Adhyaya 116

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ६८ श्लोक हैं) ऑपन-माज बछ। जज: चतुर्दशाधिकशततमो< ध्याय: धृतराष्ट्रका विषादयुक्त वचन

ধৃতৰাষ্ট্ৰে ক’লে— সঞ্জয়! মোৰ সেনা বহু গুণে সমৃদ্ধ আৰু মহাসংখ্যাত সমবেত কৰা শক্তি। পাণ্ডৱসেনাৰ তুলনাত ই অধিক প্ৰবল। যুদ্ধশাস্ত্ৰৰ বিধি অনুসাৰে ইয়াৰ ব্যূহ-ৰচনা যথাযথভাৱে চলিছে; এইদৰে মহাযোদ্ধাসকলৰ এক বিশাল সমাবেশ উপস্থিত হৈছে।

Verse 2

नित्यं पूजितमस्माभिरभिकामं च नः सदा । प्रौढमत्यद्भुताकारं पुरस्ताद्‌ दृष्टविक्रमम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে— আমি সদায় আমাৰ সেনাক সন্মান কৰি আহিছোঁ, আৰু সেয়াও সদায় আমাৰ প্ৰতি অনুৰক্ত। আমাৰ সৈনিকসকল যুদ্ধকলাত প্ৰৌঢ়; তেওঁলোকৰ গঠন আৰু দৰ্শন বিস্ময়কৰ। এই সেনাত সেইসকল পুৰুষেই আছে, যাঁহঁতৰ বীৰত্ব অগ্ৰভাগত আগতেই দেখা গৈছে।

Verse 3

नातिवृद्धमबालं च नाकृशं नातिपीवरम्‌ | लघुवृत्तायतप्रायं सारगात्रमनामयम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে— তেওঁলোকৰ মাজত কোনো অতিবৃদ্ধ নাই, কোনো শিশু নাই; কোনো অতিশয় কৃশ নাই, কোনো অতিশয় স্থূলো নাই। দেহ হালকা, সুসম আৰু অধিকাংশই দীঘল-কায়; অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ দৃঢ়, আৰু সকলো যোদ্ধাই নিৰাময়—যুদ্ধৰ উপযুক্ত সুস্থ।

Verse 4

आत्तसंनाहसंछन्न॑ बहुशस्त्रपरिच्छदम्‌ । शस्त्रग्रहणविद्यासु बह्मीषु परिनिष्ठितम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে— তেওঁলোক বাঁধা বর্মে আচ্ছাদিত আৰু সম্পূৰ্ণ সজ্জিত; অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আৰু উপকৰণৰ প্ৰাচুৰ্য তেওঁলোকৰ আছে। অস্ত্ৰগ্ৰহণ-বিদ্যাৰ বহু শাখাত তেওঁলোক দৃঢ়ভাৱে পৰিনিষ্ঠিত।

Verse 5

आरोहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तरप्लुते । सम्यक्प्रहरणे याने व्यपयाने च कोविदम्‌,चढ़ने, उतरने, फैलने, कूद-कूदकर चलने, भली-भाँति प्रहार करने, युद्धके लिये जाने और अवसर देखकर पलायन करनेमें भी कुशल हैं

সঞ্জয়ে ক’লে— চঢ়া-নমা, দৌৰি নামি ঝাঁপ দিয়া, কঠিন ভূমিত লাফাই লাফাই আগবঢ়া, কৌশলে সৰি-সৰি বিস্তাৰিত হৈ চলা, ঠিকঠাক আঘাত কৰা, যুদ্ধলৈ আগুৱাই যোৱা আৰু সময় বুজি পিছুৱাই যোৱাতো তেওঁলোক নিপুণ।

Verse 6

नागेष्वश्वेषु बहुशो रथेषु च परीक्षितम्‌ परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनोपपादितम्‌

সঞ্জয় ক’লে—হাতী, ঘোঁৰা আৰু ৰথত আৰূঢ় হৈ যুদ্ধকলাত এই লোকসকলক বহুবার পৰীক্ষা কৰা হৈছে; আৰু পৰীক্ষাৰ পাছত ন্যায়ানুসাৰে তেওঁলোকক যোগ্য বেতন দি যথোচিতভাৱে প্ৰতিপালিত কৰা হৈছে।

Verse 7

न गोष्ठया नोपकारेण न सम्बन्धनिमित्तत: । नानाहूत॑ नाप्यभूतं मम सैन्यं बभूव ह

সঞ্জয় ক’লে—না সমাজ-চাপৰ প্ৰলোভনে, না উপকাৰ কৰি, না আত্মীয়তাৰ কাৰণে মোৰ সেনা গঠিত হৈছে। ইয়াত এনে কোনো নাই যাক ডাকা নহয়, বা জোৰ কৰি ধৰি আনা হৈছে। মোৰ সমগ্ৰ বাহিনীৰ অৱস্থা এইদৰে।

Verse 8

कुलीनार्यजनोपेतं तुष्टपुष्टमनुद्धतम्‌ । कृतमानोपचारं च यशस्वि च मनस्वि च

সঞ্জয় ক’লে—তেওঁ কুলীন আৰু আৰ্যজনসকলৰ সৈতে আছিল; তৃপ্ত আৰু পুষ্ট, তথাপি উদ্ধত নহয়। যথোচিত মান-সন্মান আৰু শিষ্টোপচাৰ লাভ কৰা; তেওঁ যশস্বী আৰু উচ্চমনস্ক।

Verse 9

इसमें सभी लोग कुलीन, श्रेष्ठ, हृष्ट-पुष्ट, उद्ण्डताशून्य, पहलेसे सम्मानित, यशस्वी तथा मनस्वी हैं ।।

সঞ্জয় ক’লে—সেখানে সকলেই কুলীন আৰু শ্রেষ্ঠ—হৃষ্টপুষ্ট, শৃঙ্খলাহীন নহয়; আগতেই সন্মানিত, যশস্বী আৰু উচ্চমনস্ক। আৰু তাত! আমাৰ মন্ত্ৰীসকল আৰু আন বহু মুখ্য কৰ্মচাৰী—পুণ্যকর্মা, লোকপালসম পৰাক্ৰমী, আৰু নৰশ্ৰেষ্ঠ—সদায় এই বাহিনী পালন আৰু পৰিচালনা কৰি আহিছে।

Verse 10

बहुभि: पार्थिवैर्गुप्तमस्मत्प्रियचिकीर्षुभि: । अस्मानभिसृतै: कामात्‌ सबलै: सपदानुगै:

সঞ্জয় ক’লে—আমাৰ প্ৰিয় সাধন কৰিবলৈ উত্সুক বহু ৰজাই এই বাহিনী ৰক্ষা কৰিছে। তেওঁলোকে কেৱল ইচ্ছাবশত আমাৰ দিশে আগবাঢ়িল—নিজ নিজ বলসহ আৰু অনুচৰসকলক পিছে পিছে লৈ।

Verse 11

हमारा प्रिय करनेकी इच्छावाले तथा सेना और अनुचरोंसहित स्वेच्छासे ही हमारे पक्षमें आये हुए बहुत-से भूपालगण भी इसकी रक्षामें तत्पर रहते हैं ।।

সঞ্জয়ে ক’লে—আমাৰ প্ৰিয় সাধন কৰিবলৈ ইচ্ছুক বহু ভূপালেও নিজৰ নিজৰ সেনা আৰু অনুচৰসহ স্বেচ্ছাই আমাৰ পক্ষলৈ আহিছে আৰু তেওঁৰ ৰক্ষাত তৎপৰ হৈ আছে। আমাৰ এই বাহিনী মহাসাগৰৰ দৰে—সকলো দিশৰ পৰা বৈ অহা নদীৰে পৰিপূৰ্ণ, গভীৰ আৰু অপাৰ। পাখি নথকাৰ সত্ত্বেও পক্ষীৰ দৰে তীব্ৰ বেগে ধাৱমান ৰথ আৰু অশ্বে ই ভৰি আছে; অপ্রতিহত গতিৰে ই উথলি উঠিছে।

Verse 12

प्रभिन्नकरटैश्वैव द्विरदैरावृतं महत्‌ । यदहन्यत मे सैन्यं किमन्यद्‌ भागधेयत:

সঞ্জয়ে ক’লে—কপোলৰ পৰা মদ ঝৰোৱা মহাবলী গজৰাজেৰে ঘেৰাও কৰা মোৰ এই বিশাল বাহিনী যদি শত্রুৰ হাতে নিধনপ্ৰাপ্ত হয়, তেন্তে ভাগ্যৰ বাহিৰে আন কাৰণ কি হ’ব পাৰে?

