Adhyaya 148: The Greatness of Stutasvāmi: Varāha’s Disclosure of the Bhūtagiri Sacred Landscape and Its Ethical Discipline
Stutasvāmi-māhātmya (Bhūtagiri–Maṇipūra-giri-kṣetra-prasaṃśā)
Tīrtha-māhātmya (Sacred Geography) with Ethical-Discourse (Anti-mātsarya) and Ritual-Manual elements
આ અધ્યાયમાં પૃથ્વી ગોણિષ્ક્રમણનું ગુહ્ય માહાત્મ્ય સાંભળી વરાહને વધુ ગુપ્ત ઉપદેશ અને તેનાથી શ્રેષ્ઠ તીર્થક્ષેત્ર વિશે પૂછે છે. વરાહ પોતાને નારાયણરૂપે પ્રગટ કરી ધર્મની મુખ્ય શરત જણાવે છે—માત્સર્ય (ઈર્ષ્યા)થી સંપૂર્ણ મુક્તિ; ઈર્ષ્યારહિતતા જ સાચા ધર્મ અને પોતાના ઉપદેશ સુધી પહોંચવાનો આધાર છે. તે ભવિષ્યમાં પાંચ વિવેકી શિષ્ય-ઋષિઓની પરંપરા થશે એમ કહે છે, જે પૃથ્વી પર તેના ધર્મરૂપની સ્થાપના કરશે અને ‘વારાહ’ ઉપદેશને શાસ્ત્રસાર માની પ્રચાર કરશે. પછી ભૂતગિરિ/મણિપુરગિરિ સ્થિત સ્તુતસ્વામી ક્ષેત્રનું વર્ણન કરે છે—વિવિધ કુંડો, સ્નાનવિધિઓ, ખાસ કરીને પાંચ રાત્રિનું વ્રત/અનુષ્ઠાન, અને ફળ—શુદ્ધિ, પાપક્ષય તથા મૃત્યુપશ્ચાત ઉત્તમ ગતિ. અંતે નામવ્યૂત્પત્તિ સમજાવી કહે છે કે દેવો અને ઋષિઓએ ત્યાં તેની સ્તુતિ કરી હતી, તેથી ‘સ્તુતસ્વામી’ નામ પડ્યું; આમ પવિત્ર ભૂગોળને શિસ્તબદ્ધ આચરણ અને ભૂમિશુદ્ધિ સાથે જોડે છે.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 148
Verse 1
अथ स्तुतस्वामिमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ गोनिष्क्रमणमाहात्म्यं श्रुत्वा गुह्यमनुत्तमम् ॥ विस्मयं परमं गत्वा सर्वरत्नविभूषिता
હવે સ્તુતસ્વામિનનું માહાત્મ્ય. સૂત બોલ્યા—ગોનિષ્ક્રમણનું પરમ, ગુપ્ત અને અનુત્તમ માહાત્મ્ય સાંભળી, સર્વ રત્નોથી વિભૂષિત તે સ્ત્રી પરમ આશ્ચર્યમાં પડી ગઈ.
Verse 2
धरण्युवाच ॥ अहो गवां हि माहात्म्यं तव चैवं श्रुतं मया ॥ यच्छ्रुत्वा अहं जगन्नाथ जातास्मि परिनिर्वृता
ધરણી બોલી—અહો! ગાયોના માહાત્મ્યને મેં આપ પાસેથી આ રીતે સાંભળ્યું. હે જગન્નાથ, તે સાંભળી હું અત્યંત તૃપ્ત અને શાંત થઈ ગઈ છું.
Verse 3
एवमेव परं गुह्यं ब्रूहि नारायण प्रभो ॥ अस्मात्क्षेत्रात्परं देव यदि क्षेत्रं विशिष्यते
એ જ રીતે, હે પ્રભુ નારાયણ, પરમ ગુપ્ત વાત કહો. હે દેવ, જો આ ક્ષેત્ર કરતાં વિશેષ કોઈ બીજું ક્ષેત્ર હોય, તો આ સ્થાનથી પરે તેનું વર્ણન કરો.
Verse 4
श्रीवराह उवाच ॥ अहं नारायणो देवः सर्वधर्मव्यपाश्रयः ॥ मात्सर्यं चैव मे नास्ति तेनाहं परमः प्रभुः
શ્રીવરાહ બોલ્યા—હું નારાયણ દેવ છું, સર્વ ધર્મોનો આશ્રય. મારામાં ઈર્ષ્યા નથી; તેથી હું પરમ પ્રભુ છું.
Verse 5
एतच्छास्त्रं महाभागे प्रयुक्तं लीलया मया ॥ वराहरूपमादाय सर्वभागवतप्रियम् ॥
હે મહાભાગે, આ શાસ્ત્ર મેં લીલાભાવે પ્રયોગમાં મૂક્યું છે. વરાહરૂપ ધારણ કરીને હું તે વચન કહું છું જે સર્વ ભાગવત ભક્તોને પ્રિય છે.
