धरणीधरः ॥ धृतशङ्खगदाब्जचक्रपाणिः स्वयमिह शास्त्रमुदावहत्प्रधानम् ॥

बाणवृष्टीचे आवरण ठरणारी रक्षणकारी तलवार धारण करणारा, देवशत्रूंचा वध करणारा धरणीधर—ज्याच्या हातात शंख, गदा, पद्म व चक्र आहेत—त्यानेच येथे प्रधान शास्त्राचा उपदेश प्रकट केला.

Verse 4

एवं हि गुणमाहात्म्यं स्तुतस्वामिनि मच्छ्रुतम् ॥ अस्माच्छेदं परं श्रेष्ठं तन्मे वद कृपानिधे ॥

हे स्तुत्य स्वामी! मी तुमच्या गुणांची महिमा ऐकली आहे. आता यापलीकडे जे परम श्रेष्ठ आहे, हे करुणानिधे, ते मला सांगा.

Verse 5

श्रीवराह उवाच ॥ एवं भूमे वरं श्रेष्ठे फुल्लपङ्कजमालिनि ॥ कथयिष्यामि चान्यत्ते गुह्यं पापभयापहम् ॥

श्रीवराह म्हणाले—हे भूमी! हे श्रेष्ठे, फुललेल्या कमळांच्या माळांनी भूषिते! मी तुला आणखी एक गोष्ट सांगतो—एक गुप्त उपदेश, जो पापजन्य भय दूर करतो.

Verse 6

द्वापरं युगमासाद्य यादवाणां कुलोद्वहः ॥ शौरीति तत्र विख्यातो भविष्यति पिता मम ॥

द्वापर युग येताच यादवकुलाचा आधार—जो तेथे ‘शौरी’ म्हणून विख्यात असेल—तो माझा पिता होईल.

Verse 7

द्वारकेति च विख्याता पुरी तत्र स्थिता अभवत् ॥ या च देवपुरी रम्या विश्वकर्मविनिर्मिता ॥

तेथे ‘द्वारका’ म्हणून विख्यात अशी एक पुरी वसलेली होती; ती देवपुरीसारखी रम्य आणि विश्वकर्म्याने निर्मिलेली होती.

Verse 8

पञ्चयोजनविस्तारा दशयोजनमायता ॥ वसाम्यत्र वरारोहे शतपञ्चसमास्तथा ॥

तिचा विस्तार पाच योजन आणि लांबी दहा योजन होती. हे वरारोहे! मी तेथे शंभर पाच वर्षे निवास करतो.

Verse 9

भारावतरणं कृत्वा देवानां सुमहत्प्रियम् ॥ पुनरप्यागमिष्यामि स्वर्लोकं प्रति सुन्दरि ॥

देवांना अत्यंत प्रिय असे हे ‘भारावतरण’ करून, हे सुंदरी, मी पुन्हा स्वर्लोकाकडे परत येईन।

Verse 10

तस्य शापाभिसन्तापाद्द्वारकावासिनो धरे ॥ वृष्ण्यन्धकाश्च भोजाश्च गमिष्यन्ति यमक्षयम् ॥

त्या शापाच्या संतापामुळे, हे धरे, द्वारकेचे निवासी—वृष्णि, अंधक आणि भोज—यमाच्या धामास जातील।

Verse 11

चन्द्रपाण्डुरसङ्काशो वनमाली हलायुधः ॥ हलेनाकृष्य नगरं समुद्रं गमयिष्यति ॥

चंद्रासारख्या धवल तेजाचा, वनमाला धारण केलेला हलायुध (बलराम) आपल्या नांगराने नगर ओढून समुद्रात नेईल।

Verse 12

नारायणवचः श्रुत्वा धर्मकामा वसुन्धरा ॥ उभौ तौ चरणौ गृह्य पुनः पप्रच्छ माधवी ॥

नारायणाचे वचन ऐकून, धर्माची इच्छा असलेल्या वसुंधरेने त्यांचे दोन्ही चरण धरले; मग माधवीने पुन्हा प्रश्न केला।

Verse 13

धरण्युवाच ॥ लोकनाथोऽसि सर्वेषां देव मायाकरण्डक ॥ शपिष्यति कथं तत्र दुर्वासास्तद्वदस्व मे ॥

धरणी म्हणाली: ‘आप सर्व लोकांचे नाथ आहात, हे देव, मायाशक्तीचे करंडक! मग त्या प्रसंगी दुर्वासा कसा शाप देईल? ते मला सांगा.’

