Adhyaya 365
Chapter 365 — क्षत्रविट्शूद्रवर्गाः (The Classes of Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras)
অগ্নিদেৱে কোষ-কাৰ্যত সমাজ আৰু প্ৰশাসনত ব্যৱহৃত পদসমূহ নিৰ্ধাৰণ কৰে। ৰাজত্বৰ স্তৰ—ৰাজন্য, ক্ষত্ৰিয়/বিৰাট, অধীশ্বৰ; চক্ৰৱৰ্তী, সাৰ্বভৌম, মণ্ডলেশ্বৰ—আৰু মন্ত্রী-আমলাতন্ত্ৰ—মন্ত্রিন, ধী-সচিব, অমাত্য, মহামাত্ৰ—বৰ্ণিত; ন্যায় আৰু ৰাজস্ব তদাৰকিৰ পদ—প্ৰাড্বিবাক, অক্ষদৰ্শক, ভৌৰিক, কনকাধ্যক্ষ। অন্তঃপুৰ প্ৰশাসনত অন্তৰ্বংশিক, সৌবিদল্ল, কঞ্চুকিন, স্থাপত্য আদি। তাৰ পিছত নীতিসংলগ্ন বিষয়—শত্ৰু/মিত্ৰ/উদাসীন/পাৰ্ষ্ণিগ্ৰাহ, গুপ্তচৰ-সুচক, তৎক্ষণাৎ/বিলম্বিত ফল, দৃশ্য/অদৃশ্য কাৰণতা—উপস্থাপিত। পৰৱৰ্তী অংশত চিকিৎসাবিদ্যাৰ তকনিকী নাম, ব্যাকৰণৰ লিঙ্গ-টোকা, আৰু ধনুৰ্বেদ—কবচ, ব্যূহ-চক্ৰ-অনীক, অক্ষৌহিণীলৈকে গণনা, ধনু-প্ৰত্যঞ্চা-শৰ-তূণীৰ-খড়্গ-পরশু-ছুৰি-শক্তি-ধ্বজ আদি অস্ত্ৰনাম। শেষত বৈশ্য জীৱিকা—কৃষি, সুদ, বাণিজ্য—মাপ-তোল আৰু মুদ্ৰা, ধাতু আৰু ৰস/ৰসায়ন, আৰু শূদ্ৰ/অন্ত্যজ শ্ৰেণী-কাৰুশিল্প শব্দভাণ্ডাৰে ধৰ্মপালনত নিখুঁত ভাষাৰ প্ৰয়োজন দেখুৱায়।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मवर्गो नाम चतुःषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः क्षत्रविट्शूद्रवर्गाः अग्निर् उवाच मूर्धाभिशिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट् राजा तु प्रणताशेषसामन्तः स्यादधीश्वरः
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘ব্ৰাহ্মণবৰ্গ’ নামৰ ৩৬৪তম অধ্যায় সমাপ্ত। এতিয়া ৩৬৫তম অধ্যায় ‘ক্ষত্ৰিয়–বৈশ্য–শূদ্ৰবৰ্গ’ আৰম্ভ। অগ্নিয়ে ক’লে—যাৰ মূৰ্ধাভিষেক হৈছে সি ৰাজন্য; বাহুজ ক্ষত্ৰিয় ‘বিৰাট্’; যাৰ আগত সকলো সামন্ত নত হয়, সেই ৰজা অধীশ্বৰ বুলি জ্ঞেয়।
Verse 2
चक्रवर्ती सार्वभौमो नृपो ऽन्यो मण्डलेश्वरः मन्त्री धीसचिवो ऽमात्यो महामात्राः प्रधानकाः
সৰ্বভৌম সম্ৰাটক ‘চক্ৰৱৰ্তী’ বোলা হয়; সৰ্বাধিপতি ৰজা ‘সাৰ্বভৌম’; আৰু আন এক প্ৰকাৰ ৰজা ‘মণ্ডলেশ্বৰ’ (প্ৰদেশাধিপতি)। পৰামৰ্শদাতা ‘মন্ত্ৰী’, বুদ্ধিমান সচিব ‘ধী-সচিব’, কাৰ্যনির্বাহী বিষয়া ‘অমাত্য’; আৰু মুখ্য উচ্চ বিষয়া ‘মহামাত্ৰ’ আৰু ‘প্ৰধানক’।