Verse 6
धरण्युवाच ॥ यथा यथा भाषसि धर्मकारणमिदं वचो धर्मविनिश्चयं महत् ॥ तथा तथा देव वराहाप्रमेयं हृद्यं मनो भावयसे जनार्दन ॥
ધરણી બોલી—જેમ જેમ તમે ધર્મનું કારણ બનતું આ મહાન ધર્મનિર્ણયરૂપ વચન બોલો છો, તેમ તેમ, હે દેવ જનાર્દન, હૃદયને પ્રિય રીતે તમે મનને અપ્રમેય વરાહ તરફ વધુ ને વધુ પ્રેરો છો।
Verse 7
ततो महीवचः श्रुत्वा धर्मश्रेष्ठी महामनाः ॥ वराहरूपी भगवान् प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥
પછી મહી (પૃથ્વી)ના વચન સાંભળી, ધર્મમાં શ્રેષ્ઠ એવા મહામનાવાળા, વરાહરૂપ ભગવાને વસુંધરાને પ્રતિઉત્તર આપ્યો।
Verse 8
श्रीवराह उवाच ॥ साधु भूमे महाभागे मम कर्मव्यवस्थिते ॥ कथयिष्याम्यहं ह्येवं गुह्यं लोकसुखावहम् ॥
શ્રીવરાહ બોલ્યા—હે ભૂમે, મહાભાગે, મારા કાર્યમાં સ્થિર રહેનારી! સાધુ; લોકસુખ આપનારું આ ગુહ્ય ઉપદેશ હું નિશ્ચયે આ રીતે કહેશ।
Verse 9
स्तुतस्वामीति विख्यातं गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥ ह्यपरं युगमासाद्य तत्र स्थास्यामि सुन्दरि ॥
‘સ્તુતસ્વામી’ તરીકે વિખ્યાત મારું એક પરમ ગુહ્ય ક્ષેત્ર છે; હે સુન્દરી, પછીના યુગમાં તે સમય પ્રાપ્ત થતાં ત્યાં આવીને હું ત્યાં નિવાસ કરીશ।
Verse 10
पञ्च तस्य शिष्यास्च भविष्यन्ति विचक्षणाः ॥ ऋषयो धर्मसंयुक्ता मत्प्रसादाद्बलाश्रिताः ॥
તેના પાંચ શિષ્યો થશે—વિવેકી ઋષિઓ, ધર્મસંયુક્ત—જે મારા પ્રસાદથી પ્રાપ્ત બળના આશ્રયે રહેશે।
Verse 11
ते मां संस्थापयिष्य्पन्ति धर्ममूर्तिं महीगताम् ॥ शाण्डिल्यो जाजलिश्चैव कपिलश्चोपसायकः ॥
તેઓ મને—ધર્મમૂર્તિ—પૃથ્વી પર પ્રતિષ્ઠિત કરશે: શાંડિલ્ય, જાજલિ, કપિલ તથા ઉપસાયક।
Verse 12
भृगुश्चैव महाभागे मम मार्गानुसारिणः ॥ ते च प्रसन्नमनस आत्मदृष्टान्तदर्शिनः ॥
અને ભૃગુ પણ, હે મહાભાગે—મારા માર્ગના અનુયાયી; તેઓ પ્રસન્નમન છે અને આત્માનુભવમાં દૃષ્ટાંતસત્ય જુએ છે।
Verse 13
स्वयं ज्ञानप्रभावेण भासयिष्यन्ति मां सदा ॥ सङ्कर्षणो वासुदेवो प्रद्युम्नो ह्यनिरुद्धकः ॥
તેઓ જ્ઞાનના પ્રભાવથી મને સદા પ્રકાશિત કરશે—સંકર્ષણ, વાસુદેવ, પ્રદ્યુમ્ન અને અનિરુદ્ધ।
Verse 14
गच्छता बहुकालेन मम कर्मपरायणः ॥ ततो दीर्घेण कालेन इज्यापूर्वस्थितेन च ॥
ઘણો સમય પસાર થતાં, જે મારા કર્મમાં પરાયણ છે; પછી દીર્ઘ કાળ પછી, અને પૂજાની પૂર્વસ્થાપનાસહ (વાક્ય આગળ ચાલે છે)।
Verse 15
वरं तेषां प्रदास्यामि यो यस्य हृदि संस्थितः ॥ ते प्रवक्ष्यन्ति मां देवि आत्मशास्त्रव्यवस्थिताः ॥
હું તેમને તે જ વર આપિશ, જે જેનાં હૃદયમાં સ્થિત છે. હે દેવી, આત્મશાસ્ત્રની વ્યવસ્થામાં સ્થિર તેઓ મને પ્રગટ કરશે।
Verse 16
आत्मशास्त्रं प्रतिष्ठेत यत्र धर्मः सुनिष्ठितः ॥ भवत्वेतन्निश्चयेन न तु मिथ्या कदाचन ॥
જ્યાં ધર્મ સુસ્થિર રીતે પ્રતિષ્ઠિત છે, ત્યાં આત્મશાસ્ત્ર દૃઢપણે સ્થાપિત થાઓ. આ નિશ્ચયપૂર્વક એવું જ થાઓ, કદી પણ મિથ્યા ન થાઓ.
Verse 17
तव देव प्रसादेन इहलोकः प्रवर्तताम् ॥ तानप्येवं वदिष्यामि शिष्याय भवतां प्रियम् ॥
હે દેવ! તમારા પ્રસાદથી આ લોક યથાવિધિ પ્રવર્તે. શિષ્યના હિત માટે, જે તમને પ્રિય છે, તે હું તેમને પણ આ રીતે કહીશ.