Verse 13

योधाक्षय्यजलं भीम॑ वाहनोर्मितरज्धिणम्‌ । क्षेपण्यसिगदाशक्तिशरप्रासझषाकुलम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! মোৰ বাহিনী ভয়ংকৰ সমুদ্ৰৰ দৰে দেখা যায়। যোদ্ধাসকলেই তাৰ অক্ষয় জল, আৰু বাহনসমূহ তাৰ ঢৌ-তৰংগমালা। নিক্ষেপ্য অস্ত্ৰ, খড়্গ, গদা, শক্তি, শৰ আৰু প্ৰাস আদি তাত মাছৰ দৰে ভৰি আছে।

Verse 14

ध्वजभूषणसम्बाधरत्नोपलसुसंचितम्‌ । वाहनैरभिधावद्धिर्वायुवेगविकम्पितम्‌

ধ্বজা আৰু অলংকাৰৰ ঘন ভিড়ে ই সঙ্কুল আছিল, ৰত্ন-উপলেৰে সমৃদ্ধ হৈ যেন সঞ্চিত ৰাশি দেখা গৈছিল। দ্ৰুত ধাৱমান বাহনৰ ফলত বায়ুৰ বেগে ই কঁপি উঠা, থৰথৰ কৰা যেন লাগিছিল।

Verse 15

द्रोणगम्भीरपातालं कृतवर्ममहाह्दम्‌ । जलसंधमटहाग्राहं कर्णचन्द्रोदयोद्धतम्‌

দ্ৰোণাচাৰ্য তাৰ পাতালস্পৰ্শী গভীৰতাৰ দৰে; কৃতৱৰ্মা তাত মহাহ্ৰদৰ দৰে; জলসন্ধ (জয়দ্ৰথ) তাত বিশাল গ্ৰাহৰ দৰে; আৰু কৰ্ণৰূপী চন্দ্ৰৰ উদয়ত ই সদায় উথলি উঠি উত্তাল হৈ থাকে।

Verse 16

गते सैन्यार्णवं भित्त्वा तरसा पाण्डवर्षभे । संजयैकरथेनैव युयुधाने च मामकम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—মোৰ সেনাৰূপ মহাসাগৰখন তীব্ৰ বেগে ভেদ কৰি যেতিয়া পাণ্ডৱশ্ৰেষ্ঠ সব্যসাচী অৰ্জুন আৰু সাত্বতবংশীয় উদাৰ মহাৰথী যুযুধান, যেন একেটা ৰথৰ সহায়তেই, ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰিলে, তেতিয়া, হে সঞ্জয়, মোৰ সেনাৰ অৱশিষ্ট টিকি থাকিব বুলি মই একো আশা নেদেখোঁ।

Verse 17

तत्र शेषं न पश्यामि प्रविष्टे सव्यसाचिनि । सात्वते च रथोदारे मम सैन्यस्य संजय

হে সঞ্জয়! সব্যসাচী অৰ্জুন ভিতৰলৈ সোমাই পৰাৰ পাছত আৰু উদাৰ ৰথধাৰী সাত্বতবীৰো প্ৰৱেশ কৰাৰ পাছত, মোৰ সেনাৰ কোনো অৱশিষ্ট মই নেদেখোঁ।

Verse 18

तौ तत्र समतिक्रान्तौ दृष्टवातीव तरस्विनौ । सिन्धुराजं तु सम्प्रेक्ष्य गाण्डीवस्येषुगोचरे

তাত সেই দুজন অতি বেগবান বীৰে সকলো বাধা অতিক্ৰম কৰি ভিতৰলৈ সোমাই থকা দেখি, আৰু সিন্ধুৰাজ জয়দ্ৰথ গাণ্ডীৱৰ নিক্ষিপ্ত বাণৰ গোচৰত থকাটো লক্ষ্য কৰি—

Verse 19

कि नु वा कुरव: कृत्यं विदधु: कालचोदिता: । दारुणैकायने काले कथं वा प्रतिपेदिरे

কালৰ প্ৰেৰণা পাই কুৰুবিলাকে তেতিয়া তাত কোনটো কৰ্ম কৰিলে? সেই ভয়ংকৰ একমুখী সংহাৰৰ সময়ত—য’ত মৃত্যুৰ বাহিৰে আন কোনো গতি নাছিল—তেওঁলোকে কৰ্তব্যৰ সিদ্ধান্ত কেনেকৈ ল’লে?

Verse 20

ग्रस्तान्‌ हि कौरवान्‌ मन्ये मृत्युना तात संगतान्‌ । विक्रमो5पि रणे तेषां न तथा दृश्यते हि वै

তাত! যুদ্ধক্ষেত্ৰত একত্ৰিত কৌৰৱসকলক মই যেন মৃত্যুৱে ইতিমধ্যে গ্ৰাস কৰা বুলি মানো; কিয়নো ৰণত তেওঁলোকৰ বিক্ৰমো আগৰ দৰে দেখা নাযায়।

Verse 21

अक्षतौ संयुगे तत्र प्रविष्टी कृष्णपाण्डवौ । न च वारयिता कश्चित्‌ तयोरस्तीह संजय

সঞ্জয়ে ক’লে—সেই ঘোৰ যুদ্ধৰ মাজত শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু পাণ্ডৱ অৰ্জুন কোনো ক্ষতি নোহোৱাকৈ আমাৰ সেনাৰ ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰিলে; আৰু ইয়াত, হে সঞ্জয়, তেওঁলোক দুজনক ৰোধ কৰিবলৈ এজনো বীৰ আগবাঢ়ি নাহিল।

Verse 22

भृताश्न बहवो योधा: परीक्ष्यैव महारथा: । वेतनेन यथायोगं प्रियवादेन चापरे

সঞ্জয়ে ক’লে—বহু মহাৰথী যোদ্ধাক পৰীক্ষা কৰি তেতিয়াহে আমি সেৱাত গ্ৰহণ কৰিছোঁ; আৰু আন কিছুমানক যথোচিত বেতন দি, মধুৰ আৰু সন্মানসূচক বাক্যৰে আদৰ-সত্কাৰ কৰিছোঁ।

Verse 23

असत्कारभृतस्तात मम सैन्ये न विद्यते । कर्मणा हानुरूपेण लभ्यते भक्तवेतनम्‌,तात! मेरी सेनामें कोई भी ऐसा नहीं है, जिसे अनादरपूर्वक रखा गया हो। सबको उनके कार्यके अनुरूप ही भोजन और वेतन प्राप्त होता है

সঞ্জয়ে ক’লে—তাত, মোৰ সেনাত অনাদৰে ৰখা কোনো লোক নাই; প্ৰতিজনে নিজৰ কৰ্মৰ অনুপাতে আহাৰ-ভাতা আৰু বেতন লাভ কৰে।

Verse 24

न चायोधो5भवत्‌ कश्चिन्मम सैन्ये तु संजय । अल्पदानभृतस्तात तथा चाभूतको नर:,तात संजय! मेरी सेनामें ऐसा एक भी योद्धा नहीं रहा होगा जिसे थोड़ा वेतन दिया जाता हो अथवा बिना वेतनके ही रखा गया हो

সঞ্জয়ে ক’লে—তাত সঞ্জয়, মোৰ সেনাত বেতন নোহোৱা এজনো যোদ্ধা নাছিল; ন কোনোকে অল্প দানত পোহা হৈছিল, ন কোনোকে বেতন নেদি ৰখা হৈছিল।

Verse 25

पूजितो हि यथाशक्त्या दानमानासनैर्मया । तथा पुन्रैश्न मे तात ज्ञातिभिश्न सबान्धवै:

সঞ্জয়ে ক’লে—তাত, মই মোৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে দান, মান আৰু আসন আদি দি তেওঁলোকক পূজিত কৰিছোঁ; তদ্ৰূপ মোৰ পুত্ৰসকলেও, জ্ঞাতি-কুটুম্ব আৰু সকলো বন্ধুবান্ধৱসহ, সেই যোদ্ধাসকলক যথোচিত আদৰ-সত্কাৰ কৰিছে।

Verse 26

तेच प्राप्यैव संग्रामे निर्जिता: सव्यसाचिना । शैनेयेन परामृष्टा: किमन्यद्‌ भागधेयत:

ৰণভূমিত পা দিতেই তেওঁলোক সৱ্যসাচী অৰ্জুনৰ হাতত পৰাজিত হ’ল, আৰু শৈনেয় সাত্যকীয়েও তেওঁলোকক চূর্ণ-বিচূর্ণ কৰিলে। ভাগ্যবিধানৰ বাহিৰে ইয়াক আন কি বুলিব পাৰি?

