Adhyaya 149: The Sacred Geography and Merit of Dvārakā
Dvārakā-māhātmya
Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) and Ritual-Manual
ഈ അധ്യായത്തിൽ ധരണി (പൃഥ്വി) സ്തുതസ്വാമിൻ മഹിമ മുൻപ് കേട്ട് മനസ്സു ശാന്തമായി വരാഹനോട് കൂടുതൽ ശ്രേഷ്ഠോപദേശം അപേക്ഷിക്കുന്നു. വരാഹൻ ദ്വാപരയുഗ പശ്ചാത്തലത്തിൽ യാദവവംശോദയം, ദൈവനിർമ്മിത ദ്വാരകയുടെ സ്ഥാപനം, ദുർവാസശാപം മൂലമുള്ള ഭാവി പ്രതിസന്ധി എന്നിവ വിവരിക്കുന്നു. ശാപത്തിന്റെ സമീപകാരണം സാമ്ബന്റെ കൃത്രിമ ഗർഭവഞ്ചന; അതിൽ നിന്ന് മുസല (ക്ലബ്) പ്രവചനം, വൃഷ്ണി–അന്ധക–ഭോജ വിഭാഗങ്ങളുടെ നാശം, ബലരാമൻ നഗരത്തെ സമുദ്രത്തോട്ടു വലിച്ച സംഭവവും പറയുന്നു. തുടർന്ന് ദ്വാരകയിലെ തീർത്ഥങ്ങൾ, കുണ്ഡങ്ങൾ, വൃക്ഷങ്ങൾ എന്നിവയുടെ മഹാത്മ്യം, നിശ്ചിതകാല സ്നാനം, പിണ്ഡദാനം-അർപ്പണം, ശുചിത്വവും പാപത്യാഗവും ആവശ്യമായ നിബന്ധനകളായി ചൂണ്ടിക്കാട്ടി സ്വർഗ്ഗമോ വരാഹലോകമോ ലഭിക്കുന്ന ഫലം പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 149
Verse 1
अथ द्वारकामाहात्म्यम्॥ सूत उवाच॥ श्रीस्तुतस्वामिमाहात्म्यं श्रुत्वा धर्मपरायणा॥ परितुष्टमना देवी वाक्यमेतदुवाच ह॥
ഇപ്പോൾ ദ്വാരകാ-മാഹാത്മ്യം. സൂതൻ പറഞ്ഞു—ശ്രീ-സ്തുതസ്വാമിയുടെ മഹിമ കേട്ട് ധർമ്മപരായണയായ ദേവി സന്തുഷ്ടചിത്തത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 2
धरण्युवाच॥ एतच्छ्रुत्वा तु माहात्म्यं देव देववर प्रभो॥ मम चित्तस्य परमा जाता शान्तिरनुत्तमा॥
ധരണി പറഞ്ഞു—ഹേ പ്രഭോ, ദേവദേവവര! ഈ മഹാത്മ്യം കേട്ടപ്പോൾ എന്റെ ചിത്തത്തിൽ പരമവും അനുത്തമവും ആയ ശാന്തി ഉദിച്ചു.
Verse 3
नाराचधारावरणासिधारी सुररिपुवधकारी धरणीधरः ॥ धृतशङ्खगदाब्जचक्रपाणिः स्वयमिह शास्त्रमुदावहत्प्रधानम् ॥
അമ്പുവർഷത്തെ മറയ്ക്കുന്ന രക്ഷാകവചസദൃശമായ വാൾ ധരിച്ചവൻ, ദേവശത്രുക്കളെ വധിക്കുന്ന ധരണീധരൻ—ശംഖം, ഗദ, പദ്മം, ചക്രം കൈകളിൽ ധരിച്ചവൻ—അവൻ തന്നെയാണ് ഇവിടെ പ്രധാന ശാസ്ത്രോപദേശം പ്രസ്താവിച്ചത്.
Verse 4
एवं हि गुणमाहात्म्यं स्तुतस्वामिनि मच्छ्रुतम् ॥ अस्माच्छेदं परं श्रेष्ठं तन्मे वद कृपानिधे ॥
സ്തുത്യനായ സ്വാമീ! അങ്ങയുടെ ഗുണമാഹാത്മ്യം ഞാൻ ശ്രവിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇനി ഇതിലും പരമായ പരമശ്രേഷ്ഠം, കരുണാനിധേ, എനിക്ക് പറയുക.
Verse 5
श्रीवराह उवाच ॥ एवं भूमे वरं श्रेष्ठे फुल्लपङ्कजमालिनि ॥ कथयिष्यामि चान्यत्ते गुह्यं पापभयापहम् ॥
ശ്രീവരാഹൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ഭൂമീ! ഹേ ശ്രേഷ്ഠ വരദേ, വിരിഞ്ഞ താമരമാലകളാൽ അലങ്കൃതേ! ഞാൻ നിനക്കൊരു മറ്റൊരു കാര്യം പറയും—പാപജന്യ ഭയം അകറ്റുന്ന ഗൂഢോപദേശം.
Verse 6
द्वापरं युगमासाद्य यादवाणां कुलोद्वहः ॥ शौरीति तत्र विख्यातो भविष्यति पिता मम ॥
ദ്വാപരയുഗം വന്നപ്പോൾ യാദവകുലത്തിന്റെ ധ്വജവാഹകൻ—അവിടെ ‘ശൗരി’ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ—എന്റെ പിതാവായിരിക്കും.
Verse 7
द्वारकेति च विख्याता पुरी तत्र स्थिता अभवत् ॥ या च देवपुरी रम्या विश्वकर्मविनिर्मिता ॥
അവിടെ ‘ദ്വാരക’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ ഒരു നഗരം നിലകൊണ്ടിരുന്നു; ദേവപുരിപോലെ മനോഹരമായതും വിശ്വകർമ്മൻ നിർമ്മിച്ചതുമായിരുന്നു അത്.
Verse 8
पञ्चयोजनविस्तारा दशयोजनमायता ॥ वसाम्यत्र वरारोहे शतपञ्चसमास्तथा ॥
അതിന്റെ വീതി അഞ്ചു യോജനയും നീളം പത്തു യോജനയും ആയിരുന്നു. ഹേ സുന്ദരനിതംബിനീ! ഞാൻ അവിടെ നൂറ്റഞ്ചു വർഷം വസിക്കുന്നു.