Verse 14

श्रीवराह उवाच ॥ तत्र जाम्बवती नाम मम पत्नी भविष्यति ॥ रूपयौवनसम्पन्ना मम भोगसमन्विता ॥

श्रीवराह म्हणाले—तेथे जाम्बवती नावाची स्त्री माझी पत्नी होईल; ती रूप-यौवनसंपन्न आणि माझ्या भोग-वैभवाशी संयुक्त असेल।

Verse 15

तस्याः पुत्रो महाभागो रूपयौवनदर्पितः ॥ साम्ब इत्यभिविख्यातो ममैव सततं प्रियः ॥

तिचा पुत्र महाभाग्यवान असेल, रूप-यौवनाच्या गर्वाने युक्त; ‘साम्ब’ या नावाने प्रसिद्ध आणि सदैव मला प्रिय असेल।

Verse 16

तेनैव क्रीडमानेन कृत्वा गर्भमतथ्यतः ॥ स पृष्टः परमश्रेष्ठ ऋषिरेषा प्रसोष्यति ॥

तो अशा रीतीने क्रीडा करताना त्याने खोटा गर्भ निर्माण केला; मग परमश्रेष्ठ ऋषींना विचारले—‘ही स्त्री प्रसव करील काय?’

Verse 17

पुत्रकामा त्वियं बाला मुने तत्प्रब्रवीहि मे ॥ साम्बोऽयमिति च ज्ञात्वा स मुनिः कोपमूर्च्छितः ॥

‘ही बाला पुत्राची इच्छा करते, हे मुने, मला सांग,’ असे म्हणाले; आणि ‘हा तर साम्ब आहे’ असे ओळखून तो मुनि क्रोधाने व्याप्त झाला।

Verse 18

उवाच तर्हि ते गर्भान्मुसलं कुलनाशनम् ॥ येन वृष्ण्यन्धकाः सर्वे गमिष्यन्ति यमक्षयम् ॥

मग तो म्हणाला—‘तुमच्या गर्भातून कुलनाशक मूसळ उत्पन्न होईल; ज्यामुळे सर्व वृष्णि व अंधक यमलोकास जातील।’

Verse 19

ततस्तानागतान्दृष्ट्वा कुमारान्पृष्टवानहम् ॥ ते च मामब्रुवन्सर्वे यथावृत्तं समुत्सुकाः ॥

त्यानंतर ते कुमार आलेले पाहून मी त्यांना विचारले; आणि ते सर्व उत्सुकतेने जे घडले होते ते तसेच मला सांगू लागले।

Verse 20

तच्च तेषां वचः श्रुत्वा प्रोक्तवानस्मि तच्छृणु ॥ भविष्यति न सन्देहो दुर्वासा यदुवाच ह ॥

त्यांचे वचन ऐकून मी म्हणालो—‘हे ऐका. दुर्वासांनी जे सांगितले आहे ते निःसंशय घडणारच.’

Verse 21

एवं ते कथितं भूमे वृष्ण्यादेः शापकाणम् ॥ तत्र स्थानानि मे भूमे कथ्यमानानि मे शृणु ॥

हे भूमे, अशा प्रकारे वृष्णी आदींवर आलेल्या शापाचे कारण मी तुला सांगितले. आता हे भूमे, तेथील माझ्या पवित्र स्थानांचे वर्णन ऐक.

Verse 22

द्वारकायां महाभागे वैष्णवानां सुखावहे ॥ अस्ति पञ्चसरो नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥

हे महाभागे, द्वारकेत—वैष्णवांना सुख देणाऱ्या—‘पंचसर’ नावाचे माझे एक परम गुप्त तीर्थक्षेत्र आहे।

Verse 23

समुद्रतीरमुत्सृज्य मम कर्मसुखावहम् ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः ॥

समुद्रतीरी जाऊन—माझ्या क्षेत्रात कर्मांचे सुखद फल देणाऱ्या—मनुष्याने तेथे सहा काळ निवास करून स्नान करावे।

Verse 24

मोदते नाकपृष्ठे तु अप्सरोगणसंकुले ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्क्षेत्रे पञ्चसरे मम ॥

तो अप्सरागणांनी भरलेल्या स्वर्गलोकात आनंदित होतो; आणि जर तो येथेच माझ्या ‘पञ्चसर’ नावाच्या पवित्र क्षेत्रात प्राणत्याग करील, तर तोच फल प्राप्त होतो।

Verse 25

देवलोकं समुत्सृज्य मम लोके महीयते ॥ प्लक्षो वै तत्र सुश्रोणि शतशाखो महाद्रुमः ॥

देवलोक सोडून तो माझ्या लोकी मान पावतो. आणि तेथे, हे सुश्रोणि, खरोखरच शंभर फांद्यांचा एक महान प्लक्षवृक्ष आहे।