Verse 27

रक्ष्यते यश्ष संग्रामे ये च संजय रक्षिण: । एक: साधारण: पन्था रक्ष्यस्य सह रक्षिभि:

সঞ্জয়! যুদ্ধত যাক ৰক্ষা কৰা হয় আৰু যিসকল ৰক্ষক—ৰক্ষ্য পুৰুষৰ বাবে ৰক্ষকসকলৰ সৈতে একেটাই সাধাৰণ পথ থাকে: তেওঁলোকে একেলগে স্থিৰ থাকিব, নতুবা একেলগে পতিত হ’ব।

Verse 28

अर्जुन समरे दृष्टवा सैन्धवस्याग्रत: स्थितम्‌ । पुत्रो मम भृशं मूढ: कि कार्य प्रत्यपद्यत,अर्जुनको समरांगणमें सिन्धुराजके सामने खड़ा देख अत्यन्त मोहग्रस्त हुए मेरे पुत्रने कौन-सा कर्तव्य निश्चित किया?

সমৰত সাইন্ধৱৰ সন্মুখত অৰ্জুনক থিয় হৈ থকা দেখি মোৰ পুত্ৰ গভীৰ মোহত পৰিল; সি কোন কৰ্তব্য স্থিৰ কৰিলে?

Verse 29

सात्यकिं च रणे दृष्टवा प्रविशन्‍्तम भीतवत्‌ । कि नु दुर्योधन: कृत्यं प्राप्तकालममन्यत,सात्यकिको रफक्षेत्रमें निर्भय-सा प्रवेश करते देख दुर्योधनने उस समयके लिये कौन- सा कर्तव्य उचित माना?

ৰণক্ষেত্ৰত সাত্যকীক নিৰ্ভয়ে প্ৰৱেশ কৰা দেখি, সেই সংকটক্ষণত দুর্যোধনে কোন কৰ্তব্যক উচিত বুলি ভাবিলে?

Verse 30

सर्वशस्त्रातिगौ सेनां प्रविष्टी रथिसत्तमौ । दृष्टवा कां वै धृतिं युद्धे प्रत्यपद्यन्त मामका:

সকলো অস্ত্ৰৰ সীমা অতিক্ৰম কৰা কুশলতাসম্পন্ন ৰথিশ্ৰেষ্ঠ সাত্যকি আৰু অৰ্জুন যেতিয়া মোৰ সেনাত প্ৰৱেশ কৰিলে, তেতিয়া তেওঁলোকক দেখি মোৰ পক্ষই যুদ্ধত কেনে ধৈৰ্য ধাৰণ কৰিলে?

Verse 31

दृष्टवा कृष्णं तु दाशार्हमर्जुनार्थे व्यवस्थितम्‌ । शिनीनामृषभं चैव मन्ये शोचन्ति पुत्रका:

অৰ্জুনৰ হিতাৰ্থে ৰথত অৱস্থিত দাশাৰ্হ বীৰ কৃষ্ণক আৰু শিনিসকলৰ মাজত বৃষভ সদৃশ সাত্যকিক দেখি, মই ভাবোঁ মোৰ পুত্ৰসকল শোকত নিমগ্ন হৈছে।

Verse 32

दृष्टवा सेनां व्यतिक्रान्तां सात्वतेनार्जुनेन च । पलायमानांश्व कुरून्‌ मन्ये शोचन्ति पुत्रका:

সাত্যকি আৰু অৰ্জুনে সেনাক অতিক্ৰম কৰি ভেদি আগবাঢ়া আৰু কৌৰৱসকলক ৰণভূমিৰ পৰা পলাই যোৱা দেখি, মই ভাবোঁ মোৰ পুত্ৰসকল শোকত ডুব গৈছে।

Verse 33

विद्रुतान्‌ रथिनो दृष्टवा निरुत्साहान्‌ द्विषज्जये । पलायनकृतोत्साहान्‌ मन्ये शोचन्ति पुत्रका:

শত্ৰুজয়ৰ প্ৰতি উৎসাহহীন হৈ ৰথীসকলক পলাই যোৱা আৰু পলায়নতেই যেন বীৰত্ব দেখুওৱা দেখি, মই ভাবোঁ মোৰ পুত্ৰসকল শোক কৰিছে।

Verse 34

शून्यान्‌ कृतान्‌ रथोपस्थान्‌ सात्वतेनार्जुनेन च । हतांश्व योधान्‌ संदृश्य मन्ये शोचन्ति पुत्रका:

সাত্যকি আৰু অৰ্জুনে ৰথস্থান শূন্য কৰি যোদ্ধাসকলক নিধন কৰা দেখি, মই ভাবোঁ মোৰ পুত্ৰসকল গভীৰ শোকত পৰিছে।

Verse 35

व्यश्वनागरथान्‌ दृष्टवा तत्र वीरान्‌ सहस्रश: । धावमानान्‌ रणे व्यग्रान्‌ मन्‍्ये शोचन्ति पुत्रका:

তাত সহস্ৰ সহস্ৰ বীৰ ঘোঁৰা, হাতী আৰু ৰথবিহীন হৈ ৰণভূমিত ব্যাকুলতাৰে দৌৰি ফুৰা দেখি, মই ভাবোঁ মোৰ পুত্ৰসকল শোক আৰু নিৰাশাত পৰিছে।

Verse 36

महानागान्‌ विद्रवतो दृष्टवार्जुनशराहतान्‌ । पतितान्‌ पततक्चान्यान्‌ मन्ये शोचन्ति पुत्रका:

সঞ্জয়ে ক’লে—অৰ্জুনৰ শৰবিদ্ধ মহাগজবোৰক আতংকত পলাই যোৱা, লুটি পৰোৱা আৰু ইতিমধ্যে পতিত হোৱা দেখি মই ভাবোঁ যে আপোনাৰ পুত্ৰসকল শোকত নিমগ্ন।

Verse 37

विहीनांश्व॒ कृतानश्चान्‌ विरथांश्व कृतान्‌ नरान्‌ । तत्र सात्यकिपार्थाभ्यां मन्ये शोचन्ति पुत्रका:

সঞ্জয়ে ক’লে—তাত সাত্যকি আৰু পাৰ্থে (অৰ্জুনে) অশ্ববোৰক আৰোহীবিহীন কৰিলে আৰু যোদ্ধাসকলক ৰথবিহীন কৰিলে; এই দৃশ্য-সংবাদে মই ভাবোঁ আপোনাৰ পুত্ৰসকল শোকত ডুব গৈছে।

Verse 38

हयौघान्‌ निहतान्‌ दृष्टवा द्रवमाणांस्ततस्तत: । रणे माधवपार्थाभ्यां मन्ये शोचन्ति पुत्रका:

সঞ্জয়ে ক’লে—ৰণক্ষেত্ৰত মাধৱ আৰু পাৰ্থৰ দ্বাৰা নিহিত আৰু চাৰিওফালে পলাই থকা অশ্বসমূহ দেখি মই ভাবোঁ আপোনাৰ পুত্ৰসকল শোকত দগ্ধ হৈছে।

Verse 39

पत्तिसंघान्‌ रणे दृष्टवा धावमानांश्व सर्वश: । निराशा विजये सर्वे मन्ये शोचन्ति पुत्रका:,पैदल सिपाहियोंको रणक्षेत्रमें सब ओर भागते देख मैं समझता हूँ, मेरे सभी पुत्र विजयसे निराश हो शोक कर रहे होंगे

সঞ্জয়ে ক’লে—ৰণক্ষেত্ৰত পদাতিকদলসমূহক সৰ্বদিশে দৌৰি পলাই যোৱা দেখি মই ভাবোঁ, বিজয়ৰ আশা হেৰুৱাই আপোনাৰ সকলো পুত্ৰ শোক কৰিছে।

Verse 40

द्रोणस्प समतिक्रान्तावनीकमपराजितौ । क्षणेन दृष्टवा तौ वीरौ मन्ये शोचन्ति पुत्रका:

সঞ্জয়ে ক’লে—কেতিয়াও পৰাজিত নোহোৱা সেই দুজন বীৰ—অৰ্জুন আৰু সাত্যকি—ক্ষণমাত্ৰতে দ্ৰোণাচাৰ্যৰ অজেয় ব্যূহ অতিক্ৰম কৰা দেখি মই ভাবোঁ আপোনাৰ পুত্ৰসকল শোকাকুল হৈছে।

Verse 41

सम्मूढो 5स्मि भृशं तात श्रुत्वा कृष्णधनंजयौ । प्रविष्टी मामकं सैन्यं सात्वतेन सहाच्युतौ

সঞ্জয়ে ক’লে—তাত! সাত্যকিসহ শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু ধনঞ্জয় (অর্জুন) আমাৰ সেনাত প্ৰৱেশ কৰিছে—এই সংবাদ শুনি মই অত্যন্ত বিমূঢ় হৈ পৰিছোঁ; তেওঁলোক অচ্যুত—ধৰ্ম-মৰ্যাদাৰ পৰা কেতিয়াও চ্যুত নহয়।

Verse 42

तस्मिन्‌ प्रविष्टे पृतनां शिनीनां प्रवरे रथे । भोजानीकं व्यतिक्रान्ते किमकुर्वत कौरवा:,शिनिप्रवर महारथी सात्यकि जब कृतवर्माकी सेनाको लाँचधकर कौरवी सेनामें प्रविष्ट हो गये तब कौरवोंने क्या किया?