Verse 9
भारावतरणं कृत्वा देवानां सुमहत्प्रियम् ॥ पुनरप्यागमिष्यामि स्वर्लोकं प्रति सुन्दरि ॥
ദേവന്മാർക്ക് അത്യന്തം പ്രിയമായ ഈ ‘ഭാരാവതരണം’ നിർവഹിച്ചു, ഹേ സുന്ദരി, ഞാൻ വീണ്ടും സ്വർലോകത്തേക്ക് മടങ്ങിവരും।
Verse 10
तस्य शापाभिसन्तापाद्द्वारकावासिनो धरे ॥ वृष्ण्यन्धकाश्च भोजाश्च गमिष्यन्ति यमक्षयम् ॥
ആ ശാപജന്യമായ ദുഃഖതാപം മൂലം, ഹേ ധരേ, ദ്വാരകാവാസികൾ—വൃഷ്ണികൾ, അന്ധകർ, ഭോജർ—യമന്റെ ധാമത്തിലേക്ക് പോകും।
Verse 11
चन्द्रपाण्डुरसङ्काशो वनमाली हलायुधः ॥ हलेनाकृष्य नगरं समुद्रं गमयिष्यति ॥
ചന്ദ്രന്റെ പാണ്ഡുരപ്രഭപോലെ ദീപ്തനായ, വനമാലധാരിയായ ഹലായുധൻ (ബലരാമൻ) ഹലത്തോടെ നഗരത്തെ വലിച്ചിഴച്ച് സമുദ്രത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകും।
Verse 12
नारायणवचः श्रुत्वा धर्मकामा वसुन्धरा ॥ उभौ तौ चरणौ गृह्य पुनः पप्रच्छ माधवी ॥
നാരായണന്റെ വചനം ശ്രവിച്ച്, ധർമ്മം ആഗ്രഹിച്ച വസുന്ധര അവന്റെ ഇരുചരണങ്ങളും പിടിച്ചു; പിന്നെ മാധവീ വീണ്ടും ചോദിച്ചു।
Verse 13
धरण्युवाच ॥ लोकनाथोऽसि सर्वेषां देव मायाकरण्डक ॥ शपिष्यति कथं तत्र दुर्वासास्तद्वदस्व मे ॥
ധരണി പറഞ്ഞു: ‘നീ സർവ്വലോകങ്ങളുടെ നാഥൻ, ഹേ ദേവാ, മായാശക്തിയുടെ കരണ്ഡകമേ! അങ്ങനെ ഇരിക്കെ ദുർവാസസ് എങ്ങനെ ശപിക്കും? അത് എനിക്ക് പറയുക.’
Verse 14
श्रीवराह उवाच ॥ तत्र जाम्बवती नाम मम पत्नी भविष्यति ॥ रूपयौवनसम्पन्ना मम भोगसमन्विता ॥
ശ്രീവരാഹൻ അരുളിച്ചെയ്തു—അവിടെ ജാംബവതി എന്ന നാമമുള്ള സ്ത്രീ എന്റെ ഭാര്യയായിരിക്കും; അവൾ രൂപ-യൗവനസമ്പന്നയും എന്റെ ഭോഗ-ഐശ്വര്യവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവളുമായിരിക്കും।
Verse 15
तस्याः पुत्रो महाभागो रूपयौवनदर्पितः ॥ साम्ब इत्यभिविख्यातो ममैव सततं प्रियः ॥
അവളുടെ പുത്രൻ മഹാഭാഗ്യവാൻ ആയിരിക്കും; രൂപ-യൗവനത്തിന്റെ ദർപ്പത്തോടെ യുക്തൻ; ‘സാംബ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായി എപ്പോഴും എനിക്ക് പ്രിയനായിരിക്കും।
Verse 16
तेनैव क्रीडमानेन कृत्वा गर्भमतथ्यतः ॥ स पृष्टः परमश्रेष्ठ ऋषिरेषा प्रसोष्यति ॥
അവൻ അങ്ങനെ കളിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ മിഥ്യാ ഗർഭം സൃഷ്ടിച്ചു; പിന്നെ പരമശ്രേഷ്ഠ മുനിയോട് ചോദിച്ചു—‘ഈ സ്ത്രീ പ്രസവിക്കുമോ?’
Verse 17
पुत्रकामा त्वियं बाला मुने तत्प्रब्रवीहि मे ॥ साम्बोऽयमिति च ज्ञात्वा स मुनिः कोपमूर्च्छितः ॥
‘ഈ ബാലികയ്ക്ക് പുത്രകാമനയുണ്ട്, മുനേ, എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരിക’ എന്നു പറഞ്ഞു; ‘ഇത് സാംബയാണ്’ എന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞപ്പോൾ ആ മുനി കോപത്തിൽ മുങ്ങി।
Verse 18
उवाच तर्हि ते गर्भान्मुसलं कुलनाशनम् ॥ येन वृष्ण्यन्धकाः सर्वे गमिष्यन्ति यमक्षयम् ॥
അപ്പോൾ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു—‘നിന്റെ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് കുലനാശകനായ മുസലം ജനിക്കും; അതിനാൽ വൃഷ്ണ്യന്ധകർ എല്ലാവരും യമധാമത്തിലേക്ക് പോകും.’
Verse 19
ततस्तानागतान्दृष्ट्वा कुमारान्पृष्टवानहम् ॥ ते च मामब्रुवन्सर्वे यथावृत्तं समुत्सुकाः ॥
അപ്പോൾ എത്തിയ ആ കുമാരന്മാരെ കണ്ടിട്ട് ഞാൻ അവരോട് ചോദിച്ചു; അവർ എല്ലാവരും ഉത്സുകതയോടെ സംഭവിച്ചതെല്ലാം യഥാവൃത്തമായി എന്നോട് പറഞ്ഞു।
Verse 20
तच्च तेषां वचः श्रुत्वा प्रोक्तवानस्मि तच्छृणु ॥ भविष्यति न सन्देहो दुर्वासा यदुवाच ह ॥
അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടിട്ട് ഞാൻ പറഞ്ഞു—‘ഇത് കേൾക്കുക. ദുർവാസസ് പറഞ്ഞത് സംശയമില്ലാതെ സംഭവിക്കും.’
Verse 21
एवं ते कथितं भूमे वृष्ण्यादेः शापकाणम् ॥ तत्र स्थानानि मे भूमे कथ्यमानानि मे शृणु ॥
ഹേ ഭൂമീ, ഇങ്ങനെ വൃഷ്ണ്യാദികൾക്കു വന്ന ശാപത്തിന്റെ കാരണമെല്ലാം ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞു. ഇനി ഹേ ഭൂമീ, അവിടെ ഉള്ള എന്റെ പുണ്യസ്ഥലങ്ങളെ ഞാൻ വിവരിക്കുന്നതു കേൾക്കുക.