Verse 3
द्रष्टरि व्यवहाराणां प्राड्विवाकाक्षदर्शकौ भौरिकः कनकाध्यक्षो ऽथाध्यक्षाधिकृतौ समौ
ন্যায়-ব্যৱহাৰৰ তদাৰকিৰ বাবে ‘প্ৰাড্বিৱাক’ (মুখ্য ন্যায়াধিকারী) আৰু ‘অক্ষদৰ্শক’ (হিসাব পৰিদৰ্শক) থাকে। তদ্ৰূপ ‘ভৌৰিক’ (তোল-মাপ অধীক্ষক) আৰু ‘কনকাধ্যক্ষ’ (সোণ/কোষাধ্যক্ষ) পদমৰ্যাদাত সমান; আৰু ‘অধ্যক্ষ’ আৰু ‘অধিকৃত’ও অধিকাৰত সম বুলি গণ্য।
Verse 4
अन्तःपुरे त्वधिकृतः स्यादन्तर्वंशिको जनः सौविदल्लाः कञ्चुकिनः स्थापत्याः सौविदाश् च ते
অন্তঃপুৰত (ৰাজপ্ৰাসাদৰ ভিতৰুৱা অংশত) নিযুক্ত অধিকারী ‘অন্তৰ্বংশিক’ (বিশ্বস্ত নপুংসক/অন্তঃপুৰ বিষয়া) হ’ব লাগে। তেওঁৰ অধীনত ‘সৌবিদল্ল’ সেৱক, ‘কঞ্চুকিন’ (অন্তঃপুৰ ৰক্ষী), ‘স্থাপত্য’ (নিৰ্মাণ তদাৰক) আৰু ‘সৌবিদ’ (প্ৰাসাদ সেৱা কৰ্মী) থাকে।
Verse 5
षण्डो वर्षवरस्तुल्याः सेवकार्थ्यनुजीविनः विषयानन्तरो राजा शत्रुर्मित्रमतः परं
‘ষণ্ড’ (নপুংসক) নাৰীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠাৰ সমান বুলি ধৰা হয়; আৰু যিসকলে সেৱা কৰি জীৱিকা চলায়—সেৱক আৰু আবেদন/যাচনাত নিৰ্ভৰ অনুজীৱী—তেওঁলোকো সেই শ্ৰেণীত গণ্য। নিজৰ বিষয় (সীমা)ৰ কাষত থকা ৰজা শত্রু; আৰু তাৰ ওপৰৰ ৰজা মিত্ৰ বুলি মত।
Verse 6
उदासीनः परतरः पार्ष्णिग्राहस्तु पृष्ठतः चरः स्पर्शः स्यात्प्रणिधिरुत्तरः काल आयतिः
‘উদাসীন’ দূৰত অৱস্থিত; ‘পাৰ্ষ্ণিগ্ৰাহ’ পিঠিৰ ফালে থাকে। ‘চৰ’ক ‘স্পৰ্শ’ (সংযোগ-সংবাদ) বোলা হয়; ‘প্ৰণিধি’ক উত্তৰ দিশত নিয়োগ কৰা হয়। ‘কাল’ আৰু ‘আয়তি’ও তান্ত্ৰিক সংজ্ঞা।
Verse 7
तत्कालस्तु तदात्वं स्यादुदर्कः फलमुत्तरं अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम्
‘তৎকাল’ যি তৎক্ষণাৎ ফল দিয়ে; ‘উদর্ক’ হৈছে পাছৰ ফল। ‘অদৃষ্ট’ অগ্নি, জল আদি কাৰণৰ পৰা উৎপন্ন; ‘দৃষ্ট’ স্ব বা শত্রুৰ চক্র/সেনাৰ পৰা উৎপন্ন ফল।
Verse 8
भद्रकुम्भः पूर्णकुम्भो भृङ्गारः कनकालुका प्रभिन्नो गर्जितो मातो वमथुः करशीकरः
‘ভদ্ৰকুম্ভ’, ‘পূৰ্ণকুম্ভ’, ‘ভৃঙ্গাৰ’, ‘কনকালুকা’, ‘প্ৰভিন্ন’, ‘গর্জিত’, ‘মাত’, ‘বমথু’ আৰু ‘কৰশীকৰ’—এইবোৰ বৈদ্যশাস্ত্ৰত বিশেষ ৰোগাৱস্থা/লক্ষণসমষ্টিৰ পাৰিভাষিক নাম।
Verse 9
स्त्रियां शृणिस्त्वङ्कुशो ऽस्त्री परिस्तोमः कुथो द्वयोः कर्णीरथः प्रवहणं दोला प्रेङ्खादिका स्त्रियां