Verse 18
भविष्यति न संशेहो यतो यूयं मम प्रियाः ॥ सुशिष्याः बाढमित्येवं भविष्यन्ति न संशयः ॥
આ નિશ્ચિત થશે, તેમાં સંશય નથી, કારણ કે તમે મને પ્રિય છો. ‘સુશિષ્યો’—એ રીતે તમે નિશ્ચયે બનશો; તેમાં પણ સંશય નથી.
Verse 19
एवं सर्वेषु शास्त्रेषु वाराहं घृतसम्मितम् ॥ वाराहं ज्ञानमुत्सृज्य महाभागं महौजसम् ॥
આ રીતે સર્વ શાસ્ત્રોમાં વારાહ-ઉપદેશ ઘૃત સમાન (સારરૂપ) છે. તે મહાભાગ્યશાળી, મહૌજસ્વી વારાહ-જ્ઞાનને ત્યજીને…
Verse 20
एवं समं मया चैव ह्यात्मना परिभाषितम् ॥ ते प्रणामं करिष्यन्ति सिद्धिं प्राप्स्यन्ति वै पराम् ॥
આ રીતે સમભાવથી મેં—નિશ્ચયે આત્મસાક્ષીથી—આ કહ્યું છે. તેઓ પ્રણામ કરશે અને નિશ્ચિત રીતે પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશે.
Verse 21
महाज्ञानमिदं सूक्ष्मं भूमे भक्तेषु दृश्यते ॥ शास्त्राणां परमं शास्त्रं सर्वसंसारमोक्षणम् ॥
હે ભૂમિ! આ મહાન અને સૂક્ષ્મ જ્ઞાન ભક્તોમાં પ્રગટ થાય છે. આ શાસ્ત્રોમાં પરમ શાસ્ત્ર છે અને સમગ્ર સંસારબંધનથી મુક્તિનું સાધન છે.
Verse 22
किञ्चिदन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ शास्त्रमेतन्महाभागे स्थूलकर्म महौजसम् ॥
હું થોડું વધુ કહું છું; હે વસુંધરા, તે સાંભળ. હે મહાભાગે! આ શાસ્ત્ર સ્થૂલ કર્મ (વ્યવહારિક આચરણ) વિષયક છે અને મહાપ્રભાવશાળી છે.
Verse 23
केचित्तरन्ति ज्ञानेन केचित्कर्मणि निष्ठिताः ॥ केचिद्यथेष्टं सुश्रोणि केचिद्दानेन कर्मणा ॥
કેટલાક જ્ઞાનથી પાર ઉતરે છે, કેટલાક કર્મમાં નિષ્ઠિત રહે છે. હે સુશ્રોણિ! કેટલાક પોતાની ઇચ્છા મુજબ ચાલે છે, અને કેટલાક દાનરૂપ કર્મથી પ્રગતિ કરે છે.
Verse 24
केचिद्योगबलं भुक्ता पश्यन्ति मम संस्थितम् ॥ विधिपूर्वं तु मे किञ्चिन्नराः पश्यन्ति निष्ठिताः ॥
કેટલાક યોગબળનો આશ્રય લઈને મારી સ્થિત ઉપસ્થિતિનું દર્શન કરે છે. પરંતુ કેટલાક નિષ્ઠાવાન મનુષ્યો વિધિપૂર્વક આચરણથી મારા કેટલાક અંશનું સાક્ષાત્કાર કરે છે.
Verse 25
सर्वधर्मकराः केचित्सर्वाशाः सर्वविक्रयाः ॥ ते मां पश्यन्ति वै भूमे एकचित्त व्यवस्थिताः ॥
કેટલાક સર્વ પ્રકારના ધર્મકર્મ કરે છે; કેટલાક સર્વ આશાઓમાં આસક્ત રહી સર્વ પ્રકારના વ્યવહાર-વેપારમાં પ્રવૃત્ત રહે છે. છતાં હે ભૂમિ! જે એકચિત્તે સ્થિત છે, તે જ ખરેખર મને જુએ છે.