Verse 22
द्वारकायां महाभागे वैष्णवानां सुखावहे ॥ अस्ति पञ्चसरो नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥
ഹേ മഹാഭാഗേ, ദ്വാരകയിൽ—വൈഷ്ണവർക്ക് ക്ഷേമസുഖം നൽകുന്ന—‘പഞ്ചസര’ എന്ന പേരിലുള്ള എന്റെ പരമ ഗുഹ്യമായ തീർത്ഥക്ഷേത്രം ഉണ്ട്.
Verse 23
समुद्रतीरमुत्सृज्य मम कर्मसुखावहम् ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः ॥
സമുദ്രതീരത്തെ സമീപിച്ച്—എന്റെ ക്ഷേത്രത്തിൽ കർമ്മങ്ങളുടെ സുഖഫലം നൽകുന്നതായ—മനുഷ്യൻ അവിടെ ആറു കാലം താമസിച്ച് സ്നാനം ചെയ്യണം.
Verse 24
मोदते नाकपृष्ठे तु अप्सरोगणसंकुले ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्क्षेत्रे पञ्चसरे मम ॥
അപ്സരാഗണങ്ങൾ നിറഞ്ഞ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിൽ അവൻ ആനന്ദിക്കുന്നു; പിന്നെ ഇവിടെ എന്റെ ‘പഞ്ചസര’ എന്ന പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രാണൻ വിട്ടാൽ, അതേ ഫലം ലഭിക്കുന്നു।
Verse 25
देवलोकं समुत्सृज्य मम लोके महीयते ॥ प्लक्षो वै तत्र सुश्रोणि शतशाखो महाद्रुमः ॥
ദേവലോകം ഉപേക്ഷിച്ച് അവൻ എന്റെ ലോകത്തിൽ മഹിമിക്കപ്പെടുന്നു. അവിടെ, ഹേ സുഷ്രോണി, നൂറു ശാഖകളുള്ള മഹത്തായ പ്ലക്ഷവൃക്ഷം സത്യമായും ഉണ്ട്।
Verse 26
सुफलैः शोभनैः कुम्भाकृतिभिर्बहुभिः फलैः ॥ बहवस्तत्र गच्छन्ति लाभलौल्येन मानवाः ॥
അവിടെ കുംഭാകൃതിയിലുള്ള അനേകം ഉത്തമവും മനോഹരവുമായ ഫലങ്ങൾ ഉണ്ട്; ലാഭലോലത കൊണ്ടു പ്രേരിതരായി പല മനുഷ്യരും അവിടെ പോകുന്നു।
Verse 27
फलं न लभते कश्चिन्मुक्त्वा भागवतं नरम् ॥ लभन्ते ये फलं तत्र मुक्ताः पापेन कर्मणा ॥
ഭാഗവതഭക്തനായ മനുഷ്യനെ ഒഴികെ അവിടെ ആരും (യഥാർത്ഥ) ഫലം ലഭിക്കുകയില്ല. അവിടെ ഫലം ലഭിക്കുന്നവർ പാപകർമ്മത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തരാകുന്നു।
Verse 28
मनुजा यं न पश्यन्ति रागलोभसमन्विताः ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत पञ्चभक्तोषितो नरः ॥
രാഗലോഭങ്ങളിൽ കുടുങ്ങിയ മനുഷ്യർ കാണാത്ത ആ (തത്ത്വം/സ്ഥലം) അവിടെ, പഞ്ചഭക്തിയുടെ നിയമം അനുഷ്ഠിച്ച് താമസിച്ച ശേഷം മനുഷ്യൻ സ്നാനം ചെയ്യണം।
Verse 29
मोदते सप्तद्वीपेषु गुह्यानि च स गच्छति ॥ अथ चेन्मुञ्चते प्राणान्प्रभाते गतकिल्बिषः ॥
അവൻ സപ്തദ്വീപുകളിലുടനീളം ആനന്ദിക്കുന്നു; ഗുഹ്യലോകങ്ങളിലേക്കും ഗമിക്കുന്നു. പിന്നെ പ്രഭാതത്തിൽ പാപമുക്തനായി പ്രാണൻ വിട്ടാൽ…
Verse 30
सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥ तत्राश्चर्यं महाभागे कथ्यमानं मया शृणु ॥
എല്ലാ ബന്ധാസക്തിയും ഉപേക്ഷിച്ച് അവൻ എന്റെ ലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. മഹാഭാഗ്യവാനേ, അവിടെ ഉള്ള ഒരു അത്ഭുതം ഞാൻ പറയുന്നതു കേൾക്കുക.
Verse 31
प्रभासे यत्र शृण्वन्ति सागरे न म (ग) रं प्रति ॥ मकरास्तत्र दृश्यन्ते भ्रममाणा इतस्ततः ॥
പ്രഭാസത്തിൽ സമുദ്രതീരത്ത്, മകരത്തെ ലക്ഷ്യമാക്കിയതല്ലാത്ത ശബ്ദം കേൾക്കുന്നിടത്ത്, അവിടെ മകരങ്ങൾ ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും അലഞ്ഞുതിരിയുന്നതായി കാണപ്പെടുന്നു.
Verse 32
॥ न किञ्चिदपराध्यन्ति स्नायमाना जले ततः ॥ अथात्र प्रक्षिपेत्पिण्डान्प्रसन्ने सलिले नरः ॥
അവിടെ ജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവർ യാതൊരു അപരാധവും ചെയ്യുന്നില്ല. പിന്നെ ഇവിടെ മനുഷ്യൻ ശുദ്ധവും ശാന്തവുമായ ജലത്തിൽ പിണ്ഡങ്ങൾ അർപ്പിക്കണം.
Verse 33
असम्प्राप्ते च गृह्णन्ति एवमेतन्न संशयः ॥ पापकर्मरतस्यापि न गृह्णन्ति जलं प्रति ॥
വിധിപൂർവം ലഭിച്ചാൽ മാത്രമേ അവർ സ്വീകരിക്കൂ—ഇതിൽ സംശയമില്ല. എന്നാൽ പാപകർമ്മത്തിൽ രതനായവന്റെ ജലദാനവും അവർ സ്വീകരിക്കുകയില്ല.