সঞ্জয়ে ক’লে—শিনিসকলৰ অগ্ৰবীৰ সাত্যকি উৎকৃষ্ট ৰথত আৰূঢ় হৈ ভোজসেনাদল ভেদি কৌৰৱসেনাত প্ৰৱেশ কৰিলে; তেতিয়া কৌৰৱসকলে কি কৰিলে?

Verse 43

तथा द्रोणेन समरे निगृहीतेषु पाण्डुषु । कथें युद्धम भूत्‌ तत्र तनन्‍्ममाचक्ष्व संजय

সঞ্জয়! দ্ৰোণাচাৰ্যই সমৰভূমিত পূৰ্বোক্তভাৱে পাণ্ডৱসকলক ৰোধ কৰি দমন কৰাৰ পাছত তাত যুদ্ধ কেনেকৈ চলিল? সেই সকলো মোক কোৱা।

Verse 44

द्रोणो हि बलवान श्रेष्ठ: कृतास्त्रो युद्धदुर्मद: । पज्चालास्ते महेष्वासं प्रत्यविध्यन्‌ कथं रणे

সঞ্জয়ে ক’লে—দ্ৰোণ নিশ্চয় বলবান, শ্ৰেষ্ঠ, অস্ত্ৰবিদ্যাত সম্পূৰ্ণ নিপুণ আৰু যুদ্ধমদে উন্মত্ত; তেন্তে ৰণত পাঞ্চালসকলে সেই মহাধনুৰ্ধৰক কেনেকৈ প্ৰতিঘাত কৰিলে?

Verse 45

बद्धवैरास्ततो द्रोणे धनंजयजयैषिण: । द्रोणाचार्य अस्त्रविद्यामें निपुण, युद्धमें उन्‍्मत्त होकर लड़नेवाले, बलवान एवं श्रेष्ठ वीर हैं। पांचाल-सैनिकोंने उस समय रणक्षेत्रमें महाधनुर्धर द्रोणको किस प्रकार घायल किया? क्योंकि वे द्रोणाचार्यसे वैर बाँधकर अर्जुनकी विजयकी अभिलाषा रखते थे || ४४ $ ।।

তাৰ পাছত দ্ৰোণৰ প্ৰতি বৈৰ বেঁধি, ধনঞ্জয় (অর্জুন)-ৰ বিজয় কামনা কৰি পাঞ্চালসকল অধিক উদ্দীপনাৰে সমৰত ঝাঁপ দিলে। তেওঁলোকৰ মাজত ভাৰদ্বাজপুত্ৰ দ্ৰোণ দৃঢ় বৈৰধাৰী মহাৰথী হৈ অচলভাৱে থিয় হৈ ৰ’ল।

Verse 46

अर्जुनश्वापि यच्चक्रे सिन्धुराजवध॑ प्रति । तन्मे सर्व समाचक्ष्व कुशलो हासि संजय

ধৃতৰাষ্ট্ৰ ক’লে—সিন্ধুৰাজ (জয়দ্ৰথ) বধৰ উদ্দেশ্যে অৰ্জুনে যি যি কৰিছিল, সেয়া সকলো মোক সম্পূৰ্ণকৈ কোৱা। সঞ্জয়, সকলো কোৱা—তুমি কুশলে আছানে?

Verse 47

संजय! भरद्वाजके पुत्र महारथी अश्वत्थामा भी पांचालोंसे दृढ़तापूर्वक वैर बाँधे हुए थे। अर्जुनने सिन्धुराज जयद्रथका वध करनेके लिये जो-जो उपाय किया, वह सब मुझसे कहो; क्योंकि तुम कथा कहनेमें कुशल हो ।।

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ, এই বিপদ তোমাৰ নিজৰেই অপৰাধৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে। হে বীৰ, ইয়াক পাই সাধাৰণ মানুহৰ দৰে শোক কৰা তোমাৰ উচিত নহয়।

Verse 48

पुरा यदुच्यसे प्राज्जैः सुहृद्धिर्विदुरादिभि: । मा हार्षी: पाण्डवान्‌ राजन्निति तन्न त्वया श्रुतम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—আগতে বিদুৰ আদি প্ৰাজ্ঞ, হিতকামী সুহৃদসকলে ‘ৰাজন, পাণ্ডৱসকলক অন্যায় নকৰিবা’ বুলি ক’লে; কিন্তু তুমি সেই উপদেশ নুশুনিলা।

Verse 49

सुहृदां हितकामानां वाक्‍्यं यो न शूणोति ह । स महद्‌ व्यसन प्राप्प शोचते वै यथा भवान्‌,जो हितैषी सुहृदोंकी बात नहीं सुनता है, वह भारी संकटमें पड़कर आपके ही समान शोक करता है

সঞ্জয়ে ক’লে—যি হিতকামী সুহৃদসকলৰ কথা নুশুনে, সি মহা বিপদত পৰি তোমাৰ দৰে শোক কৰে।

Verse 50

याचितो<सि पुरा राजन्‌ दाशार्हैण शमं प्रति । नच तं लब्धवान्‌ काम॑ त्वत्त: कृष्णो महायशा:

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন, আগতে দাশাৰ্হ বংশৰ মহাযশস্বী শ্ৰীকৃষ্ণে শান্তিৰ বাবে তোমাক অনুৰোধ কৰিছিল; কিন্তু তোমাৰ পৰা তেওঁ নিজৰ ইচ্ছা সিদ্ধ কৰিব নোৱাৰিলে।

Verse 51

तव निर्गुणतां ज्ञात्वा पक्षपातं सुतेषु च । द्वैधीभावं तथा धर्मे पाण्डवेषु च मत्सरम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ! সকলো লোকৰ তত্ত্বজ্ঞ আৰু সৰ্বলোকেশ্বৰ ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে যেতিয়া তোমাৰ গুণশূন্যতা, পুত্ৰসকলৰ প্ৰতি পক্ষপাত, ধৰ্ম বিষয়ে দ্বিধা আৰু পাণ্ডৱসকলৰ প্ৰতি ঈৰ্ষা বুজি পালে, তেতিয়া কৌৰৱ-পাণ্ডৱৰ মাজত সেই মহাযুদ্ধ সংঘটিত হ’বলৈ দিলে।

Verse 52

तव जिद्दामभिप्रायं विदित्वा पाण्डवान्‌ प्रति | आर्तप्रलापांश्व बहूनू मनुजाधिपसत्तम

সঞ্জয়ে ক’লে—হে মনুজাধিপসত্তম! পাণ্ডৱসকলৰ প্ৰতি তোমাৰ হঠী অভিপ্ৰায় আৰু তোমাৰ বহু আৰ্ত, আত্মদীন বাক্য জানি, সৰ্বলোকতত্ত্বজ্ঞ আৰু সৰ্বলোকেশ্বৰ শ্ৰীকৃষ্ণে বুজিলে যে তুমি সম্পূৰ্ণ গুণশূন্য—পুত্ৰসকলৰ প্ৰতি পক্ষপাতী, ধৰ্ম বিষয়ে দ্বিধাগ্ৰস্ত, পাণ্ডৱসকলৰ প্ৰতি ঈৰ্ষাত দহি থকা, তেওঁলোকৰ বিৰুদ্ধে কুটিল কৌশল ৰচি থকা আৰু দুঃখিত মানুহৰ দৰে ব্যৰ্থ বহু কথা কোৱা। সেয়ে তেওঁ কৌৰৱ-পাণ্ডৱৰ মহাযুদ্ধ সংঘটিত হ’বলৈ দিলে।

Verse 53

सर्वलोकस्य तत्त्वज्ञ: सर्वलोकेश्वर: प्रभु: वासुदेवस्ततो युद्ध कुरूणामकरोन्महत्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ! তেতিয়া সৰ্বলোকৰ তত্ত্বজ্ঞ আৰু সৰ্বলোকেশ্বৰ প্ৰভু বাসুদেৱে কুৰুবংশৰ সেই মহাযুদ্ধ সংঘটিত কৰালে।