‘শৃণি’ স্ত্ৰীলিঙ্গ। ‘অঙ্কুশ’ স্ত্ৰীলিঙ্গ নহয় (পুংলিঙ্গ)। ‘পরিস্তোম’ আৰু ‘কুথ’ দ্বিলিঙ্গ (পুং/নপুংসক)। ‘কৰ্ণীৰথ’ আৰু ‘প্ৰবহণ’ যান/ৰথবাচক। ‘দোলা’, ‘প্ৰেঙ্খা’ আদি স্ত্ৰীলিঙ্গ।
Verse 10
आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिनः भटा योधाश् च योद्धारः कञ्चुको वारणो ऽस्त्रियां
‘আধোৰণা’, ‘হস্তিপকা’, ‘হস্ত্যাৰোহা’ আৰু ‘নিষাদিনঃ’—এইবোৰ হাতী-আৰোহী/মাহুতৰ পদ। ‘ভটা’, ‘যোধাঃ’ আৰু ‘যোদ্ধাৰঃ’—সৈনিক/যোদ্ধা। ‘কঞ্চুক’ আৰু ‘বারণ’—হাতীৰ নাম; এইবোৰ স্ত্ৰীলিঙ্গ নহয় (পুং/নপুংসক)।
Verse 11
शीर्षण्यञ्च शिरस्त्रे ऽथ तनुत्रं वर्म दंशनं आमुक्तः प्रतिमुक्तश् च पिनद्धश्चापिनद्धवत्
‘শীৰ্ষণ্য’ আৰু ‘শিৰস্ত্ৰ’ মূৰৰ ৰক্ষাৰ বাবে ব্যৱহৃত শব্দ। তেনেদৰে ‘তনুত্ৰ’, ‘বর্ম’ আৰু ‘দংশন’ দেহ-কবচ বুজায়। কবচ পৰিধানত ‘আমুক্ত’ মানে পিন্ধা, ‘প্ৰতিমুক্ত’ মানে খোলা, ‘পিনদ্ধ’ মানে কষি বাঁধা, আৰু ‘অপিনদ্ধৱৎ’ মানে যেন ঢিলা বা অবাঁধা।
Verse 12
व्यूहस्तु बलविन्यासश् चक्रञ्चानीकमस्त्रियां एकेभैकरथा त्र्यश्वाः पत्तिः पञ्चपदातिकाः
‘ব্যূহ’ হৈছে সেনাৰ কৌশলগত বলবিন্যাস। সামৰিক পৰিভাষাত ‘চক্ৰ’ আৰু ‘অনীক’ মান্য বিন্যাস-ৰচনা। এটা মৌলিক এককত থাকে এটা হাতী, এটা ৰথ আৰু তিনিটা ঘোঁৰা; আৰু ‘পত্তি’ মানে পাঁচজন পদাতিকৰ দল।
Verse 13
पत्त्यङ्गैस्त्रिगुणैः सर्वैः क्रमादाख्या यथोत्तरं सेनामुखं गुल्मगणौ वाहिनी पृतना चमूः
এই সকলো বিন্যাসত প্ৰতিটো অঙ্গ (পত্ত্যঙ্গ) ক্ৰমে তিনিগুণকৈ বৃদ্ধি পায়। ক্ৰম অনুসাৰে নাম—সেনামুখ, গুল্ম, গণ, বাহিনী, পৃথনা আৰু চমূ।
Verse 14
अनीकिनी दशानीकिन्यो ऽक्षोहिण्यो गजादिभिः धनुः कोदण्ड+इष्वासौ कोटिरस्याटनी स्मृता
দহটা ‘অনীকিনী’ মিলি, হাতী আদি দলেৰে সৈতে, এটা ‘অক্ষৌহিণী’ হয়। তাত ধনুৰ সংখ্যা—কোদণ্ড আৰু ইষ্বাসসহ—এক কোটি বুলি কোৱা হৈছে; এই মানগণনাক ‘আটনী’ নামে সোঁৱৰণ কৰা হয়।
Verse 15
नस्तकस्तु धनुर्मध्यं मौर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः पृषत्कवाणविशिखा अजिह्मगखगाशुगाः