Verse 26
एवमेतन्महाशास्त्रं देवि संसारमोक्षणम् ॥ मम भक्तव्यवस्थायै प्रयुक्तं परमं प्रियम् ॥
હે દેવી, આ મહાશાસ્ત્ર સંસારથી મુક્તિનું સાધન છે; મારા ભક્તોની યોગ્ય વ્યવસ્થા માટે, મને પરમ પ્રિય હોવાથી, આ પ્રયોગમાં મૂકાયું છે।
Verse 27
ते तथा च प्रवक्ष्यन्ति यच्च यस्याभिरोचते ॥ अन्यथान्यस्य दृष्टानामृषिभिर्यत्प्रयोजितम् ॥
અને તેઓ તે રીતે જ વ્યાખ્યા કરશે—જેને જે ગમે તે મુજબ; કારણ કે ઋષિઓએ નિર્ધારિત કરેલું તત્ત્વ જુદા જુદા લોકોને જુદી રીતે દેખાય છે।
Verse 28
मत्प्रसादेन ते सर्वे सिद्धिं यास्यन्ति मत्पराम् ॥ मम शिष्येषु येषां च मात्सर्योपहतात्मनाम् ॥
મારા પ્રસાદથી તેઓ બધા સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશે—જે મારી તરફ પરાયણ છે. પરંતુ મારા શિષ્યો પ્રત્યે જેમના અંતઃકરણ ઈર્ષ્યાથી ઘાયલ છે, (તેમનું ફળ અન્યથા થાય છે)।
Verse 29
मच्छास्त्रे च भवेद्दोषस्तेषामत्र पुनर्भवः ॥ मात्सर्यं ये च कुर्वन्ति मद्धर्मपरमे जने ॥
મારા શાસ્ત્ર વિષે તેમના માટે દોષ ઊભો થાય છે અને અહીં તેઓ પુનર્જન્મ પામે છે. જે મારા ધર્મમાં પરાયણ જન પ્રત્યે ઈર્ષ્યા કરે છે—
Verse 30
तेषां नायं परो लोको मात्सर्योपहतात्मनाम् ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥
ઈર્ષ્યાથી ઘાયલ અંતઃકરણવાળાઓ માટે તે પરલોક (ઉચ્ચ લોક) નથી. અને હું તને વધુ એક વાત કહું છું—હે વસુંધરે, તે સાંભળ।
Verse 31
मम मार्गानुसारेण परं गुह्यं मम प्रिये ॥ शास्त्रवन्तो विनीताश्च बहुदोषविवर्जिताः ॥
મારા માર્ગ અનુસાર, હે પ્રિયે, આ પરમ ગુહ્ય રહસ્ય છે. જે શાસ્ત્રજ્ઞ, વિનયી અને અનેક દોષોથી રહિત હોય છે—
Verse 32
यस्तु मात्सर्यसंयुक्तो न स पश्यति मां क्वचित् ॥ बहुकर्मसमायुक्ता दानाध्ययननिष्ठिताः ॥
પરંતુ જે ઈર્ષ્યાથી યુક્ત છે, તે મને ક્યાંય નથી જોતો. (ભલે તેઓ) અનેક કર્મોમાં જોડાયેલા, દાન અને અધ્યયનમાં નિષ્ઠિત હોય—
Verse 33
तपसा ज्ञानयुक्ता वा नित्यं कर्मसु चोद्यताः ॥ अनेन हि स्वभावेन मात्सर्यं चैव कुर्वते ॥
તપ અને જ્ઞાનથી યુક્ત હોય અથવા સદા કર્મોમાં પ્રેરિત રહે—આ જ સ્વભાવથી તેઓ નિશ્ચયે ઈર્ષ્યા કરે છે.
Verse 34
न ते पश्यन्ति मां भूमे मायया परिदूषिताः ॥ न कर्त्तव्यं ततः सर्वैर्मात्सर्यं धर्मघातकम् ॥ मम शास्त्रपरेणेह यदीच्छेत्परमां गतिम् ॥
હે ભૂમિ, માયાથી દૂષિત હોવાથી તેઓ મને નથી જોતા. તેથી ધર્મનો ઘાત કરનાર ઈર્ષ્યા કોઈએ પણ કરવી નહીં, જો અહીં મારા શાસ્ત્રમાં પરાયણ રહી કોઈ પરમ ગતિ ઇચ્છે.
Verse 35
ते तु मात्सर्यार्दोषेण नष्टाचाराः पतन्त्यधः ॥ मात्सर्यं सर्वनाशाय मात्सर्यं धर्मनाशकम् ॥
પરંતુ તેઓ ઈર્ષ્યા-દોષથી પીડિત થઈ, સદાચાર ગુમાવી અધઃપાત પામે છે. ઈર્ષ્યા સર્વનાશનું કારણ છે; ઈર્ષ્યા ધર્મનાશક છે.
Verse 36
एतद्गुह्यं महाभागे न जानन्ति मनीषिणः ॥ मात्सर्यस्य तु दोषेण बहवो निधनं गताः ॥
હે મહાભાગે! આ એક ગુહ્ય તત્ત્વ છે, જેને વિદ્વાનો પણ જાણતા નથી; ઈર્ષ્યાના દોષથી ઘણા વિનાશને પામ્યા છે.
Verse 37
तत्राश्चर्यं महाभागे शृणु भूतगिरौ मम ॥ आयसी प्रतिमा तत्र ह्यभेद्या चैव दृश्यते ॥
હે મહાભાગે! મારા ભૂતગિરિમાં ત્યાંનું એક આશ્ચર્ય સાંભળો—ત્યાં લોખંડની પ્રતિમા દેખાય છે, અને તે ખરેખર અભેદ્ય છે.
Verse 38
ब्रुवन्ति केचित्कांस्येति आयसीत्यपरेऽब्रुवन् ॥ पाषाणीत्यपरे केचिदन्ये वज्रमयीति च ॥
કેટલાક કહે છે કે તે કાંસ્યની છે; બીજા કહે છે કે તે લોખંડની છે. કેટલાક તેને પથ્થરની કહે છે, અને અન્ય તેને વજ્રમયી પણ કહે છે.