Verse 54

आत्मापराधात्‌ सुमहान्‌ प्राप्तस्ते विपुल: क्षय: । नैन॑ दुर्योधने दोष कर्तुमहसि मानद,मानद! अपने ही अपराधसे आपके सामने यह महान्‌ जनसंहार प्राप्त हुआ है। आपको यह सारा दोष दुर्योधनपर नहीं मढ़ना चाहिये

সঞ্জয়ে ক’লে—হে মানদ! তোমাৰ নিজৰ অপৰাধৰ ফলতেই তোমাৰ ওপৰত এই অতি মহান আৰু ব্যাপক বিনাশ আহি পৰিছে। এই দোষ দুঃৰ্যোধনৰ ওপৰত চাপোৱা তোমাৰ উচিত নহয়।

Verse 55

न हि ते सुकृतं किंचिदादौ मध्ये च भारत । दृश्यते पृष्ठतश्चैव त्वन्मूलो हि पराजय:,भारत! मुझे तो आगे, पीछे या बीचमें आपका कोई भी शुभ कर्म नहीं दिखायी देता। इस पराजयकी जड़ आप ही हैं

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ভাৰত! আৰম্ভণিত, মাজত বা শেষত—ক’তো তোমাৰ কোনো সুকৃত্য মই নেদেখোঁ। এই পৰাজয়ৰ মূল তুমি নিজেই।

Verse 56

तस्मादवस्थितो भूत्वा ज्ञात्वा लोकस्य निर्णयम्‌ । शृणु युद्ध यथावृत्तं घोरं देवासुरोपमम्‌

সেয়ে স্থিৰ হৈ, লোকৰ স্থিৰ নিয়তি বুজি, দেৱাসুৰ-যুদ্ধৰ দৰে ভয়ংকৰ এই যুদ্ধৰ যথাৰ্থ বৃত্তান্ত শুনা।

Verse 57

प्रविष्टे तव सैन्यं तु शैनेये सत्यविक्रमे । भीमसेनमुखा: पार्था: प्रतीयुर्वाहिनीं तव,जब सत्यपराक्रमी सात्यकि कौरव-सेनामें प्रविष्ट हो गये, तब भीमसेन आदि कुन्तीकुमारोंन आपकी विशाल वाहिनीपर आक्रमण किया

সত্যপৰাক্ৰমী শৈনেয় সাত্যকি তোমাৰ সেনাত প্ৰৱেশ কৰোঁতেই, ভীমসেন-অগ্ৰণী পার্থসকলে তোমাৰ বৃহৎ বাহিনীৰ ওপৰত আক্রমণ কৰিবলৈ আগবাঢ়িল।

Verse 58

आगच्छतस्तान्‌ सहसा क्रुद्धरूपान्‌ सहानुगान्‌ । दधारैको रणे पाण्डून्‌ कृतवर्मा महारथ:,सेवकोंसहित कुपित होकर सहसा आक्रमण करनेवाले उन पाण्डववीरोंको रणक्षेत्रमें एकमात्र महारथी कृतवर्माने रोका

অনুচৰসহ ক্ৰুদ্ধৰূপে সহসা আগবাঢ়ি অহা সেই পাণ্ডৱসকলক ৰণক্ষেত্ৰত একাই মহাৰথী কৃতবর্মাই ৰোধ কৰিলে।

Verse 59

यथोद्वृत्तं वारयते वेला वै सलिलार्णवम्‌ | पाण्डुसैन्यं तथा संख्ये हार्दिक्य: समवारयत्‌

যেনে তীৰভূমিয়ে উথলি উঠা সাগৰৰ জলক ৰোধ কৰে, তেনে যুদ্ধত হাৰ্দিক্য কৃতবর্মাই পাণ্ডুসেনাক ৰোধ কৰিলে।

Verse 60

तत्राद्भुतमपश्याम हार्दिक्यस्य पराक्रमम्‌ । यदेनं सहिता: पार्था नातिचक्रमुराहवे,वहाँ हमने कृतवर्माका अद्भुत पराक्रम देखा। सारे पाण्डव एक साथ मिलकर भी समरांगणमें उसे लाँधच न सके

তাত আমি হাৰ্দিক্য কৃতবর্মাৰ আশ্চৰ্য পৰাক্ৰম দেখিলোঁ—পার্থসকল একেলগে থাকিলেও ৰণত তাক অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰিলে।

Verse 61

ततो भीमस्टत्रिभिर्विंद्ध्वा कृतवर्माणमाशुगै: । शड्खं दध्मौ महाबाहुर्हर्षयन्‌ सर्वपाण्डवान्‌,तदनन्तर महाबाहु भीमने तीन बाणोंद्वारा कृतवर्माको घायल करके समस्त पाण्डवोंका हर्ष बढ़ाते हुए शंख बजाया

তেতিয়া মহাবাহু ভীমে দ্ৰুত তিনিটা বাণে কৃতৱৰ্মাক বিদ্ধ কৰি, সকলো পাণ্ডৱৰ হৰ্ষ বৃদ্ধি কৰি শঙ্খধ্বনি কৰিলে।

Verse 62

सहदेवस्तु विंशत्या धर्मराजश्न पञ्चभि: । शतेन नकुलश्नापि हार्दिक्यं समविध्यत,सहदेवने बीस, धर्मराजने पाँच और नकुलने सौ बाणोंसे कृतवर्माको बींध डाला

সহদেৱে বিশটা বাণে, ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰে পাঁচটা বাণে আৰু নকুলেও শত বাণে হাৰ্দিক্য কৃতৱৰ্মাক বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 63

द्रौपदेयास्त्रिसप्तत्या सप्तभिश्न घटोत्कच: । धृष्टद्युम्नस्त्रिभिश्वापि कृतवर्माणमार्दयत्‌,द्रौपदीके पुत्रोंने तिहत्तर, घटोत्कचने सात और धृष्टद्युम्नने तीन बाणोंद्वारा उसे गहरी चोट पहुँचायी

দ্ৰৌপদেয়সকলে তিয়াত্তৰ বাণে, ঘটোৎকচে সাত বাণে আৰু ধৃষ্টদ্যুম্নে তিন বাণে কৃতৱৰ্মাক অধিক আঘাত কৰিলে।

Verse 64

विराटो द्रुपदश्चैव याज्ञसेनिश्व पञ्चभि: । शिखण्डी चैव हार्दिक्यं विद्ूध्वा पजचभिराशुगै:

বিৰাট, দ্ৰুপদ আৰু যাজ্ঞসেনিও প্ৰত্যেকে পাঁচটা দ্ৰুত বাণে হাৰ্দিক্যক বিদ্ধ কৰিলে; শিখণ্ডীয়োও পাঁচটা তীক্ষ্ণ বাণে তাক বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 65

पुनर्विव्याध विंशत्या सायकानां हसन्निव | विराट

তাৰপিছত শিখণ্ডীয়ে যেন হাঁহি মাৰি বিশটা বাণে তাক পুনৰ বিদ্ধ কৰিলে। তাৰ অনন্তৰ, হে ৰাজন, কৃতৱৰ্মাই চাৰিওফালে বাণ নিক্ষেপ কৰি সেই মহাৰথীসকলৰ প্ৰত্যেকক পাঁচটা কৰি বাণে বিদ্ধ কৰিলে আৰু ভীমসেনক সাতটা বাণে আহত কৰিলে। তৎক্ষণাৎ তেওঁলোকৰ ধনু আৰু ধ্বজ কাটি ৰথৰ পৰা ভূমিত পেলাই দিলে।

Verse 66

एकैकं पज्चभिर्विद्ध्वा भीमं॑ विव्याध सप्तभि: । धनुर्ध्वजं चास्य तथा रथाद्‌ भूमावपातयत्‌

সঞ্জয়ে ক’লে— কৃতৱৰ্মাই সেই মহাৰথীসকলৰ প্ৰত্যেককে পাঁচটা কৰি শৰ বিদ্ধ কৰি ভীমসেনক সাতটা শৰৰে আঘাত কৰিলে। তাৰ পাছত, হে ৰাজন, সি তৎক্ষণাৎ ভীমৰ ধনু আৰু ধ্বজ কাটি ৰথৰ পৰা ভূমিত পেলাই দিলে।

Verse 67

अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महारथ: । आजपघानोरसि क्रुद्ध: सप्तत्या निशितै: शरै:,भीमसेनका धनुष कट जानेपर महारथी कृतवर्माने कुपित हो बड़ी उतावलीके साथ सत्तर पैने बाणोंद्वारा उनकी छातीमें गहरा आघात किया