Verse 26

सुफलैः शोभनैः कुम्भाकृतिभिर्बहुभिः फलैः ॥ बहवस्तत्र गच्छन्ति लाभलौल्‍येन मानवाः ॥

तेथे घड्यासारख्या आकाराची अनेक उत्तम व सुंदर फळे आहेत; लाभाच्या लोभाने प्रेरित होऊन बरेच लोक तेथे जातात।

Verse 27

फलं न लभते कश्चिन्मुक्त्वा भागवतं नरम् ॥ लभन्ते ये फलं तत्र मुक्ताः पापेन कर्मणा ॥

भागवतभक्त पुरुषाला सोडून तेथे कोणीही (खरे) फल मिळवत नाही. आणि जे तेथे फल मिळवतात, ते पापकर्मापासून मुक्त होतात।

Verse 28

मनुजा यं न पश्यन्ति रागलोभसमन्विताः ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत पञ्चभक्तोषितो नरः ॥

राग व लोभाने युक्त मनुष्य ज्याला पाहू शकत नाहीत, तेथे पञ्चभक्तीचे व्रत पाळून निवास करून मनुष्याने स्नान करावे।

Verse 29

मोदते सप्तद्वीपेषु गुह्यानि च स गच्छति ॥ अथ चेन्मुञ्चते प्राणान्प्रभाते गतकिल्बिषः ॥

तो सप्तद्वीपांत आनंदित होतो आणि गुह्य लोकांतही गमन करतो. आणि जर प्रभाती पापरहित होऊन प्राण सोडतो…

Verse 30

सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥ तत्राश्चर्यं महाभागे कथ्यमानं मया शृणु ॥

सर्व संग परित्याग करून तो माझ्या लोकास जातो. हे महाभागे, तेथील एक आश्चर्य मी सांगतो, ऐक.

Verse 31

प्रभासे यत्र शृण्वन्ति सागरे न म (ग) रं प्रति ॥ मकरास्तत्र दृश्यन्ते भ्रममाणा इतस्ततः ॥

प्रभासे समुद्रतीरी, जिथे मकरास उद्देशून नसलेला शब्द ऐकू येतो, तिथे मकर इकडे-तिकडे फिरताना दिसतात.

Verse 32

॥ न किञ्चिदपराध्यन्ति स्नायमाना जले ततः ॥ अथात्र प्रक्षिपेत्पिण्डान्प्रसन्ने सलिले नरः ॥

तेथे पाण्यात स्नान करणारे किंचितही अपराध करत नाहीत. मग येथे मनुष्याने स्वच्छ व शांत जलात पिंड अर्पण करावेत.

Verse 33

असम्प्राप्ते च गृह्णन्ति एवमेतन्न संशयः ॥ पापकर्मरतस्यापि न गृह्णन्ति जलं प्रति ॥

विधिपूर्वक प्राप्त झाल्यावरच ते स्वीकारतात—यात संशय नाही. पण जो पापकर्मात रत आहे, त्याचे जलदानही ते स्वीकारत नाहीत.

Verse 34

धर्मात्मनां च गृह्णन्ति पिण्डमेव न संशयः ॥ पञ्चपिण्डमिति ख्यातं तस्मिन्गुह्यं परं मम ॥

धर्मात्म्यांचे पिंडदान ते निश्चयाने स्वीकारतात—यात संशय नाही। हे ‘पंचपिंड’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; त्यातच माझे परम गुह्य तत्त्व निहित आहे॥

Verse 35

अगाधस्याप्यपारस्य क्रोशविस्तार एव च ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत पञ्चकालोषितो नरः ॥

ते जल अगाध व अपार असले तरी एक क्रोशपर्यंत विस्तारलेले आहे। तेथे पंचकाळ पाळलेला पुरुष स्नानरूप अभिषेक करावा॥

Verse 36

मोदते शक्रलोके स एवमेतन्न संशयः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्पञ्चकुण्डे यशस्विनि ॥

तो शक्रलोकी (इंद्रलोकी) आनंदित होतो—यात संशय नाही। आणि मग, हे यशस्विनी, येथे ‘पंचकुंडा’त तो प्राणांचा त्याग करतो॥

Verse 37

न पश्येत्पापकर्मा वै शुभकर्मैव पश्यति ॥ चतुर्विंशतिद्वादश्यां मध्याह्ने च दिवाकरे ॥

पापकर्म करणारा ते पाहत नाही; शुभकर्म करणारा मात्र पाहतो। चतुर्विंशी व द्वादशीला, तसेच सूर्य मध्याह्नी असताना…॥