Verse 39
ऊर्ध्वं वा यदि वाऽधो वा ये कुर्वन्ति ममार्चनम् ॥ तथापि मां संस्पृशन्ति शिरोमध्ये तु सुन्दरी ॥
જે લોકો ઉપર તરફ કે નીચે તરફ, જેમ પણ, મારું અર્ચન કરે છે—તેમ છતાં, હે સુન્દરી, તેઓ શિરના મધ્યમાં મને સ્પર્શ કરે છે.
Verse 40
ये तु पश्यन्ति मां भूमे मणिपूरगिरौ स्थितम् ॥ स्तुवन्त्याचार्यवन्तश्च मत्प्रसादत्सु संयताः ॥
પરંતુ હે ભૂમે! જે મને મણિપૂરગિરિ પર સ્થિત જોઈને મારી સ્તુતિ કરે છે—આચાર્યসহ, અને મારા પ્રસાદની પ્રાપ્તિમાં સંયમી—તેઓ પ્રશંસનીય છે.
Verse 41
आचार्याणां गुणान्भुक्त्वा मम कर्मपथे स्थिताः ॥ सर्वकिल्बिषमुक्ताश्च यान्ति ते परमां गतिम् ॥
આચાર્યોના ગુણો ગ્રહણ કરીને, મારા કર્મપથમાં સ્થિત રહી, સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ તેઓ પરમ ગતિને પામે છે।
Verse 42
तस्मिन्क्षेत्रे महाभागे अस्ति गुह्यं परं मम ॥ पञ्चारुमेति विख्यातमुत्तरां दिशमाश्रितम् ॥
હે મહાભાગ! તે પવિત્ર ક્ષેત્રમાં મારું એક પરમ ગુહ્ય સ્થાન છે; તે ‘પંચારુમ’ તરીકે વિખ્યાત છે અને ઉત્તર દિશામાં સ્થિત છે।
Verse 43
तत्र स्नानं प्रकुर्वीत पञ्चकालोषितो नरः ॥ मोदते नन्दने दिव्ये ह्यप्सरोभिः समाकुले ॥
ત્યાં મનુષ્યે સ્નાન કરવું જોઈએ; પાંચ કાળ/અવધિ સુધી રહીને તે અપ્સરાઓથી ભરેલા દિવ્ય નંદનવનમાં આનંદ કરે છે।
Verse 44
अथात्र मुञ्चते प्राणान्कृतकृत्यो भवेन नरः ॥ नन्दनं वनमुत्सृज्य मम लोकं च गच्छति ॥
પછી અહીં તે પ્રાણોનો ત્યાગ કરે છે; તે મનુષ્ય કૃતકૃત્ય બને છે. નંદનવન છોડીને તે મારા લોકમાં પણ જાય છે।
Verse 45
भृगुकुण्डेति विख्यातमत्र गुह्यं परं मम ॥ मम दक्षिणपार्श्वे तु अदूरादर्धयोजनात् ॥
અહીં ‘ભૃગુ કુંડ’ તરીકે વિખ્યાત મારું પરમ ગુહ્ય તીર્થ છે; તે મારા દક્ષિણ પાર्श્વે, બહુ દૂર નહીં, અર્ધ યોજન અંતરે છે।
Verse 46
ध्रुवो यत्र तु तिष्ठेत मेरुशृङ्गे शिलोच्चये ॥ तत्र मोदति सुश्रोणि अप्सरोभिर्यथासुखम् ॥
જ્યાં ધ્રુવ મેરુ પર્વતના ઊંચા શિલાશિખરે નિવાસ કરે છે, ત્યાં, હે સુશ્રોણિ, તે અપ્સરાઓ સાથે યથાસુખ આનંદ કરે છે।
Verse 47
अथात्र मुञ्चते प्राणान् मम कर्मपथे स्थितः ॥ ध्रुवलोकं परित्यज्य मम लोके महीयते ॥
પછી જે મારા કર્મપથમાં સ્થિત રહી અહીં પ્રાણ ત્યાગે છે, તે ધ્રુવલોક છોડીને મારા લોકમાં મહિમાવાન થાય છે।
Verse 48
मणिकुण्डेति विख्यातं तत्र गुह्यं परं मम ॥ मणयो यत्र दृश्यन्ते अनेकालयसंस्थिताः ॥
ત્યાં ‘મણિકુંડ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ મારું પરમ ગુહ્ય સ્થાન છે; જ્યાં અનેક આવાસોમાં સ્થિત મણિઓ દેખાય છે।
Verse 49
अगाधं तं हृदं भद्रे देवानामपि दुर्लभम् ॥ विस्मयं किं पुनस्तत्र मलयश्चञ्चलः स्थितः ॥
હે ભદ્રે, તે હ્રદ અગાધ છે અને દેવોને પણ દુર્લભ છે; તો ત્યાં ચંચળ મલય પવન સ્થિત હોય તેમાં શું આશ્ચર્ય?