Verse 34
धर्मात्मनां च गृह्णन्ति पिण्डमेव न संशयः ॥ पञ्चपिण्डमिति ख्यातं तस्मिन्गुह्यं परं मम ॥
ധർമ്മാത്മാക്കളുടെ പിണ്ഡദാനം അവർ നിശ്ചയമായും സ്വീകരിക്കുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല. അത് ‘പഞ്ചപിണ്ഡം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധം; അതിലാണെൻ പരമഗുഹ്യ ഉപദേശം നിഹിതം॥
Verse 35
अगाधस्याप्यपारस्य क्रोशविस्तार एव च ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत पञ्चकालोषितो नरः ॥
ആ ജലം അഗാധവും അപാരവുമായിരുന്നാലും ഒരു ക്രോശവരെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. അവിടെ പഞ്ചകാലം അനുഷ്ഠിച്ച മനുഷ്യൻ സ്നാനരൂപ അഭിഷേകം നടത്തണം॥
Verse 36
मोदते शक्रलोके स एवमेतन्न संशयः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्पञ्चकुण्डे यशस्विनि ॥
അവൻ ശക്രലോകത്തിൽ (ഇന്ദ്രലോകത്തിൽ) ആനന്ദിക്കുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല. പിന്നെ, ഹേ യശസ്വിനീ, ഇവിടെ ‘പഞ്ചകുണ്ഡ’ത്തിൽ അവൻ പ്രാണൻ വിട്ടുപോകുന്നു॥
Verse 37
न पश्येत्पापकर्मा वै शुभकर्मैव पश्यति ॥ चतुर्विंशतिद्वादश्यां मध्याह्ने च दिवाकरे ॥
പാപകർമ്മം ചെയ്യുന്നവൻ അതിനെ കാണുകയില്ല; ശുഭകർമ്മം ചെയ്യുന്നവൻ മാത്രമേ കാണൂ. ചതുര്വിംശിയും ദ്വാദശിയും, കൂടാതെ സൂര്യൻ മധ്യാഹ്നത്തിൽ നിൽക്കുമ്പോഴും…॥
Verse 38
रौप्यं सुवर्णकं पद्मं दृश्यते नात्र संशयः ॥ क्षेत्रं संगमनं नाम तस्मिंस्तीर्थे परं मम ॥
അവിടെ വെള്ളിയുടെയും സ്വർണ്ണത്തിന്റെയും പദ്മം ദൃശ്യമാകുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല. ആ ക്ഷേത്രം ‘സംഗമനം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധം; ആ തീർത്ഥത്തിൽ എന്റെ പരമ തത്ത്വം നിഹിതം॥
Verse 39
चतुर्धाराः पतन्त्यत्र मणिपूरगिरिं श्रिताः ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत चतुर्भक्तोषितो नरः ॥
ഇവിടെ മണിപൂരഗിരിയെ ആശ്രയിച്ച് നാല് ധാരകൾ പതിക്കുന്നു. അവിടെ നാല് ഭക്തിവ്രതങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ച മനുഷ്യൻ അഭിഷേകം നടത്തണം.
Verse 40
वैखानसेषु लोकेषु मोदते नात्र संशयः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम भक्तिपरायणः ॥
അവൻ വൈഖാനസ ലോകങ്ങളിൽ ആനന്ദിക്കുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല. തുടർന്ന് ഇവിടെ എന്റെ ഭക്തൻ, ഭക്തിയിൽ പരായണനായി, പ്രാണൻ വിട്ടുനൽകുന്നു.
Verse 41
त्यक्त्वा वैखानसान् लोकान्मम लोकं स गच्छति ॥ तत्रापि परमाश्चर्यं कथ्यमानं शृणुष्व मे ॥
വൈഖാനസ ലോകങ്ങളെ വിട്ട് അവൻ എന്റെ ലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. അവിടെയും ഞാൻ പറയുന്ന പരമ അത്ഭുതം കേൾക്കുക.
Verse 42
दृश्यन्ते यानि कुण्डेषु मणिपूरगिरौ तथा ॥ प्रक्षीयमाणे पापे तु नयते तज्जलं भुवि ॥
മണിപൂരഗിരിയിലെ കുണ്ഡങ്ങളിൽ കാണപ്പെടുന്നതെല്ലാം—പാപം ക്ഷയിക്കുമ്പോൾ ആ ജലം അതിന്റെ ഫലം ഭൂമിയിൽ എത്തിക്കുന്നു.
Verse 43
स्नायमानेषु पापेषु न पतॆत्तद्यथा पुरा ॥ हंसकुण्डेति विख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परे मम ॥
സ്നാനത്തിലൂടെ പാപങ്ങൾ കഴുകിപ്പോകുമ്പോൾ മനുഷ്യൻ മുൻപുപോലെ വീണ്ടും അതിലേക്കു വീഴുകയില്ല. എന്റെ ആ പരമ ക്ഷേത്രം ‘ഹംസകുണ്ഡം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്.
Verse 44
धारा चैका पतत्यत्र मणिपूरगिरौ श्रिता ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः ॥
ഇവിടെ ഒരു ധാര മാത്രം പതിക്കുന്നു; അത് മണിപൂരഗിരിയിൽ ആശ്രിതമാണ്. അവിടെ ആറു കാലം താമസിച്ച മനുഷ്യൻ അവിടെ തന്നെ അഭിഷേകം ചെയ്യണം.
Verse 45
मुक्तसङ्गो महाभागे मोदते वरुणालये ॥ अथात्र मुंचते प्राणान् हंसकुण्डे वरानने ॥
ഹേ മഹാഭാഗേ! ആസക്തിമുക്തനായി അവൻ വരുണന്റെ ആലയത്തിൽ ആനന്ദിക്കുന്നു. ഹേ വരാനനേ! ഇവിടെ ഹംസകുണ്ഡത്തിൽ പ്രാണൻ വിട്ടാൽ (അവൻ ആ നില പ്രാപിക്കുന്നു).
Verse 46
शुद्धाः पश्यन्ति मनुजाः पापकर्मा न पश्यति ॥ चतुर्विंशतिद्वादश्यां मध्याह्ने च दिवाकरे ॥
ശുദ്ധരായ മനുഷ്യർ ഇതിനെ കാണുന്നു; പാപകർമ്മി കാണുന്നില്ല—ഇരുപത്തിനാലാം തിഥിയിലും ദ്വാദശിയിലും, സൂര്യൻ മധ്യാഹ്നത്തിൽ നില്ക്കുമ്പോഴും.