Verse 38

रौप्यं सुवर्णकं पद्मं दृश्यते नात्र संशयः ॥ क्षेत्रं संगमनं नाम तस्मिंस्तीर्थे परं मम ॥

तेथे रौप्य व सुवर्णाचे कमळ दिसते—यात संशय नाही। ते क्षेत्र ‘संगमन’ म्हणून ख्यात आहे; त्या तीर्थात माझे परम तत्त्व निहित आहे॥

Verse 39

चतुर्धाराः पतन्त्यत्र मणिपूरगिरिं श्रिताः ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत चतुर्भक्तोषितो नरः ॥

येथे मणिपूरगिरीचा आश्रय घेऊन चार धारांचा प्रवाह पडतो. तेथे चार भक्तिव्रतांचे पालन केलेला मनुष्य अभिषेक करावा.

Verse 40

वैखानसेषु लोकेषु मोदते नात्र संशयः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम भक्तिपरायणः ॥

तो वैखानस लोकांत आनंद भोगतो—यात संशय नाही. नंतर येथे माझा भक्त, भक्तीत परायण होऊन, प्राण सोडतो.

Verse 41

त्यक्त्वा वैखानसान् लोकान्मम लोकं स गच्छति ॥ तत्रापि परमाश्चर्यं कथ्यमानं शृणुष्व मे ॥

वैखानस लोक सोडून तो माझ्या लोकात जातो. तेथेही मी सांगत असलेले परम आश्चर्य ऐक.

Verse 42

दृश्यन्ते यानि कुण्डेषु मणिपूरगिरौ तथा ॥ प्रक्षीयमाणे पापे तु नयते तज्जलं भुवि ॥

मणिपूरगिरीवरील कुंडांत जे जे दिसते—पाप क्षीण होत असता ते जल त्याचे फल पृथ्वीवर आणते.

Verse 43

स्नायमानेषु पापेषु न पतॆत्तद्यथा पुरा ॥ हंसकुण्डेति विख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परे मम ॥

पाप स्नानाने धुतले गेले की मनुष्य पूर्वीसारखा पुन्हा त्यात पडत नाही. माझ्या त्या परम क्षेत्रास ‘हंसकुंड’ असे प्रसिद्ध नाव आहे.

Verse 44

धारा चैका पतत्यत्र मणिपूरगिरौ श्रिता ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः ॥

येथे एकच धारा पडते, मणिपूरगिरीवर आश्रित आहे. जो मनुष्य तेथे सहा काळ राहतो, त्याने तेथेच अभिषेक करावा.

Verse 45

मुक्तसङ्गो महाभागे मोदते वरुणालये ॥ अथात्र मुंचते प्राणान् हंसकुण्डे वरानने ॥

हे महाभागे! आसक्तिरहित होऊन तो वरुणाच्या आलयात आनंद मानतो. आणि हे वरानने! जर तो येथे हंसकुंडात प्राण सोडतो, तर (तो तशीच अवस्था प्राप्त करतो).

Verse 46

शुद्धाः पश्यन्ति मनुजाः पापकर्मा न पश्यति ॥ चतुर्विंशतिद्वादश्यां मध्याह्ने च दिवाकरे ॥

शुद्ध मनुष्य ते पाहतात; पण पापकर्मी पाहत नाही—चोवीसावी व द्वादशी तिथीला, आणि सूर्य मध्याह्नी असताना.

Verse 47

हंसाश्चैवात्र दृश्यन्ते चन्द्रकुण्डसमप्रभाः ॥ हंसान्पश्यति यस्तत्र भ्रममाणानितस्ततः ॥

आणि येथे हंसही दिसतात, ज्यांची प्रभा चंद्रकुंडासारखी आहे. जो तेथे इकडे-तिकडे फिरणारे हंस पाहतो—

Verse 48

लभन्ते ते परां सिद्धिं धरे नास्त्यत्र संशयः ॥ कदम्बमिति विख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥

ते परम सिद्धी प्राप्त करतात; हे धरे, यात संशय नाही. माझे ते परम क्षेत्र ‘कदंब’ म्हणून विख्यात आहे.

Verse 49

मोदते ऋषिलोकॆषु पुण्यात्मा वै न संशयः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥

पुण्यात्मा ऋषिलोकांत आनंदित होतो—यात संशय नाही. आणि येथे अत्यंत कठीण कर्म करून जर तो प्राण सोडतो,

Verse 50

वृष्णयो यत्र वै शुद्धाः संप्राप्ताश्च ममालयम् ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत चतुःकालोषितो नरः ॥

जिथे शुद्ध वृष्णी माझ्या धामास प्राप्त झाले, तिथे चार काळ निवास केलेला मनुष्य अभिषेक करावा.