Verse 50
तत्र स्नानं प्रकुर्वीत पञ्चकालोषितो नरः ॥ रत्नभागी भवेद्वीरो राजलक्षणसंयुतः ॥
જે મનુષ્ય ત્યાં પાંચ કાળ સુધી નિવાસ કરે તે સ્નાન કરે; તે વીરો રત્નનો ભાગી બને છે અને રાજલક્ષણોથી યુક્ત થાય છે।
Verse 51
अथात्र मुञ्चते प्राणान् मम कर्मपथे स्थितः ॥ छित्त्वा वै सर्वसंसारं मम लोकं प्रपद्यते ॥
પછી જે મારા કર્મમાર્ગમાં સ્થિત રહી અહીં પ્રાણત્યાગ કરે છે, તે ખરેખર સમગ્ર સંસારચક્રને કાપીને મારા લોકને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 52
सुगुह्यं पूर्वपार्श्वेन मम क्षेत्रस्य सुन्दरि ॥ अदूरतस्त्रिक्रोशेन परिमाणं विधीयते ॥
હે સુન્દરી, મારા ક્ષેત્રના પૂર્વ ભાગે એક અતિ ગુપ્ત સ્થાન છે; બહુ દૂર નથી, તેનું પરિમાણ ત્રણ ક્રોશ નક્કી કરાયેલ છે.
Verse 53
तत्र स्नानं तु कुर्वीत मम लोकं स गच्छति ॥ धूतपापेति विख्यातं तत्र गुह्यं परं मम ॥
ત્યાં નિશ્ચય સ્નાન કરવું જોઈએ; તે મારા લોકને જાય છે. ત્યાં ‘ધૂતપાપ’ નામે પ્રસિદ્ધ મારું પરમ ગુપ્ત તીર્થ છે.
Verse 54
पञ्चक्रोशाददूराद्वै मम क्षेत्रस्य पश्चिमे ॥ तत्र कुण्डं महाभागे मम तद्रोचते जलम् ॥
હે મહાભાગે, મારા ક્ષેત્રના પશ્ચિમે પાંચ ક્રોશના અંતરે, બહુ દૂર નહીં, ત્યાં એક કુંડ છે; તેનું જળ મને પ્રિય છે.
Verse 55
धुन्वानो दुष्करं कर्म पञ्चभूतात्मनिष्ठितम् ॥ कृतोदकस्तत्र भद्रे धूतपापो यशस्विनि
પંચભૂતમય દેહમાં સ્થિત રહી તે દુષ્કર કર્મનું અનુષ્ઠાન કરે છે; હે ભદ્રે, હે યશસ્વિની, ત્યાં ઉદકકર્મ પૂર્ણ કરતાં તેનું પાપ ધોવાઈ જાય છે.
Verse 56
गत्वेन्द्रलोकं सुश्रोणि देवैः सह स मोदते ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मपरायणः
ઇન્દ્રલોકમાં જઈ, હે સુશ્રોણિ, તે દેવો સાથે ત્યાં આનંદ કરે છે; અને પછી અહીં, મારી આજ્ઞામાં પરાયણ તે પોતાના પ્રાણ ત્યજે છે.
Verse 57
इन्द्रलोकं परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥ तत्राश्चर्यं महाभागे धूतपापे शृणुष्व मे
ઇન્દ્રલોકને ત્યજી તે મારા લોકને પ્રાપ્ત થાય છે. ત્યાં એક અદ્ભુત વાત છે, હે મહાભાગે—હે ધૂતપાપે—મારી વાત સાંભળ.
Verse 58
वर्त्तते च विशालाक्षि मणिपूरे गिरौ मम ॥ तावन्न पतते धारा यावत्पापं न धूयते
અને, હે વિશાલાક્ષિ, મણિપૂર નામના મારા પર્વત પર એક ધારા છે; જ્યાં સુધી પાપ ધોવાતું નથી, ત્યાં સુધી તેનો પ્રવાહ નીચે પડતો નથી.
Verse 59
धूते पापे च सुश्रोणि धारा च पतति क्षितौ ॥ एवं तत्र विशालाक्षि वृक्षमश्वत्थमिश्रितम्
અને પાપ ધોવાઈ જાય ત્યારે, હે સુશ્રોણિ, તે ધારા ધરતી પર પડે છે. તેમ જ ત્યાં, હે વિશાલાક્ષિ, અશ્વત્થ સાથે સંકળાયેલું એક વૃક્ષ છે.
Verse 60
धूतपापं न प्रविशेत्प्रविशत्यामले नरे ॥ तस्मिन्क्षेत्रे वरारोहे समन्तात्पञ्चयोजने
જેણે પાપ ધોયું નથી, તેણે પ્રવેશ ન કરવો; પ્રવેશ તો નિર્મળ નરને જ છે. તે ક્ષેત્રમાં, હે વરારોહે, ચારે તરફ પાંચ યોજન (વિસ્તાર) છે.