তাৰ পাছত ধনু কাটি নিৰস্ত হোৱা ভীমসেনক লক্ষ্য কৰি মহাৰথী কৃতৱৰ্মাই ক্ৰোধ আৰু তাড়নাত সত্তৰটা তীক্ষ্ণ শৰৰে তাৰ বক্ষত গভীৰ আঘাত কৰিলে।

Verse 68

स गाढविद्धो बलवान हार्दिक्यस्य शरोत्तमै: । चचाल रथमध्यस्थ: क्षितिकम्पे यथाचल:

হাৰ্দিক্যৰ শ্ৰেষ্ঠ শৰসমূহে গভীৰভাৱে বিদ্ধ হোৱা বলৱান ভীমসেন ৰথৰ মাজতে বহি থাকোঁতেই ভূমিকম্পত কঁপা পৰ্বতৰ দৰে কঁপিবলৈ ধৰিলে।

Verse 69

भीमसेनं तथा दृष्टवा धर्मराजपुरोगमा: । विसृजन्त: शरान्‌ राजन्‌ कृतवर्माणमार्दयन्‌,राजन! भीमसेनको वैसी अवस्थामें देखकर धर्मराज आदि महारथियोंने बाणोंकी वर्षा करके कृतवर्माको बड़ी पीड़ा दी

হে ৰাজন, ভীমসেনক সেই অৱস্থাত দেখি ধৰ্মৰাজ (যুধিষ্ঠিৰ) আদি মহাৰথীসকলে শৰবৃষ্টি কৰি কৃতৱৰ্মাক তীব্ৰভাৱে পীড়িত কৰিলে।

Verse 70

त॑ं तथा कोष्ठकीकृत्य रथवंशेन मारिष । विव्यधु: सायकै्ईश्टा रक्षार्थ मारुतेर्मुधे

মান্য নৃপ, পাণ্ডৱ যোদ্ধাসকল হৰ্ষে উল্লসিত হৈ মাৰুতিনন্দন ভীমসেনৰ ৰক্ষাৰ্থে ৰথসমূহৰ বেষ্টনী গঢ়ি কৃতৱৰ্মাক যেন কোঠৰীত আবদ্ধ কৰিলে; তাৰ পাছত যুদ্ধমধ্যত নিজৰ নিৰ্বাচিত শৰৰে তাক বিদ্ধ কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 71

प्रतिलभ्य तत: संज्ञां भीमसेनो महाबल: । शक्ति जग्राह समरे हेमदण्डामयस्मयीम्‌,इसी बीचमें महाबली भीमसेनने सचेत होकर समरांगणमें सुवर्णमय दण्डसे विभूषित एक लोहेकी शक्ति हाथमें ले ली

তাৰ পাছত সংজ্ঞা ঘূৰি পাই মহাবলী ভীমসেনে ৰণক্ষেত্ৰত সোণালী দণ্ডে অলংকৃত লোহাৰ শক্তি অস্ত্ৰখন হাতত ল’লে।

Verse 72

चिक्षेप च रथात्‌ तूर्ण कृतवर्मरथं प्रति । सा भीमभुजनिर्मुक्ता निर्मुक्तोरगसंनिभा

তাৰ পাছত তেওঁ ৰথৰ পৰা তৎক্ষণাৎ তাক কৃতবর্মাৰ ৰথৰ দিশে নিক্ষেপ কৰিলে। ভীমৰ বাহুৰ পৰা মুক্ত সেই শক্তি খোলস-ছাড়া সাপৰ দৰে দ্ৰুতগতিত ধাৱমান হ’ল।

Verse 73

तामापतन्तीं सहसा युगान्ताग्निसमप्रभाम्‌

সেই শক্তি হঠাৎ ধাৱমান হৈ আহিল—যুগান্তৰ অগ্নিৰ দৰে জ্বলি উঠা প্ৰভাৰে দীপ্ত।

Verse 74

द्वाभ्यां शराभ्यां हार्दिक्यो निजघान द्विधा तदा । उस समय अपने ऊपर आती हुई प्रलयकालकी अग्निके समान उस शक्तिको सहसा दो बाण मारकर कृतवर्माने उसके दो टुकड़े कर दिये | ७३ $ ।।

তেতিয়া হাৰ্দিক্য (কৃতবর্মা) এ দুটা শৰ মাৰি তাক দ্বিখণ্ডিত কৰিলে। সোণালী অলংকাৰযুক্ত সেই শক্তি ছিন্ন হৈ মাটিত পৰি গ’ল।

Verse 75

शक्ति विनिहतां दृष्टवा भीमश्लुक्रोध वै भूशम्‌

নিজৰ শক্তি অস্ত্ৰখন নষ্ট হোৱা দেখি ভীমসেন উগ্ৰ ক্ৰোধত উন্মত্ত হৈ উঠিল। তেওঁ গম্ভীৰ টংকাৰধ্বনি তোলা আন এটা বেগৱান ধনু হাতত লৈ, ক্ৰুদ্ধ হৈ ৰণক্ষেত্ৰত কৃতবর্মাক সন্মুখীন কৰিবলৈ আগবাঢ়িল।

Verse 76

ततोअन्यद्‌ धनुरादाय वेगवत्‌ सुमहास्वनम्‌ । भीमसेनो रणे क्रुद्धो हार्दिक्यं समवारयत्‌

তেতিয়া ভীমসেনে আন এটা ধনু তুলিলে—অতি বেগৱান আৰু মহা টংকাৰধ্বনিযুক্ত। ৰণক্ষেত্ৰত ক্ৰুদ্ধ হৈ তেওঁ হাৰ্দিক্য কৃতৱৰ্মাক সন্মুখীন হৈ বাধা দিলে।

Verse 77

अथैनं पञ्चभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे । भीमो भीमबलो राजंस्तव दुर्मन्त्रितेन च,राजन्‌! आपकी ही कुमन्त्रणासे वहाँ भयंकर बलशाली भीमसेनने कृतवर्माकी छातीमें पाँच बाण मारे

তাৰপিছত ভয়ংকৰ বলশালী ভীমে তাৰ বক্ষস্থলত পাঁচটা বাণ মাৰিলে। হে ৰাজন, এয়াও তোমাৰেই কুমন্ত্ৰণাৰ ফল।

Verse 78

भोजतस्तु क्षतसर्वाजड्रो भीमसेनेन मारिष | रक्ताशोक इवोत्फुल्लो व्यभ्राजत रणाजिरे

মান্য নৃপতি! ভোজবংশীয় কৃতৱৰ্মা ভীমসেনৰ বাণে সৰ্বাঙ্গে ক্ষতবিক্ষত হৈ ৰণক্ষেত্ৰত ৰক্তে সিক্ত হ’লেও প্ৰস্ফুটিত ৰক্তাশোক গছৰ দৰে দীপ্তিমান হৈ উঠিল।

Verse 79

ततः क्रुद्धस्त्रिभिर्बाणैर्भीमसेनं हसन्निव । अभिहत्य दृढं युद्धे तान्‌ सर्वान्‌ प्रत्यविध्यत

তাৰপিছত সি ক্ৰুদ্ধ হৈ, যেন উপহাসে হাঁহিছে তেনেদৰে, তিনিটা বাণে ভীমসেনক আঘাত কৰিলে। যুঁজত দৃঢ় প্ৰহাৰ কৰি সি প্ৰতিউত্তৰত তেওঁলোক সকলোকে ভেদ কৰিলে।

Verse 80

तेडपि त॑ प्रत्यविध्यन्त सप्तभि: सप्तभि: शरै:

তেওঁলোকেও প্ৰতিউত্তৰত তাক সাত-সাতটা বাণে ভেদ কৰিলে। তাৰপিছত ক্ৰোধে পূৰ্ণ মহাৰথী কৃতৱৰ্মাই, যেন হাঁহি থকা দৰে, ৰণক্ষেত্ৰত এটা ক্ষুৰপ্ৰ বাণে শিখণ্ডীৰ ধনু কাটি পেলালে।

Verse 81

शिखण्डिनस्ततः: क्रुद्धः क्षुरप्रेण महारथ: । धनुश्रिच्छेद समरे प्रहसन्निव सात्वत:

তেতিয়া ক্ৰোধে দগ্ধ মহাৰথী কৃতৱৰ্মাই ৰণক্ষেত্ৰত উপহাসৰ হাঁহি হাঁহি ক্ষুৰধাৰ বাণে শিখণ্ডীৰ ধনু ছিন্ন কৰিলে।