Verse 51

ऋषिलोकं परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥ तत्राश्चर्यं महाभागे कथ्यमानं शृणुष्व मे ॥

ऋषिलोक सोडून तो माझ्या लोकास प्राप्त होतो. हे महाभाग्यवंत, याविषयी मी सांगत असलेले आश्चर्य ऐक.

Verse 52

कदम्बात्पतते धारा तत्र पूर्वविनिःसृता ॥ स कदम्बो महाभागे माघमासस्य द्वादशी ॥

कदंबातून एक धारा पडते, जी तेथे पूर्वापार निघालेली आहे. हे महाभाग्यवंत, तो कदंब माघमासाच्या द्वादशीशी संबंधित आहे.

Verse 53

पुष्पाणि वै प्रकटयत्युदयस्थे दिवाकरे ॥ ये वा लभन्ते तत्पुष्पं मम मार्गानुसारिणः ॥

सूर्य उगवल्यावर तो फुले प्रकट करतो. जे ते फूल प्राप्त करतात, ते माझ्या मार्गाचे अनुयायी आहेत.

Verse 54

ते लभन्ते परां सिद्धिमेवमेतन्न संशयः ॥ चक्रतीर्थमिति ख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥

ते परम सिद्धी प्राप्त करतात—हे असेच आहे, यात संशय नाही। ते स्थान ‘चक्रतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; त्या पवित्र क्षेत्रात माझी परम उपस्थिती आहे।

Verse 55

दशवर्षसहस्राणि स्वर्गलोके स मोदते ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणाँल्लोभमोहविवर्जितः ॥

तो स्वर्गलोकी दहा हजार वर्षे आनंद भोगतो। नंतर शेवटी, लोभ व मोह यांपासून मुक्त होऊन, येथेच प्राण सोडतो।

Verse 56

सर्वान्स्वर्गान्समुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति ॥ तत्राश्चर्यं प्रवक्ष्यामि कथ्यमानं शृणुष्व मे ॥

सर्व स्वर्गांचा त्याग करून तो माझ्या लोकात जातो। तेथे एक आश्चर्य मी सांगतो—माझे कथन ऐक।

Verse 57

अन्यथैतन्न पश्यन्ति मम कर्मपरायणाः ॥ चतुर्विंशतिद्वादश्यामर्द्धरात्रे यशस्विनि ॥

माझ्या कर्मात परायण असलेले भक्त हे यापेक्षा वेगळे पाहत नाहीत। हे यशस्विनी, चतुर्विंशी व द्वादशीला अर्धरात्री (हे घडते)।

Verse 58

श्रूयते तत्र निर्घोषो मनःकर्णसुखावहः ॥ सुगन्धो वहते वायुर्बहुमाल्यसमन्वितः ॥

तेथे एक घुमणारा नाद ऐकू येतो, जो मन व कानांना सुख देतो। सुगंधित वारा वाहतो, जणू अनेक माळांच्या सुवासाने युक्त।

Verse 59

दुर्ल्लभः पापिनां चैव सुलभः पुण्यकर्मिणाम् ॥ तस्य चोत्तरपार्श्वेन अशोकश्च महाद्रुमः ॥

हे पापाचारी जनांस दुर्लभ आणि पुण्यकर्म करणाऱ्यांस सुलभ आहे. त्याच्या उत्तर बाजूस महावृक्ष अशोक उभा आहे.

Verse 60

पुष्प्यते सोऽथ तत्रापि सूर्ये चाभ्युदिते सति ॥ ये तत्र लभते पुष्पं मम मार्गानुसारिणः ॥

सूर्य उदय झाला की तो (वृक्ष) तेथेही फुलतो. जेथे पुष्प मिळवितात—माझ्या मार्गाचे अनुयायी—(ते फल प्राप्त करतात).

Verse 61

ते लभन्ते परां सिद्धिं एवं भूमे न संशयः ॥ अस्ति रैवतकम् नाम तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥

ते परम सिद्धी प्राप्त करतात—हे भूमे, यात संशय नाही. त्या क्षेत्रात ‘रैवतकम्’ नावाचे स्थान आहे, जिथे माझी परम उपस्थिती आहे.

Verse 62

सर्वलोकेषु विख्यातं यत्र विक्रीडितं मया ॥ बहुगुल्मलताकीर्णं बहुपुष्पैश्च शोभितम् ॥

ते सर्व लोकांत विख्यात आहे, जिथे मी क्रीडा केली आहे. ते अनेक झुडपे व वेलींनी भरलेले आणि अनेक पुष्पांनी शोभित आहे.