ধনুৰ মধ্যভাগক ‘নস্তক’ বোলা হয়। ধনুৰ্জ্যা ‘মৌৰ্বী’ বা ‘জ্যা’; ঝংকাৰ ধ্বনি কৰা জ্যা ‘শিঞ্জিনী’; আৰু জ্যাৰ আন নাম ‘গুণ’ও। বাণক ‘পৃষৎ’, ‘কবাণ’ আৰু ‘বিশিখা’ বোলা হয়; লগতে ‘অজিহ্ম’, ‘গ’, ‘খগ’ আৰু ‘আশুগ’ বুলিও কোৱা হয়।
Verse 16
तूणोपासङ्गतूणीरनिषङ्गा इषुधिर्द्वयोः असिरृष्टिश् च निस्त्रिंशः करवालः कृपालःकृपाणवत्
‘তূণ’, ‘উপাসঙ্গ’, ‘তূণীৰ’ আৰু ‘নিষঙ্গ’—এইবোৰ তূণীৰ/তৰকশ (আৰু তাৰ ভেদ) বুজোৱা নাম; ‘ইষুধি’ শব্দটোও উভয় অৰ্থত, অৰ্থাৎ তূণীৰ আৰু শৰ-ধাৰক পাত্ৰ, বুজাবলৈ ব্যৱহৃত হয়। ধাৰালো অস্ত্ৰত ‘অসি’ আৰু ‘ঋষ্টি’ (তৰোৱাল আৰু ভালা), ‘নিস্ত্ৰিংশ’, ‘কৰৱাল’, ‘কৃপাল’ আৰু ‘কৃপাণ’—এই সকলো খড্গসদৃশ অস্ত্ৰনাম।
Verse 17
सरुः खड्गस्य सुष्टौ स्यादीली तु करपालिका द्वयोः कुठारः सुधितिः छुरिका चासिपुत्रिका
‘সৰু’ খড্গৰ নাম; ‘সুষ্টি’ও খড্গই। ‘ঈলী’ বুলিলে হাতে ধৰা কৰপালিকা—কপালপাত্ৰ বুজায়। দ্বয়াৰ্থে—‘কুঠাৰ’ কুঠাৰ/কুড়াল; ‘সুধিতি’ ছুৰি/খঞ্জৰ; আৰু ‘ছুৰিকা’কেই ‘আসিপুত্ৰিকা’ (সৰু ছুৰি, “খড্গৰ কন্যা”) বোলা হয়।
Verse 18
प्रासस्तु कुन्तो विज्ञेयः सर्वला तोमरो ऽस्त्रियां वैतालिका बोधकरा मागधा वन्दिनस्तुतौ
‘প্ৰাস’ক ‘কুন্ত’ বুলি জানিব লাগে। ‘সৰ্বলা’ ‘তোমৰ’ৰো নাম। স্ত্ৰীলিঙ্গত ‘বৈতালিকা’, ‘বোধকরা’ আৰু ‘মাগধা’—এইবোৰ বন্দিনী/স্তুতিকারিণী (চাৰণী) বুজায়; আৰু ‘বন্দিন’ আৰু ‘স্তুতি’—এইবোৰ প্ৰশংসা (স্তৱ)ৰ নাম।
Verse 19
संशप्तकास्तु समयात्सङ्ग्रामादनिवर्तिनः पताका वैजयन्ती स्यात्केतनं धजमिस्त्रियां
‘সংশপ্তক’ বুলিলে সেইসকলক বুজায়, যিসকলে প্ৰতিজ্ঞা কৰি যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ পৰা উভতি নাহে। ‘পতাকা’ক ‘বৈজয়ন্তী’ও কোৱা হয়; আৰু ‘কেতন’ক ‘ধজ’ বোলা হয়—এইবোৰ (ব্যাকৰণত) স্ত্ৰীলিঙ্গ শব্দ।
Verse 20
अहं पूर्वमहं पूर्वमित्यहंपूर्विका स्त्रियां अहमहमिका सास्याद्यो ऽहङ्कारः परस्परम्
“মই আগতে, মই আগতে”—এনে প্ৰবৃত্তি স্ত্ৰী-প্ৰসঙ্গত ‘অহংপূৰ্বিকা’ বুলি কোৱা হয়; আৰু ‘অহমহমিকা’ হৈছে সেই পাৰস্পৰিক অহংকাৰ, য’ত মানুহে একে অন্যৰ বিপক্ষে ‘মই-মই’ কৰি প্ৰতিযোগিতা কৰে।
Verse 21
शक्तिः पराक्रमः प्राणः शौर्यं स्थानसहोबलं मूर्छा तु कश्मलं मोहो ऽप्यवर्मद्दस्तु पीडनं