Verse 82

शिखण्डी तु ततः क्रुद्धश्छिन्ने धनुषि सत्वर: | असिं जग्राह समरे शतचन्द्रं च भास्वरम्‌

ধনু ছিন্ন হোৱাত শিখণ্ডী ক্ৰুদ্ধ হৈ তৎক্ষণাৎ ৰণক্ষেত্ৰত অসি ধৰিলে আৰু শতচন্দ্ৰ-চিহ্নিত দীপ্ত ঢালও ল’লে।

Verse 83

भ्रामयित्वा महच्चर्म चामीकरविभूषितम्‌ । तमसिं प्रेषयामास कृतवर्मरथं प्रति,उसने स्वर्णभूषित विशाल ढालको घुमाकर कृतवर्मके रथपर वह तलवार दे मारी

সোণাৰে বিভূষিত বৃহৎ ঢাল ঘূৰাই সি নিজৰ অসিখন কৃতৱৰ্মাৰ ৰথৰ ফালে নিক্ষেপ কৰিলে।

Verse 84

स तस्य सशरं चापं छित्त्वा राजन्‌ महानसि: । अभ्यगाद्‌ धरणीं राजंश्ष्युतं ज्योतिरिवाम्बरात्‌,राजन! वह महान्‌ खड्ग कृतवर्माके बाणसहित धनुषको काटकर आकाशशसे टूटे हुए तारेके समान धरतीमें समा गया

ৰাজন! সেই মহান অসিখনে বাণসহ কৃতৱৰ্মাৰ ধনু ছিন্ন কৰি, আকাশৰ পৰা খসা জ্যোতিৰ দৰে ভূমিত পৰিল।

Verse 85

एतस्मिन्नेव काले तु त्वरमाणं महारथा: । विव्यधु: सायकैर्गाढं कृतवर्माणमाहवे,इसी समय पाण्डव महारथियोंने युद्धमें जल्दी-जल्दी हाथ चलानेवाले कृतवर्माको अपने बाणोंद्वारा भारी चोट पहुँचायी

সেই মুহূৰ্ততে ৰণত ত্বৰিতভাৱে আগবাঢ়ি অহা কৃতৱৰ্মাক পাণ্ডৱৰ মহাৰথীসকলে বাণবৃষ্টিৰে কঠোৰভাৱে বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 86

अथान्यद्‌ धनुरादाय त्यक्त्वा तच्च महद्‌ धनु: । विशीर्ण भरतश्रेष्ठ: हार्दिक्य: परवीरहा

তাৰ পিছত, হে ভাৰতশ্ৰেষ্ঠ! পৰবীৰ-সংহাৰী হাৰ্দিক্য কৃতৱৰ্মাই ভাঙি যোৱা সেই মহাধনুখন ত্যাগ কৰি আন এটা ধনু হাতত ল’লে। তাৰপিছত যুদ্ধৰ ঘোৰ চাপত সি পাণ্ডৱসকলক তিনিটাকৈ শৰ মাৰি আহত কৰিলে আৰু শিখণ্ডীকো বহু শৰৰে বিদ্ধ কৰি পেলালে।

Verse 87

विव्याध पाण्डवान्‌ युद्धे त्रिभिस्त्रिभिरजिद्वागै: । शिखण्डिनं च विव्याध त्रिभि: पठचभिरेव च

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ভাৰতশ্ৰেষ্ঠ! কৃতৱৰ্মাই যুদ্ধত পাণ্ডৱসকলক তিনিটাকৈ শৰৰে বিদ্ধ কৰিলে। শিখণ্ডীকো সি তিনিটা শৰৰে, তাৰপিছত পাঁচটা শৰৰে আহত কৰিলে।

Verse 88

धनुरन्यत्‌ समादाय शिखण्डी तु महायशा: । अवारयन्‌ कूर्मनखैराशुगै्दिकात्मजम्‌,तत्पश्चात्‌ महायशस्वी शिखण्डीने भी दूसरा धनुष लेकर कछुओंके नखोंके समान धारवाले बाणोंद्वारा कृतवर्माका सामना किया

তাৰপিছত মহাযশস্বী শিখণ্ডীয়েও আন এটা ধনু ল’লে আৰু কচ্ছপৰ নখৰ দৰে তীক্ষ্ণ অগ্ৰবিশিষ্ট দ্ৰুত শৰৰে দিকাত্মজ কৃতৱৰ্মাক প্ৰতিহত কৰিলে।

Verse 89

ततः क्रुद्धो रणे राजन्‌ हृदिकस्यात्मसम्भव: । अभिदुद्राव वेगेन याज्ञसेनिं महारथम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—ৰাজন! তেতিয়া ৰণক্ষেত্ৰত ক্ৰুদ্ধ হৈ হৃদিক-পুত্ৰ কৃতৱৰ্মাই মহাৰথী যাজ্ঞসেনি শিখণ্ডীৰ ফালে মহাবেগে ধাৱমান হ’ল।

Verse 90

भीष्मस्य समरे राजन मृत्योहेतुं महात्मन: । विदर्शयन्‌ बल॑ शूर: शार्टूल इव कुज्जरम्‌

ৰাজন! মহাত্মা ভীষ্মৰ মৃত্যুৰ হেতু বুলি গণ্য শিখণ্ডীৰ ওপৰত সেই শূৰে নিজৰ বল প্ৰদৰ্শন কৰি এনেদৰে ঝাঁপি পৰিল, যেন শাৰ্দূল হাতীৰ ওপৰত ঝাঁপায়।

Verse 91

तौ दिशां गजसंकाशौ ज्वलिताविव पावकौ । समापेततुरन्योन्यं शरसड्घैररिंदमौ

সঞ্জয় ক’লে—দিশাৰ দিগ্গজ হাতীৰ দৰে বিশাল আৰু অগ্নিৰ দৰে জ্বলি উঠা সেই দুজন শত্রুদমন বীৰ পৰস্পৰৰ ওপৰত ঝাঁপি পৰিল। ঘন শৰবৃষ্টিৰে তেওঁলোকে একে-আনক আঘাত কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 92

विधुन्वानौ धनुःश्रेष्ठे संदथधानौ च सायकान्‌ | विसृजन्तो च शतशो गभस्तीनिव भास्वरौ

সঞ্জয় ক’লে—সেই দুজন ভাস্বৰ বীৰে শ্ৰেষ্ঠ ধনুক কঁপাই, শৰ তাৰত জুৰি, শত শত শৰ নিক্ষেপ কৰিলে—যেন জ্বলি উঠা কিৰণধাৰা ওলাই আহিছে।

Verse 93

जैसे दो सूर्य पृथक्‌ू-पृथक्‌ अपनी किरणोंका विस्तार करते हों, उसी प्रकार वे दोनों वीर अपने श्रेष्ठ धनुष हिलाते और उनपर सैकड़ों बाणोंका संधान करके छोड़ते थे ।।

সঞ্জয় ক’লে—যেন দুটা সূৰ্য পৃথক পৃথকভাৱে নিজৰ কিৰণ বিস্তাৰ কৰিছে, তেনেকৈ সেই দুজন বীৰে শ্ৰেষ্ঠ ধনুক কঁপাই শত শত শৰ সঁধাই নিক্ষেপ কৰিছিল। তীক্ষ্ণ শৰৰে পৰস্পৰক দহাই, সেই দুজন মহাৰথী যুগান্তৰ দুটা সূৰ্যৰ দৰে দীপ্ত হৈছিল।

Verse 94

कृतवर्मा च समरे याज्ञसेनिं महारथम्‌ | विद्ध्वेषुभिस्त्रिसप्तत्या पुनर्विव्याध सप्तभि:,कृतवर्माने समरांगणमें महारथी शिखण्डीको पहले तिहत्तर बाणोंसे घायल करके फिर सात बाणोंसे क्षत-विक्षत कर दिया

সঞ্জয় ক’লে—সমৰত কৃতবর্মাই মহাৰথী যাজ্ঞসেনি শিখণ্ডীক তিয়াত্তৰটা শৰৰে বিদ্ধ কৰিলে, আৰু পুনৰ সাতটা শৰৰে আকৌ ভেদ কৰিলে।

Verse 95

स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत्‌ | विसृज्य सशरं चापं मूर्च्छयाभिपरिप्लुत:,उन बाणोंकी गहरी चोट खाकर शिखण्डी व्यथित एवं मूर्च्छित हो धनुष-बाण त्यागकर रथकी बैठकमें बैठ गया

সঞ্জয় ক’লে—গভীৰভাৱে শৰবিদ্ধ হৈ শিখণ্ডী ব্যথিত আৰু মূৰ্ছাগ্ৰস্ত হ’ল। সশৰ ধনুক ত্যাগ কৰি সি ৰথৰ আসনত বহি পৰিল।