Verse 47
हंसाश्चैवात्र दृश्यन्ते चन्द्रकुण्डसमप्रभाः ॥ हंसान्पश्यति यस्तत्र भ्रममाणानितस्ततः ॥
ഇവിടെ ഹംസങ്ങളും ദൃശ്യമാകുന്നു; അവയ്ക്ക് ചന്ദ്രകുണ്ഡത്തിനൊത്ത പ്രഭയുണ്ട്. അവിടെ ഇങ്ങും അങ്ങും സഞ്ചരിക്കുന്ന ഹംസങ്ങളെ ആരാണ് കാണുന്നതോ—
Verse 48
लभन्ते ते परां सिद्धिं धरे नास्त्यत्र संशयः ॥ कदम्बमिति विख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥
അവർ പരമ സിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു; ഹേ ധരേ, ഇതിൽ സംശയമില്ല. എന്റെ ആ പരമ ക്ഷേത്രം ‘കദംബ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്.
Verse 49
मोदते ऋषिलोकॆषु पुण्यात्मा वै न संशयः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥
പുണ്യാത്മാവ് ഋഷിലോകങ്ങളിൽ ആനന്ദിക്കുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല. ഇവിടെ അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ കർമ്മം ചെയ്ത് പ്രാണൻ വിട്ടാൽ,
Verse 50
वृष्णयो यत्र वै शुद्धाः संप्राप्ताश्च ममालयम् ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत चतुःकालोषितो नरः ॥
ശുദ്ധരായ വൃഷ്ണികൾ എന്റെ ധാമത്തിലെത്തിയ സ്ഥലത്ത്, നാല് കാലം താമസിച്ച മനുഷ്യൻ അവിടെ അഭിഷേകം നടത്തണം.
Verse 51
ऋषिलोकं परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥ तत्राश्चर्यं महाभागे कथ्यमानं शृणुष्व मे ॥
ഋഷിലോകം ഉപേക്ഷിച്ച് അവൻ എന്റെ ലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു. മഹാഭാഗ്യവാനേ, ഇതുസംബന്ധിച്ച് ഞാൻ പറയുന്ന അത്ഭുതം കേൾക്കുക.
Verse 52
कदम्बात्पतते धारा तत्र पूर्वविनिःसृता ॥ स कदम्बो महाभागे माघमासस्य द्वादशी ॥
കദംബത്തിൽ നിന്ന് ഒരു ധാര വീഴുന്നു; അത് അവിടെ പുരാതനകാലം മുതൽ പുറപ്പെട്ടതാണ്. മഹാഭാഗ്യവാനേ, ആ കദംബം മാഘമാസത്തിലെ ദ്വാദശിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 53
पुष्पाणि वै प्रकटयत्युदयस्थे दिवाकरे ॥ ये वा लभन्ते तत्पुष्पं मम मार्गानुसारिणः ॥
സൂര്യൻ ഉദിച്ചപ്പോൾ അത് പുഷ്പങ്ങളെ പ്രകടമാക്കുന്നു. ആ പുഷ്പം ലഭിക്കുന്നവർ എന്റെ മാർഗ്ഗാനുസാരികളാണ്.
Verse 54
ते लभन्ते परां सिद्धिमेवमेतन्न संशयः ॥ चक्रतीर्थमिति ख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥
അവർ പരമസിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു—ഇത് അങ്ങനെ തന്നേ; സംശയമില്ല. ആ സ്ഥലം ‘ചക്രതീർത്ഥം’ എന്നു പ്രസിദ്ധം; ആ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ എന്റെ പരമ സന്നിധി നിലകൊള്ളുന്നു।
Verse 55
दशवर्षसहस्राणि स्वर्गलोके स मोदते ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणाँल्लोभमोहविवर्जितः ॥
അവൻ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിൽ പത്തായിരം വർഷം ആനന്ദിക്കുന്നു. പിന്നെ അവസാനം, ലോഭവും മോഹവും വിട്ടവനായി, ഇവിടെ തന്നെ പ്രാണൻ വിടുന്നു।
Verse 56
सर्वान्स्वर्गान्समुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति ॥ तत्राश्चर्यं प्रवक्ष्यामि कथ्यमानं शृणुष्व मे ॥
എല്ലാ സ്വർഗ്ഗങ്ങളെയും ഉപേക്ഷിച്ച് അവൻ എന്റെ ലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. അവിടെ ഒരു അത്ഭുതം ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കും—ഞാൻ പറയുന്നതു കേൾക്കുക।
Verse 57
अन्यथैतन्न पश्यन्ति मम कर्मपरायणाः ॥ चतुर्विंशतिद्वादश्यामर्द्धरात्रे यशस्विनि ॥
എന്റെ കർമ്മത്തിൽ പരായണരായ ഭക്തർ ഇതിനെ മറ്റെങ്ങനെ കാണുന്നില്ല. ഹേ യശസ്വിനീ, ചതുര്വിംശിയും ദ്വാദശിയും അർദ്ധരാത്രിയിൽ (ഇത് സംഭവിക്കുന്നു)।
Verse 58
श्रूयते तत्र निर्घोषो मनःकर्णसुखावहः ॥ सुगन्धो वहते वायुर्बहुमाल्यसमन्वितः ॥
അവിടെ മനസ്സിനും കാതിനും സുഖം നൽകുന്ന ഗംഭീര നാദം കേൾക്കപ്പെടുന്നു. അനേകം മാല്യങ്ങളുടെ സുഗന്ധം നിറഞ്ഞ കാറ്റ് വീശുന്നു।
Verse 59
दुर्ल्लभः पापिनां चैव सुलभः पुण्यकर्मिणाम् ॥ तस्य चोत्तरपार्श्वेन अशोकश्च महाद्रुमः ॥
ഇത് പാപാചാരികൾക്ക് ദുർലഭവും പുണ്യകർമ്മികൾക്ക് സുലഭവും ആകുന്നു. അതിന്റെ വടക്കുഭാഗത്ത് മഹാവൃക്ഷമായ അശോകം നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 60
पुष्प्यते सोऽथ तत्रापि सूर्ये चाभ्युदिते सति ॥ ये तत्र लभते पुष्पं मम मार्गानुसारिणः ॥
സൂര്യൻ ഉദിച്ചപ്പോൾ ആ (വൃക്ഷം) അവിടെയും പുഷ്പിക്കുന്നു. അവിടെ പുഷ്പം ലഭിക്കുന്നവർ—എന്റെ മാർഗ്ഗാനുസാരികൾ—(ആ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു).