Verse 61
यत्र तिष्ठाम्यहं देवि पश्चिमां दिशमाश्रितः ॥ तत्र चामलकं भद्रे अदूरादर्धयोजनात्
હે દેવી, જ્યાં હું પશ્ચિમ દિશાનો આશ્રય લઈને નિવાસ કરું છું, ત્યાં હે ભદ્રે, અર્ધયોજન જેટલા અંતરે નજીકમાં એક આમલક (આવળા) વૃક્ષ છે।
Verse 62
मम चैव प्रभावेण सर्वकालफलोदयम् ॥ तत्र कश्चिन्न जानाति पापकर्मा नराधमः
અને મારા પ્રભાવથી ત્યાં સર્વકાળ ફળોદય થાય છે; છતાં ત્યાં કોઈ પાપકર્મી નરાધમ તેને જાણતો નથી।
Verse 63
भक्तं भागवतं शुद्धं मम कर्मव्यवस्थितम् ॥ उपोष्य च त्रिरात्राणि श्रद्धधानो जितेन्द्रियः
ભક્ત, શુદ્ધ ભાગવત, મારા નિર્ધારિત આચરણમાં સ્થિત—શ્રદ્ધાવાન અને ઇન્દ્રિયજયી બની—ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ કરીને।
Verse 64
एकचित्तेन गन्तव्यं धृतिं कृत्वा सुपुष्कलाम् ॥ यत्तत्र लभते भद्रे फलमामलकं शुभम्
એકાગ્ર ચિત્તે, પ્રચુર ધૈર્ય ધારણ કરીને જવું જોઈએ. હે ભદ્રે, ત્યાં જે શુભ ફળ—આમલકનું પુણ્યફળ—મળે છે, તે મહાન છે।
Verse 65
पञ्चरात्रेण लभते तस्मिन्भूतगिरौ मम ॥ ततो हरिवचः श्रुत्वा सा मही संहितव्रता ॥
મારા તે ભૂતગિરિ પર પાંચ રાત્રિમાં તે ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. ત્યારબાદ હરિના વચન સાંભળી તે પૃથ્વી પોતાના વ્રતમાં દૃઢ રહી।
Verse 66
पुनर्नारायणं तत्र प्रोवाच विनयान्विता ॥ स्तुतस्वामी श्रुतोऽसि त्वं तत्र स्थानानि यानि च ॥
પછી વિનયપૂર્વક તેણીએ ત્યાં નારાયણને કહ્યું— “તમે ‘સ્તુતસ્વામી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છો; અને ત્યાં જે જે સ્થાનો છે તે પણ મને કહો।”
Verse 67
एतन्नामनिर्वुक्तिं त्वं वक्तुमर्हसि साम्प्रतम् ॥
“આ નામની નિરુક્તિ (વ્યૂત્પત્તિ) તમે હવે સમજાવવી યોગ્ય છે.”
Verse 68
श्रीवराह उवाच ॥ भूमे हित्वा तु संसारान्ये चान्ये देवकण्टकाः ॥ द्वापरे युगमासाद्य यत्र स्थास्यामि सुन्दरि ॥
શ્રીવરાહે કહ્યું— “હે ભૂમે! સંસારના બંધનોને અને દેવોને ‘કંટક’ સમાન એવા અન્ય લોકોને પણ ત્યજીને, દ્વાપર યુગ આવતાં, હે સુન્દરી, હું તે સ્થાને નિવાસ કરીશ।”
Verse 69
ततोऽमरैश्च ब्रह्माद्यैर्बहुभिर्मन्त्रवादिभिः ॥ स्तुतिं कर्त्तुं समारब्धं मणिपूराश्रितस्य मे ॥
પછી બ્રહ્મા આદિ અનેક અમરો—મંત્રોચ્ચારમાં નિપુણ—મણિપુરમાં નિવાસ કરનાર મારા માટે સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।
Verse 70
ततो मां नारदो देवि असितो देवलस्तथा ॥ पर्वतश्च महाभागे मम भक्त्या व्यवस्थितः ॥
પછી, હે દેવી, નારદ, અસિત, દેવલ તથા પર્વત પણ—હે મહાભાગે—ભક્તિપૂર્વક મારી સેવામાં હાજર રહ્યા।
Verse 71
नाम कुर्वन्ति मे तत्र मणिपूरगिरौ ततः ॥ स्तुतस्वामीति विख्यातं मम कर्मव्यपाश्रितम् ॥
ત્યાં મણિપૂરગિરિ પર તેમણે પછી મારું નામ રાખ્યું; મારા કર્મના આધારથી હું ‘સ્તુતસ્વામી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો।
Verse 72
एतत्ते कथितं भद्रे निरुक्तिकरणं मया ॥ त्वया पृष्टं हि यद्भद्रे सर्वभागवतप्रियम् ॥
હે ભદ્રે, મેં તને તેનું નિરુક્તિ-વિચારણ કહ્યું. કારણ કે હે ભદ્રે, તું જે પૂછ્યું છે તે સર્વ ભાગવત ભક્તોને પ્રિય છે.
Verse 73
एतानि भूमे गुह्यानि तत्र भूतगिरौ मम ॥ श्रद्धधानेन मर्त्येन श्रोतव्यं नात्र संशयः ॥
હે ભૂમે, આ વિષયો ત્યાં મારા ભૂતગિરિમાં ગુહ્ય છે. શ્રદ્ધાવાન મનુષ્યે તેને અવશ્ય સાંભળવા જોઈએ—એમાં શંકા નથી.
Verse 74
एतत्ते कथितं भद्रे सर्वधर्मव्यपाश्रयम् ॥ श्रीस्तुतस्वामिमाहात्म्यं किमन्यत्परिपृच्छसि ॥
હે ભદ્રે, સર્વ ધર્મનો આધારરૂપ શ્રી સ્તુતસ્વામીનું માહાત્મ્ય મેં તને કહ્યું. હવે બીજું શું વિગતે પૂછવા ઇચ્છે છે?