Verse 96

तं॑ विषण्णं रणे दृष्टवा तावका: पुरुषर्षभ । हार्दिक्यं पूजयामासुर्वासांस्यादुधुवुश्च ह,नरश्रेष्ठ! रणक्षेत्रमें शिखण्डीको विषादग्रस्त देख आपके सैनिक कृतवर्माकी प्रशंसा करने और वस्त्र हिलाने लगे

ৰণক্ষেত্ৰত শিখণ্ডীক বিষণ্ণ দেখি, হে পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ, তোমাৰ সৈন্যসকলে হাৰ্দিক্য (কৃতৱৰ্মা)-ক সন্মান জনাবলৈ ধৰিলে আৰু উল্লাসত নিজৰ বস্ত্ৰ নাড়িবলৈ ধৰিলে।

Verse 97

शिखण्डिनं तथा ज्ञात्वा हार्दिक्यदशरपीडितम्‌ । अपोवाह रणाद यन्ता त्वरमाणो महारथम्‌,महारथी शिखण्डीको कृतवर्माके बाणोंसे पीड़ित जान सारथि बड़ी उतावलीके साथ उसे रणभूमिसे बाहर ले गया

হাৰ্দিক্য (কৃতৱৰ্মা)-ৰ বাণবৃষ্টিত শিখণ্ডী ভীষণ পীড়িত বুলি জানি, সাৰথিয়ে তৎক্ষণাৎ তাড়াহুড়ো কৰি সেই মহাৰথীক ৰণক্ষেত্ৰৰ পৰা আঁতৰাই নিলে।

Verse 98

सादितं तु रथोपस्थे दृष्टवा पार्था: शिखण्डिनम्‌ । परिवव्रू रथैस्तूर्ण कृतवर्माणमाहवे

শিখণ্ডীক ৰথৰ পিছফালে অচেতন-প্ৰায় বহি থকা দেখি, পৃথাৰ পুত্ৰসকলে ৰণক্ষেত্ৰত নিজৰ ৰথেৰে কৃতৱৰ্মাক তৎক্ষণাৎ চাৰিওফালে ঘেৰিলে।

Verse 99

तत्राद्भुतं परं चक्रे कृतवर्मा महारथ: । यदेक: समरे पार्थान्‌ वारयामास सानुगान्‌

তাত মহাৰথী কৃতৱৰ্মাই অতি আশ্চৰ্য পৰাক্ৰম দেখুৱালে—একলাই থাকিও, অনুচৰসহ পাৰ্থসকলক (পাণ্ডৱসকলক) ৰণক্ষেত্ৰত বাধা দিলে।

Verse 100

पार्थान्‌ जित्वाजयच्चेदीन्‌ पज्चालान्‌ सृञ्जयानपि । केकयांश्व महावीर्यान्‌ कृतवर्मा महारथ:

মহাৰথী কৃতৱৰ্মাই পাৰ্থসকলক (পাণ্ডৱসকলক) জয় কৰি চেদিসকলক পৰাস্ত কৰিলে; তাৰ পাছত পাঞ্চাল, সৃঞ্জয় আৰু মহাবীৰ্য কেকয়সকলকো হৰুৱালে।

Verse 101

ते वध्यमाना: समरे हार्दिक्येन सम पाण्डवा: | इतश्रैतश्न धावन्तो नैव चक्रुर्धुतिं रणे,समरांगणमें कृतवर्मके बाणोंकी मार खाकर पाण्डव-सैनिक इधर-उधर भागने लगे। वे रणभूमिमें कहीं भी स्थिर न हो सके

সমৰাঙ্গণত হাৰ্দিক্য কৃতৱৰ্মাৰ বাণাঘাতে পাণ্ডৱসেনা দিশাহাৰা হৈ ইফালে-সিফালে দৌৰিবলৈ ধৰিলে। বাণবৃষ্টিৰ মাজত তেওঁলোকে ক’তো স্থিৰ থাকিব নোৱাৰিলে; ৰণভূমিত ধৈৰ্যও ভাঙি পৰিল।

Verse 102

जित्वा पाण्डुसुतान्‌ युद्धे भीमसेनपुरोगमान्‌ । हार्दिक्य: समरे$तिष्ठद्‌ विधूम इव पावक:,युद्धमें भीमसेन आदि पाण्डवोंको जीतकर कृतवर्मा उस रणक्षेत्रमें धूमरहित अग्निके समान शोभा पाता हुआ खड़ा था

যুদ্ধত ভীমসেন অগ্ৰভাগত থাকোঁতে পাণ্ডুপুত্ৰসকলক জয় কৰি হাৰ্দিক্য কৃতৱৰ্মা সেই ৰণক্ষেত্ৰত ধোঁৱাহীন অগ্নিৰ দৰে দীপ্তিমান হৈ অচলভাৱে থিয় হৈ ৰ’ল।

Verse 103

ते द्राव्यमाणा: समरे हार्दिक्येन महारथा: । विमुखा: समपद्यन्त शरवृष्टिभिरार्दिता:,समरांगणमें कृतवर्माके द्वारा खदेड़े गये और उसकी बाण-वर्षसे पीड़ित हुए पूर्वोक्त सभी महारथियोंने युद्धसे मुँह मोड़ लिया

সমৰত হাৰ্দিক্য কৃতৱৰ্মাই খেদাই দিয়া আৰু তেওঁৰ বাণবৃষ্টিত জৰ্জৰিত সেই সকলো মহাৰথীয়ে যুদ্ধৰ পৰা মুখ ঘূৰাই পশ্চাদপসৰণ কৰিলে।

Verse 114

इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रवेशे कृतवर्मपराक्रमे चतुर्दशाधिकशततमो<ध्याय:

এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ দ্ৰোণপৰ্বত, জয়দ্ৰথবধপৰ্বৰ অন্তৰ্গত, সাত্যকিৰ প্ৰৱেশ আৰু কৃতৱৰ্মাৰ পৰাক্ৰম বৰ্ণনা কৰা একশ চৌদশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।

Verse 723

कृतवर्माणमभित: प्रजज्वाल सुदारुणा | और शीघ्र ही उसे अपने रथसे कृतवर्मके रथपर चला दिया। भीमसेनके हाथोंसे छूटी हुई, केंचुलसे निकले हुए सर्पके समान वह भयंकर शक्ति कृतवर्मके समीप जाकर प्रज्वलित हो उठी

তেতিয়া ভীমসেনৰ হাতৰ পৰা নিক্ষিপ্ত সেই অতি ভয়ংকৰ শক্তি সোনকালেই তেওঁৰ ৰথৰ পৰা কৃতৱৰ্মাৰ ৰথৰ দিশে ধাৱিত হ’ল। কেঁচুল ত্যাগ কৰি ওলাই অহা সাপৰ দৰে ই কৃতৱৰ্মাৰ ওচৰ পোৱামাত্ৰ চাৰিওফালে ভয়ংকৰভাৱে জ্বলি উঠিল।

Verse 743

द्योतयन्ती दिशो राजन्‌ महोल्केव नभश्च्युता । राजन! सम्पूर्ण दिशाओंको प्रकाशित करती हुई वह सुवर्णभूषित शक्ति कटकर आकाशशसे गिरी हुई बड़ी भारी उल्काके समान पृथ्वीपर गिर पड़ी

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! সকলো দিশা উজ্জ্বল কৰি, সোণালী অলংকাৰৰে ভূষিতা সেই শক্তি ছিন্ন হৈ আকাশৰ পৰা খসা মহা উল্কাৰ দৰে পৃথিৱীত পৰি গ’ল।

Verse 796

त्रिभिस्त्रिभिर्महेष्वासो यतमानान्‌ महारथान्‌ । तदनन्तर उस महाथधनुर्धरने क्रोधमें भरकर हँसते हुए ही तीन बाणोंद्वारा भीमसेनको गहरी चोट पहुँचाकर युद्धमें विजयके लिये प्रयत्न करनेवाले उन सभी महारथियोंको तीन- तीन बाणोंसे बींध डाला

সঞ্জয়ে ক’লে—সেই মহাধনুৰ্ধৰে ক্ৰোধে ভৰি, হাঁহি হাঁহি তিনিটা বাণে ভীমসেনক গভীৰ আঘাত কৰিলে। তাৰ পাছত জয়ৰ বাবে যুঁজত প্ৰচেষ্টা কৰা সকলো মহাৰথীক তেওঁ একে একে তিনিটাকৈ বাণে বিদ্ধ কৰিলে।