Verse 63

बहुवर्णशिलापङ्क्तिर्गुहाश्चापि दिशो दश ॥ वाप्यश्च कन्दराश्चैव देवानामपि दुर्लभाः

तेथे अनेक रंगांच्या शिळांच्या रांगा आणि गुहाही आहेत, ज्या दहा दिशांत पसरलेल्या आहेत. तेथे वापी (तळी) व कंदरेही आहेत—देवांनाही दुर्लभ अशी.

Verse 64

अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मसु निष्ठितः ॥ सोमलोकं समुत्सृज्य मम लोकं प्रपद्यते

मग येथे जो माझ्या विहित कर्मांत निष्ठावान असतो, तो प्राणांचा त्याग करतो; सोमलोक सोडून माझ्या लोकास प्राप्त होतो.

Verse 65

तत्राश्चर्यं महाभागे कथ्यमानं मया शृणु ॥ पश्यन्ति मनुजाः सर्वे धर्मकामाः न संशयः

तेथे, हे महाभागे, मी सांगत असलेले हे आश्चर्य ऐक; धर्माची इच्छा करणारे सर्व मनुष्य ते पाहतात—यात संशय नाही.

Verse 66

पतन्ति सर्ववृक्षाणां पत्राणि सुबहून्यपि ॥ एकं चापि न दृश्येत प्रसन्नं याति तज्जलम्

सर्व वृक्षांची पाने फारच पडतात, तरीही एकही (त्यावर) दिसत नाही; ते जल निर्मळच राहते.

Verse 67

स च पूर्वेण पार्श्वेन शोभते वै महाद्रुमः ॥ अपरो मम पार्श्वेन देवानामपि दुर्लभः

आणि पूर्व बाजूस एक महावृक्ष शोभून दिसतो; दुसरा माझ्या पार्श्वभागी आहे, जो देवांनाही दुर्लभ आहे.

Verse 68

पञ्चक्रोशसुविस्तारः शोभते वै महाद्रुमः ॥ पद्मैश्चैवोत्पलैश्छन्नं सुगन्धिकुसुमैः सह

पाच क्रोशपर्यंत विस्तारलेला तो महावृक्ष अत्यंत शोभतो; कमळे-उत्पले व सुगंधी पुष्पांनी आच्छादित आहे.

Verse 69

बहुमत्स्यजलाकीर्णं सर्वतस्तु फलान्वितम् ॥ शिलातलगुहाच्छन्नं सुगन्धिकुसुमैः सह

तेथे विपुल मासे व जल भरलेले आहे; सर्व बाजूंनी फळांनी युक्त आहे—शिळातळ व गुहांनी आच्छादित, तसेच सुगंधी पुष्पांसह।

Verse 70

तत्राभिषेकं कुर्वीत अष्टभक्तोषितो नरः ॥ मोदते नन्दने दिव्ये अप्सरोभिः समन्विते

तेथे अष्टभक्ती-विधीने तृप्त झालेला मनुष्य अभिषेक करावा; तो अप्सरांसह दिव्य नंदन-उद्यानात आनंदित होतो।

Verse 71

अत्राश्चर्यं महाभागे कथ्यमानं मया शृणु ॥ पश्यन्ति मनुजाः सर्वे धर्मकामाः न संशयः

हे महाभागे! येथे मी सांगत असलेले आश्चर्य ऐक; धर्माची इच्छा करणारे सर्व मनुष्य ते पाहतात—यात संशय नाही।

Verse 72

मध्याह्ने च पुनः पूर्णश्चार्धरात्रे समो वहेत् ॥ वर्धते क्षीयते चैव यथैव च महोदधिः

मध्यान्ही ते पुन्हा पूर्ण होते, आणि अर्धरात्री समप्रवाहाने वाहते; ते वाढते व घटतेही, जसे महासागर।

Verse 73

पश्येत् तु शुभकर्मा च पापकर्मा न पश्यति ॥ दृश्यते च महाभागे अस्तमेते दिवाकरे ॥

शुभकर्म करणारा ते पाहू शकतो, पण पापकर्मात रत असलेला पाहू शकत नाही; आणि हे महाभागे! सूर्यास्ताच्या वेळी ते दिसते।

Verse 74

यस्तत्र लभते पुष्पं मम मार्गानुसारकः ॥ स लभेत परां सिद्धिमेवं भूमे न संशयः ॥

जो तेथे माझ्या मार्गाचा अनुयायी होऊन पुष्प प्राप्त करतो, तो परम सिद्धी प्राप्त करतो; हे भूमे, यात संशय नाही।

Verse 75

विष्णुसंक्रमणं नाम तस्मिन्क्षेत्रे परे मम ॥ विद्धोऽस्मि यत्र व्याधेन स्वमूर्त्तिं चास्थितः पुनः ॥

माझ्या त्या परम क्षेत्रात ‘विष्णुसंक्रमण’ नावाचे स्थान आहे; जिथे एका व्याधाने मला विद्ध केले, आणि नंतर मी पुन्हा माझेच स्वरूप धारण केले.