Verse 61
ते लभन्ते परां सिद्धिं एवं भूमे न संशयः ॥ अस्ति रैवतकम् नाम तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥
അവർ പരമസിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു—ഹേ ഭൂമീ, ഇതിൽ സംശയമില്ല. ആ ക്ഷേത്രത്തിൽ ‘റൈവതകം’ എന്നൊരു സ്ഥലം ഉണ്ട്; അവിടെ എന്റെ പരമ സന്നിധി നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 62
सर्वलोकेषु विख्यातं यत्र विक्रीडितं मया ॥ बहुगुल्मलताकीर्णं बहुपुष्पैश्च शोभितम् ॥
അത് സർവ്വലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമാണ്; അവിടെ ഞാൻ ക്രീഡ ചെയ്തിരിക്കുന്നു. അത് അനേകം കുറ്റിച്ചെടികളും വള്ളികളും നിറഞ്ഞതും, അനേകം പുഷ്പങ്ങളാൽ ശോഭിതവുമാണ്.
Verse 63
बहुवर्णशिलापङ्क्तिर्गुहाश्चापि दिशो दश ॥ वाप्यश्च कन्दराश्चैव देवानामपि दुर्लभाः
അവിടെ പലവർണ്ണ ശിലകളുടെ നിരകളും, പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്ന ഗുഹകളും ഉണ്ട്. കൂടാതെ കുളങ്ങളും കന്ദരങ്ങളും ഉണ്ട്—ദേവന്മാർക്കും ദുർലഭമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നവ.
Verse 64
अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मसु निष्ठितः ॥ सोमलोकं समुत्सृज्य मम लोकं प्रपद्यते
അപ്പോൾ ഇവിടെ എന്റെ വിധിച്ച കര്മ്മങ്ങളിൽ നിഷ്ഠനായവൻ പ്രാണങ്ങളെ വിട്ട്; സോമലോകം അതിക്രമിച്ച് എന്റെ ലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 65
तत्राश्चर्यं महाभागे कथ्यमानं मया शृणु ॥ पश्यन्ति मनुजाः सर्वे धर्मकामाः न संशयः
അവിടെ, ഹേ മഹാഭാഗേ, ഞാൻ പറയുന്ന ഈ അത്ഭുതം കേൾക്കുക; ധർമ്മം ആഗ്രഹിക്കുന്ന എല്ലാ മനുഷ്യരും അതിനെ കാണുന്നു—സംശയമില്ല.
Verse 66
पतन्ति सर्ववृक्षाणां पत्राणि सुबहून्यपि ॥ एकं चापि न दृश्येत प्रसन्नं याति तज्जलम्
എല്ലാ വൃക്ഷങ്ങളുടെയും ഇലകൾ അനവധി വീഴുന്നു; എങ്കിലും ഒന്നും (അതിൽ) കാണപ്പെടുന്നില്ല; ആ ജലം നിർമ്മലമായി തന്നെ നിലനിൽക്കും.
Verse 67
स च पूर्वेण पार्श्वेन शोभते वै महाद्रुमः ॥ अपरो मम पार्श्वेन देवानामपि दुर्लभः
കിഴക്കുവശത്ത് ഒരു മഹാവൃക്ഷം ശോഭിക്കുന്നു; മറ്റൊന്ന് എന്റെ പാർശ്വത്തിൽ ഉണ്ട്, അത് ദേവന്മാർക്കും ദുർലഭം.
Verse 68
पञ्चक्रोशसुविस्तारः शोभते वै महाद्रुमः ॥ पद्मैश्चैवोत्पलैश्छन्नं सुगन्धिकुसुमैः सह
അഞ്ചു ക്രോശം വ്യാപ്തിയുള്ള ആ മഹാവൃക്ഷം അത്യന്തം ശോഭിക്കുന്നു; പദ്മവും ഉത്പലവും സുഗന്ധപുഷ്പങ്ങളുമായി മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 69
बहुमत्स्यजलाकीर्णं सर्वतस्तु फलान्वितम् ॥ शिलातलगुहाच्छन्नं सुगन्धिकुसुमैः सह
അത് ധാരാളം മത്സ്യങ്ങളാലും ജലത്താലും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; എല്ലാടവും ഫലസമൃദ്ധമാണ്—ശിലാതലവും ഗുഹകളും കൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടത്, സുഗന്ധപുഷ്പങ്ങളോടുകൂടി।
Verse 70
तत्राभिषेकं कुर्वीत अष्टभक्तोषितो नरः ॥ मोदते नन्दने दिव्ये अप्सरोभिः समन्विते
അവിടെ അഷ്ടഭക്തി-വിധിയാൽ തൃപ്തനായ മനുഷ്യൻ അഭിഷേകം നടത്തണം; അവൻ അപ്സരസ്സുകളോടുകൂടിയ ദിവ്യ നന്ദനോദ്യാനത്തിൽ ആനന്ദിക്കുന്നു।
Verse 71
अत्राश्चर्यं महाभागे कथ्यमानं मया शृणु ॥ पश्यन्ति मनुजाः सर्वे धर्मकामाः न संशयः
ഹേ മഹാഭാഗേ! ഞാൻ പറയുന്ന ഈ അത്ഭുതം കേൾക്കുക; ധർമ്മം ആഗ്രഹിക്കുന്ന എല്ലാ മനുഷ്യരും അതിനെ ദർശിക്കുന്നു—സംശയമില്ല।
Verse 72
मध्याह्ने च पुनः पूर्णश्चार्धरात्रे समो वहेत् ॥ वर्धते क्षीयते चैव यथैव च महोदधिः
മധ്യാഹ്നത്തിൽ അത് വീണ്ടും പൂർണ്ണമാകുന്നു; അർദ്ധരാത്രിയിൽ സമമായി ഒഴുകുന്നു; അത് വർധിക്കുകയും ക്ഷയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു, മഹാസമുദ്രംപോലെ।
Verse 73
पश्येत् तु शुभकर्मा च पापकर्मा न पश्यति ॥ दृश्यते च महाभागे अस्तमेते दिवाकरे ॥
ശുഭകർമ്മം ചെയ്യുന്നവൻ അതിനെ കാണും; പാപകർമ്മത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടവൻ കാണുകയില്ല; ഹേ മഹാഭാഗേ! സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുമ്പോൾ അത് ദൃശ്യമാകുന്നു।
Verse 74
यस्तत्र लभते पुष्पं मम मार्गानुसारकः ॥ स लभेत परां सिद्धिमेवं भूमे न संशयः ॥
അവിടെ എന്റെ മാർഗ്ഗം അനുഗമിച്ച് പുഷ്പം ലഭിക്കുന്നവൻ പരമസിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു; ഹേ ഭൂമേ, ഇതിൽ സംശയമില്ല.