Verse 75
पुत्रोऽहं वसुदेवस्य देवक्या गर्भसम्भवः॥ वासुदेव इति ख्यातः सर्वदानवसूदनः॥
હું વસુદેવનો પુત્ર, દેવકીના ગર્ભમાંથી જન્મેલો. ‘વાસુદેવ’ તરીકે ખ્યાત, અને સર્વ દાનવોનો સંહારક છું.
Verse 76
तदेतॆ प्रवदिष्यन्ति सर्वभागवतप्रियम्॥ यथा च मथ्यमानाद्वै दध्नश्चोद्ध्रियते घृतम्॥
તેઓ આને—સર્વ ભગવદ્ભક્તોને પ્રિય—એમ જાહેર કરશે; જેમ દહીં મથતાં ઘી બહાર આવે છે.
Verse 77
तद्युगस्य प्रभावेण भूमे कुर्वन्ति मानवाः॥ तैः स्वशिष्यैः समं देवि ये शास्त्रविनियोजिताः॥
તે યુગના પ્રભાવથી, હે ભૂમે, મનુષ્યો તેમ જ વર્તે છે; હે દેવી, જે શાસ્ત્રોએ શિસ્તમાં નિયુક્ત કર્યા છે, તેઓ પોતાના શિષ્યો સાથે પ્રવર્તે છે.
Verse 78
एतच्छास्त्रं महाभागे प्रयुक्तं विधिना मया॥ वराहरूपमादाय सर्वभागवतप्रियम्॥
હે મહાભાગે, આ શાસ્ત્ર મેં વિધિપૂર્વક પ્રસ્તુત કર્યું છે; વરાહરૂપ ધારણ કરીને—જે સર્વ ભક્તોને પ્રિય છે.
Verse 79
तत्र स्नानं तु कुर्वीत मम मार्गानुसारकः॥ भूपृष्ठे न तु जायेत कालेन विजितेन्द्रियः॥
ત્યાં મારા માર્ગનો અનુસરી અવશ્ય સ્નાન કરે; સમય સાથે ઇન્દ્રિયો જીતીને તે ભૂપૃષ્ઠ પર ફરી જન્મ લેતો નથી.
Verse 80
सुवर्णाभं मारकतमगाधं निर्मितं मया॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत पञ्चभक्तोषितो नरः॥
સુવર્ણાભ, મરકત સમાન, અગાધ (તીર્થ/જળાશય) મેં રચ્યું છે; ત્યાં પંચવિધ ભક્તિથી તૃપ્ત નર સ્નાન કરે.
Verse 81
तत्र गत्वा वरारोहे उदिते च दिवाकरे॥ अथ मध्याह्नवेलायां यदि वा अस्तंगतेऽपि वा॥
હે સુન્દર નિતંબવાળી! ત્યાં જઈને—સૂર્ય ઉગ્યો હોય ત્યારે કે મધ્યાહ્ન સમયે કે સૂર્યાસ્ત થયો હોય ત્યારે પણ—।
Verse 82
एतत्स्तुतगिरेर्देवि माहात्म्यं कथितं मया॥ द्वापरं युगमासाद्य यत्र स्थास्यामि सुन्दरि॥
હે દેવી! સ્તુતગિરિનું આ માહાત્મ્ય મેં કહ્યું છે. હે સુન્દરી! દ્વાપર યુગ પ્રાપ્ત થતાં હું ત્યાં જ નિવાસ કરીશ.
Frequently Asked Questions
The text repeatedly frames mātsarya (envy/resentful rivalry) as dharma-nāśaka (destroyer of dharma) and as a cognitive-moral obstruction that prevents perceiving the divine or grasping the intended meaning of the teaching. It presents ethical self-regulation—non-enviousness, disciplined intent (ekacitta), and adherence to an Ātmaśāstra-grounded dharma—as prerequisites for benefiting from sacred geography and ritual practice.
The chapter does not specify tithi, nakṣatra, or season; instead it emphasizes durational observances such as pañcakāla/pañcarātra-style stays (e.g., ‘pañcakāloṣita’ and ‘pañcarātreṇa’) and temporal windows within a day (morning at sunrise, midday, or even at sunset) for approaching the āmalaka-related practice with focused attention.
By placing Pṛthivī as the questioner, the narrative treats the land itself as a participant in ethical reasoning and purification. The tīrtha descriptions focus on removing pāpa (pollution/ethical residue) through water, regulated conduct, and restraint, implying a model where moral discipline and landscape sanctity mutually reinforce a ‘cleansed’ terrestrial order (e.g., Dhūtapāpa imagery of washing away impurity before water flows).
Varāha identifies himself in a Vāsudeva/Kṛṣṇa idiom (son of Vasudeva and Devakī) and names a group of five future disciples/ṛṣis, including Śāṇḍilya, Jājali, Kapila, Upasāyaka, and Bhṛgu, as disseminators/establishers of the teaching. The naming of Nārada, Asita, Devala, and Parvata as praising figures also situates the kṣetra within a recognizable Purāṇic-sage network.