Verse 76

तत्र कुण्डं महाभागे मणिपूरगिरा श्रुतम् ॥ धारा चैका पतत्यत्र लाभालाभविवर्जितः ॥

हे महाभाग, तेथे ‘मणिपूरगिरा’ नावाने प्रसिद्ध असे एक कुंड आहे; आणि तेथे एकच धारा पडते—(भक्त) लाभ-हानीच्या चिंतेपासून मुक्त होऊन.

Verse 77

सूर्यलोकं समुत्सृज्य मम लोके महीयते ॥ तत्राश्चर्यं प्रवक्ष्यामि विष्णुं शत्रुगणेश्वरम् ॥

सूर्यलोकाचा त्याग करून (भक्त) माझ्या लोकी गौरविला जातो. तेथे मी एक आश्चर्य सांगतो—विष्णु, जो शत्रुगणांचा अधीश्वर आहे.

Verse 78

पापिनां यस्तु दुर्दर्शः सुदृश्यः पुण्यचारिणाम् ॥ तस्य दक्षिणपार्श्वेन अश्वत्थो वै महाद्रुमः ॥

जे पाप्यांना पाहणे कठीण आहे, ते पुण्याचाऱ्यांना स्पष्ट दिसते. त्याच्या दक्षिण बाजूस अश्वत्थाचा एक महावृक्ष उभा आहे.

Verse 79

चतुर्विंशतिद्वादश्यां मध्याह्ने तु दिवाकरे ॥ फलते स यथान्यायं सर्वभागवतप्रियम् ॥

चोवीसाव्या द्वादशीला, मध्याह्नी सूर्य शिरोभागी असता, हे न्यायानुसार फल देते—सर्व भागवतभक्तांना प्रिय असे।

Verse 80

उच्चश्चैव विशालश्च मनोज्ञश्चैव शीतलः ॥ ये लभन्ते फलं तत्र मम मार्गानुसारिणः ॥

तो उंचही आहे आणि विशालही, मनोहर व शीतलही; तेथे जे फल मिळवितात, ते माझ्या मार्गाचे अनुयायी आहेत.

Verse 81

ते लभन्ते परां सिद्धिमेवमेतन्न संशयः ॥ तस्मिन् क्षेत्रे महाभागे तिष्ठामि चोत्तरामुखः ॥

ते परम सिद्धी प्राप्त करतात—हे असेच आहे, यात संशय नाही। त्या महाभाग्य क्षेत्रात मी उत्तरमुख होऊन स्थित असतो.

Verse 82

त्रयस्तत्रैव तिष्ठामो द्वारकायां यशस्विनि ॥ तस्मिन् क्षेत्रे महाभागे त्रयो मोदामहे वयम् ॥

हे यशस्विनी, आम्ही तिघेही तेथेच—द्वारकेत—राहतो. त्या महाभाग्य क्षेत्रात आम्ही तिघे आनंद मानतो.

Verse 83

त्रिंशद्योजनविस्तारः सर्वतस्तु दिशो दश ॥ तत्र गत्वा वरारोहे ये मां द्रक्ष्यन्ति भक्तितः ॥

ते तीस योजन विस्ताराचे असून, सर्व बाजूंनी दहा दिशांत पसरलेले आहे. हे वरारोहे, तेथे जाऊन जे मला भक्तीने पाहतील…

Verse 84

अदीर्घेणैव कालेन प्राप्नुवन्ति परां गतिम् ॥ आख्यानानां महाख्यानं शान्तीनां शान्तिरुत्तमा ॥

अतिशय अल्प काळातच ते परम गतीस प्राप्त होतात। हे आख्यानांतील महाख्यान असून शांतींतील उत्तम शांती आहे।

Verse 85

धर्माणां परमो धर्मो द्युतिनां परमा द्युतिः ॥ लाभानां परमो लाभः क्रियाणां परमा क्रिया ॥

धर्मांमध्ये हा परम धर्म; तेजांमध्ये परम तेज; लाभांमध्ये परम लाभ; आणि क्रियांमध्ये परम क्रिया आहे।