Verse 75
विष्णुसंक्रमणं नाम तस्मिन्क्षेत्रे परे मम ॥ विद्धोऽस्मि यत्र व्याधेन स्वमूर्त्तिं चास्थितः पुनः ॥
എന്റെ പരമ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ ‘വിഷ്ണുസംക്രമണം’ എന്ന പേരിലുള്ള സ്ഥലം ഉണ്ട്; അവിടെ ഒരു വ്യാധൻ എന്നെ കുത്തിവേദനിപ്പിച്ചു, പിന്നെ ഞാൻ വീണ്ടും എന്റെ സ്വരൂപം ധരിച്ചു.
Verse 76
तत्र कुण्डं महाभागे मणिपूरगिरा श्रुतम् ॥ धारा चैका पतत्यत्र लाभालाभविवर्जितः ॥
ഹേ മഹാഭാഗനേ, അവിടെ ‘മണിപൂരഗിരാ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായ ഒരു കുണ്ടം ഉണ്ട്; അവിടെ ഒരു മാത്രം ധാര വീഴുന്നു—(ഭക്തൻ) ലാഭനഷ്ടചിന്തകളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനായി.
Verse 77
सूर्यलोकं समुत्सृज्य मम लोके महीयते ॥ तत्राश्चर्यं प्रवक्ष्यामि विष्णुं शत्रुगणेश्वरम् ॥
സൂര്യലോകം ഉപേക്ഷിച്ച് (ഭക്തൻ) എന്റെ ലോകത്തിൽ മഹിമപ്പെടുന്നു. അവിടെ ഞാൻ ഒരു അത്ഭുതം പ്രസ്താവിക്കും—ശത്രുഗണങ്ങളുടെ ഈശ്വരനായ വിഷ്ണുവിനെ.
Verse 78
पापिनां यस्तु दुर्दर्शः सुदृश्यः पुण्यचारिणाम् ॥ तस्य दक्षिणपार्श्वेन अश्वत्थो वै महाद्रुमः ॥
പാപികൾക്ക് ദർശിക്കാൻ ദുഷ്കരമായത് പുണ്യാചാരികൾക്ക് വ്യക്തമായി ദൃശ്യമാകുന്നു. അതിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് അശ്വത്ഥമെന്ന മഹാവൃക്ഷം നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 79
चतुर्विंशतिद्वादश्यां मध्याह्ने तु दिवाकरे ॥ फलते स यथान्यायं सर्वभागवतप्रियम् ॥
ഇരുപത്തിനാലാം ദ്വാദശിയിൽ, മധ്യാഹ്നത്തിൽ സൂര്യൻ ശിരോസ്ഥാനത്ത് നിൽക്കുമ്പോൾ, ഇത് ന്യായവിധിപ്രകാരം ഫലം നൽകുന്നു—സകല ഭഗവദ്ഭക്തർക്കും പ്രിയം.
Verse 80
उच्चश्चैव विशालश्च मनोज्ञश्चैव शीतलः ॥ ये लभन्ते फलं तत्र मम मार्गानुसारिणः ॥
അത് ഉയരമുള്ളതും വിശാലവും, മനോഹരവും ശീതളവുമാണ്; അവിടെ ഫലം ലഭിക്കുന്നവർ എന്റെ മാർഗ്ഗാനുസാരികളാണ്.
Verse 81
ते लभन्ते परां सिद्धिमेवमेतन्न संशयः ॥ तस्मिन् क्षेत्रे महाभागे तिष्ठामि चोत्तरामुखः ॥
അവർ പരമസിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു—ഇത് തന്നേ, സംശയമില്ല. ആ മഹാഭാഗ്യ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഞാൻ ഉത്തരമുഖനായി നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 82
त्रयस्तत्रैव तिष्ठामो द्वारकायां यशस्विनि ॥ तस्मिन् क्षेत्रे महाभागे त्रयो मोदामहे वयम् ॥
ഹേ യശസ്വിനീ, ഞങ്ങൾ മൂവരും അവിടെയേ—ദ്വാരകയിൽ—താമസിക്കുന്നു. ആ മഹാഭാഗ്യ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഞങ്ങൾ മൂവരും ആനന്ദിക്കുന്നു.
Verse 83
त्रिंशद्योजनविस्तारः सर्वतस्तु दिशो दश ॥ तत्र गत्वा वरारोहे ये मां द्रक्ष्यन्ति भक्तितः ॥
അത് മുപ്പത് യോജന വ്യാപ്തിയുള്ളതും, എല്ലാടവും പത്ത് ദിക്കുകളിലായി വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതുമാണ്. ഹേ വരാരോഹേ, അവിടെ ചെന്നു ഭക്തിയോടെ എന്നെ ദർശിക്കുന്നവർ…
Verse 84
अदीर्घेणैव कालेन प्राप्नुवन्ति परां गतिम् ॥ आख्यानानां महाख्यानं शान्तीनां शान्तिरुत्तमा ॥
അതി കുറച്ചുകാലത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ അവർ പരമഗതിയെ പ്രാപിക്കുന്നു. ഇത് ആഖ്യാനങ്ങളിൽ മഹാഖ്യാനം, ശാന്തികളിൽ ഉത്തമശാന്തി.
Verse 85
धर्माणां परमो धर्मो द्युतिनां परमा द्युतिः ॥ लाभानां परमो लाभः क्रियाणां परमा क्रिया ॥
ധർമ്മങ്ങളിൽ ഇത് പരമധർമ്മം; ദ്യുതികളിൽ പരമദ്യുതി; ലാഭങ്ങളിൽ പരമലാഭം; ക്രിയകളിൽ പരമക്രിയ.
Verse 86
यदीच्छेत्परमां सिद्धिं मम लोकं स गच्छति ॥ य एतत्पठते भद्रे कल्यमुत्थाय मानवः ॥
പരമസിദ്ധി ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ എന്റെ ലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു. ഭദ്രേ, പ്രഭാതത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ് ഇതു പാരായണം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ ആ ഫലം നേടുന്നു.
Verse 87
सकुल्यास्तारितास्तेन सप्त सप्त च सप्त च ॥ एतत्ते कथितं भद्रे द्वारकायाः सुनिश्चितम् ॥
അവൻ തന്റെ കുലത്തോടുകൂടെ—ഏഴ്, ഏഴ്, പിന്നെയും ഏഴ് (തലമുറകൾ)—തരിച്ചുകൊള്ളുന്നു. ഭദ്രേ, ദ്വാരകയെക്കുറിച്ചുള്ള ഉറച്ച നിഗമനം നിനക്കു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
Verse 88
उचितेनोपचारेण किमन्यत्परिपृच्छति ॥
യഥോചിതമായ ഉപചാരത്തോടും ആദരത്തോടും കൂടി, പിന്നെ മറ്റെന്താണ് ചോദിക്കേണ്ടത്?
Verse 89
श्रुतीनां परमं श्रेष्ठं तपसा च परं तपः ॥ एतन्मरणकालेऽपि मा कदाचित्तु विस्मरेत् ॥
ശ്രുതികളിൽ ഇത് പരമ ശ്രേഷ്ഠം; തപസ്സുകളിൽ ഇത് അത്യുത്തമ തപസ്സ്. മരണസമയത്തിലും ഇതിനെ ഒരിക്കലും മറക്കരുത്.
Verse 90
भविष्यति वरारोहे ईश्वरः सदृशो मम ॥ दुर्वासा इति विख्यातः शपिष्यति कुलं मम ॥
ഹേ വരാരോഹേ, ഭാവിയിൽ എനിക്കു സമാനമായ ഒരു ഈശ്വരസദൃശൻ ‘ദുര്വാസാ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായി എന്റെ കുലത്തെ ശപിക്കും.
Verse 91
श्रुत्वा दुर्वाससः शापं ते च सर्वे कुमारकाः ॥ शापेन संतप्तधियो मामूचुर्भयसंयुताः ॥
ദുര്വാസസിന്റെ ശാപം കേട്ടപ്പോൾ ആ എല്ലാ കുമാരന്മാരും—ശാപംകൊണ്ട് ദഹിച്ച മനസ്സോടെ—ഭയത്തോടെ എന്നോടു പറഞ്ഞു.
Verse 92
ते लभन्ते परां सिद्धिं मम कर्मणि संस्थिताः ॥ प्रभासमिति विख्यातं तस्मिंस्तीर्थे परे मम ॥
എന്റെ കർമ്മ/വ്രതത്തിൽ സ്ഥാപിതരായി അവർ പരമ സിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു. എന്റെ ആ പരമ തീർത്ഥം ‘പ്രഭാസ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്.
Verse 93
शक्रलोकं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥ तत्राश्चर्यं महाभागे कथ्यमानं मया शृणु ॥
ശക്രലോകം ഉപേക്ഷിച്ച് അവൻ എന്റെ ലോകത്തിലേക്കു പോകുന്നു. ഹേ മഹാഭാഗേ, അവിടെയുള്ള അത്ഭുതം ഞാൻ പറയുന്നതു കേൾക്കുക.
Verse 94
वारुणं लोकमुत्सृज्य मम लोके महीयते ॥ तत्राश्चर्यं प्रवक्ष्यामि हंसकुण्डे यशस्विनि ॥
വരുണലോകം ഉപേക്ഷിച്ച് അവൻ എന്റെ ലോകത്തിൽ മഹിമിക്കപ്പെടുന്നു. ഹേ യശസ്വിനീ, ഹംസകുണ്ഡത്തിലെ അത്ഭുതം ഞാൻ വിവരിക്കും.
Verse 95
पञ्च धाराः पतन्त्यत्र मणिपूरसमाश्रिताः ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत पञ्चकालोषितो नरः ॥
ഇവിടെ മണിപൂരവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അഞ്ചു ധാരകൾ പതിക്കുന്നു. അഞ്ചു കാലങ്ങൾ അവിടെ പാർത്ത മനുഷ്യൻ അവിടെ അഭിഷേകം ചെയ്യണം.
Verse 96
तत्राभिषेकं कुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः ॥ गच्छेत्तु सोमलोकं तु कृतकृत्यो न संशयः ॥
ആറ് കാലങ്ങൾ അവിടെ പാർത്ത മനുഷ്യൻ അവിടെ അഭിഷേകം ചെയ്യണം. അവൻ കൃതകൃത്യനായി സോമലോകം പ്രാപിക്കും—സംശയമില്ല.
Verse 97
तस्य पश्चिमपार्श्वे तु बिल्वश्चैव महाद्रुमः ॥ चतुर्विंशतिद्वादश्यां स पुष्यति च निष्कलम् ॥
അതിന്റെ പടിഞ്ഞാറ് വശത്ത് ഒരു മഹാബില്വവൃക്ഷം നിലകൊള്ളുന്നു. ഇരുപത്തിനാലാം ദ്വാദശിയിൽ അത് നിർദോഷമായി പൂർണ്ണമായി പുഷ്പിക്കുന്നു.
Verse 98
सर्वभागवतप्रीतिं समुद्रतटमाश्रितः ॥ अहं रामेण सहितः सा चाप्येकादशी शुभा ॥
സമുദ്രതീരത്തെ ആശ്രയിച്ച ആ സ്ഥലം എല്ലാ ഭാഗവതഭക്തർക്കും പ്രീതിയുണർത്തുന്നു. ഞാൻ അവിടെ രാമനോടുകൂടെ വസിക്കുന്നു; ആ ഏകാദശിയും ശുഭമാണ്.
Frequently Asked Questions
The text links moral disposition to ritual efficacy and perceptibility: those characterized as puṇyakarman (ethically disciplined) can access the chapter’s promised ‘visions’ and fruits of tīrtha practice, while pāpakarman are described as unable to perceive or obtain certain results. The instruction is framed as disciplined conduct expressed through regulated pilgrimage, restraint from raga/lobha, and correct performance of snāna/abhiṣeka and offerings within designated sacred ecologies (trees, kuṇḍas, sea-shores).
Multiple rites are keyed to caturviṁśati-dvādaśī (the 24th dvādaśī) and specific times such as madhyāhna (midday), ardharātra (midnight), and astamita divākara (sunset). A māsika marker appears with Māgha-māsa dvādaśī in connection with the Kadamba site. Ekādaśī is also mentioned in association with Varāha’s presence with Rāma (Balarāma) at the sea-shore.
Pṛthivī’s role as interlocutor frames sacred space as an ethical landscape: the narrative maps merit onto specific ecological features—springs (dhārā), ponds/kuṇḍas, groves and keystone trees (plakṣa, aśoka, bilva, aśvattha), and the sea margin—treating them as regulated zones where human action (bathing, offering, restraint) yields social and cosmic outcomes. The city’s movement toward the sea and the emphasis on clean, calm waters also encode a discourse of terrestrial vulnerability and place stewardship through disciplined use.
The chapter references the Yādava lineage and the groups Vṛṣṇi, Andhaka, and Bhoja; the sage Durvāsas as the agent of the curse; Jāmbavatī as Varāha’s future wife in the narrative frame; Sāmba as their son and the catalyst for the curse episode; and Balarāma (Halāyudha) as the figure who draws the city toward the sea. Viśvakarman is named as the divine architect associated with Dvārakā’s construction.