Verse 86

यदीच्छेत्परमां सिद्धिं मम लोकं स गच्छति ॥ य एतत्पठते भद्रे कल्यमुत्थाय मानवः ॥

जो परम सिद्धी इच्छितो तो तो माझ्या लोकास जातो। हे भद्रे, जो मनुष्य पहाटे उठून याचे पठण करतो, तो हे फळ प्राप्त करतो।

Verse 87

सकुल्यास्तारितास्तेन सप्त सप्त च सप्त च ॥ एतत्ते कथितं भद्रे द्वारकायाः सुनिश्चितम् ॥

तो आपल्या कुलासह—सात, सात आणि सात (पिढ्या)—तारतो. हे भद्रे, द्वारकेविषयीचा हा निश्चित निष्कर्ष तुला सांगितला आहे।

Verse 88

उचितेनोपचारेण किमन्यत्परिपृच्छति ॥

उचित सत्कार व आदराने, मग आणखी काय विचारावे?

Verse 89

श्रुतीनां परमं श्रेष्ठं तपसा च परं तपः ॥ एतन्मरणकालेऽपि मा कदाचित्तु विस्मरेत् ॥

श्रुतींमध्ये हे परम श्रेष्ठ आहे आणि तपांमध्ये हेच सर्वोच्च तप आहे। मृत्युकाळीही याचा कधी विसर पडू देऊ नये।

Verse 90

भविष्यति वरारोहे ईश्वरः सदृशो मम ॥ दुर्वासा इति विख्यातः शपिष्यति कुलं मम ॥

हे वरारोहे, पुढे माझ्यासारखा एक ईश्वरतुल्य पुरुष होईल, जो ‘दुर्वासा’ म्हणून विख्यात असेल; तो माझ्या कुलाला शाप देईल.

Verse 91

श्रुत्वा दुर्वाससः शापं ते च सर्वे कुमारकाः ॥ शापेन संतप्तधियो मामूचुर्भयसंयुताः ॥

दुर्वासाच्या शापाचे श्रवण करून ते सर्व कुमार, शापाने संतप्त मनाचे, भययुक्त होऊन मला म्हणाले.

Verse 92

ते लभन्ते परां सिद्धिं मम कर्मणि संस्थिताः ॥ प्रभासमिति विख्यातं तस्मिंस्तीर्थे परे मम ॥

माझ्या कर्म/व्रतामध्ये स्थित राहून ते परम सिद्धी प्राप्त करतात। माझे ते परम तीर्थ ‘प्रभास’ म्हणून विख्यात आहे.

Verse 93

शक्रलोकं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥ तत्राश्चर्यं महाभागे कथ्यमानं मया शृणु ॥

शक्रलोक सोडून तो माझ्या लोकात जातो. हे महाभागे, तेथील आश्चर्य मी सांगत आहे—ऐक.

Verse 94

वारुणं लोकमुत्सृज्य मम लोके महीयते ॥ तत्राश्चर्यं प्रवक्ष्यामि हंसकुण्डे यशस्विनि ॥

वरुणलोक सोडून तो माझ्या लोकी पूज्य मानला जातो। हे यशस्विनी, हंसकुंडातील अद्भुत मी सांगतो।

Verse 95

पञ्च धाराः पतन्त्यत्र मणिपूरसमाश्रिताः ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत पञ्चकालोषितो नरः ॥

येथे मणिपूराशी संबंधित पाच धारांचा प्रवाह पडतो। जो मनुष्य पाच काळ तेथे राहतो, त्याने तेथे अभिषेक करावा।

Verse 96

तत्राभिषेकं कुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः ॥ गच्छेत्तु सोमलोकं तु कृतकृत्यो न संशयः ॥

जो मनुष्य सहा काळ तेथे राहतो, त्याने तेथे अभिषेक करावा। तो कृतकृत्य होऊन सोमलोकास जाईल—यात संशय नाही।

Verse 97

तस्य पश्चिमपार्श्वे तु बिल्वश्चैव महाद्रुमः ॥ चतुर्विंशतिद्वादश्यां स पुष्यति च निष्कलम् ॥

त्याच्या पश्चिम बाजूस बिल्वाचा एक महावृक्ष उभा आहे। चोवीसाव्या द्वादशीला तो निर्दोषपणे पूर्ण फुलतो।

Verse 98

सर्वभागवतप्रीतिं समुद्रतटमाश्रितः ॥ अहं रामेण सहितः सा चाप्येकादशी शुभा ॥

समुद्रकिनारी आश्रय घेतलेले ते स्थान सर्व भागवत भक्तांना आनंद देते। मी तेथे रामासह असतो; आणि ती एकादशीही शुभ आहे।