শক্তি মানে দেহগত সামৰ্থ্য; পৰাক্ৰম মানে প্ৰবল প্ৰচেষ্টা; প্ৰাণ মানে জীৱন-বায়ু; শৌৰ্য মানে বীৰত্ব; স্থান মানে স্থিৰতা/আসন; সহো মানে সহনশক্তি; বল মানে দেহবল। মূৰ্ছা মানে অচেতনতা; কশ্মল মানে বিষাদজনিত দীনতা; মোহ মানে ভ্ৰম; আৰু অৱর্মদ্দ মানে পীড়ন-ৰূপ বেদনাদায়ক ক্লেশ।
Verse 22
अभ्यवस्कन्दनन्त्वभ्यासादनं विजयो जयः निर्वासनं संज्ञपनं सारणं प्रतिघातनं
অভ্যৱস্কন্দন মানে হঠাৎ ধাৱা/আক্রমণ, আৰু অভ্যাসাদন মানে পুনঃপুনঃ চাপ দি ক্ষয় সাধন; বিজয় আৰু জয়—বিজয়ৰ ভেদ। নিৰ্বাসন মানে শত্ৰুক বাহিৰ কৰি দিয়া; সংজ্ঞাপন মানে বশ কৰি স্বীকৃতিলৈ অনা; সাৰণ মানে ছত্রভঙ্গ কৰি পলাই যাবলৈ বাধ্য কৰা; প্ৰতিঘাতন মানে প্ৰত্যাঘাত/প্ৰতিৰোধ—এইবোৰ তান্ত্ৰিক যুদ্ধক্ৰিয়া।
Verse 23
स्यात्पञ्चता कालधर्मो दिष्टान्तः प्रलयो ऽत्ययः विशो भूमिस्पृषो वैश्या वृत्तिर्वर्तनजीवने
‘পঞ্চতা’ মানে মৃত্যু—পঞ্চভূতত্বলৈ গমন। ‘কালধর্ম’ মানে কালের নিয়ম। ‘দিষ্টান্ত’, ‘প্ৰলয়’ আৰু ‘অত্যয়’ ধ্বংস/বিপৰ্যয়ৰ শব্দ। ‘বিশঃ’ মানে বৈশ্য; তেওঁলোক ‘ভূমিস্পৃশঃ’—ভূমিৰ সংস্পৰ্শ (কৃষি আদি)ৰে জীৱিকা কৰা। ‘বৃত্তি’ মানে উপাৰ্জন/জীৱিকা—নিজ বৃত্তিৰে জীৱনধাৰণ।
Verse 24
कृष्यादिवृत्तयो ज्ञेयाः कुसीदं वृद्धिजीविका उद्धरो ऽर्थप्रयोगः स्यात्कणिशं सस्यमञ्जरी
কৃষি আদি পৰা আৰম্ভ হোৱা বৃত্তিসমূহ (উপাৰ্জনৰ পথ) জানিবলগীয়া। ‘কুসীদ’ মানে সুদে জীৱিকা (সুদখোৰি)। ‘উদ্ধাৰ’ মানে অৰ্থপ্ৰয়োগ—ধন আগতীয়াকৈ দিয়া/বিনিয়োগ। ‘কণিশ’ মানে শস্যৰ শীষ/মঞ্জৰি।
Verse 25
किंशारुः सस्यशूकं स्यात् स्तम्बो गुत्सस्तृणादिनः धाम्यं व्रीहिः स्तम्बकरिः कडङ्गरो वुपं स्मृतं
‘কিংশাৰু’ মানে শস্যৰ শূকযুক্ত শীষ/বাল। ‘স্তম্ব’ মানে তৃণ আদি বস্তুৰ গুচ্ছ। ‘ধাম্য’ মানে ধান/ব্ৰীহি নাম। ‘স্তম্বকাৰী’ শব্দটোও ব্যৱহৃত হয়। আৰু ‘কডঙ্গৰ’ক ‘ৱুপ’ বুলি পৰ্যায়নাম হিচাপে স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 26
माषादयः शमीधान्ये शुकधान्ये यवादयः तृणधान्यानि नीवाराः शूर्पं प्रस्फोटनं स्मृतं
মাষ আদি দাল ‘শমী-ধান্য’ বুলি কোৱা হয়; যৱ আদি ‘শুক-ধান্য’। নীবার (বনৰ ধান) ‘তৃণ-ধান্য’ বুলি গণ্য, আৰু শূৰ্প (কুলা) পৰম্পৰাগতভাৱে ‘প্ৰস্ফোটন’ নামে স্মৃত।
Verse 27
स्यूतप्रसेवौ कण्डोलपिटौ कटकिनिञ्जकौ समानौ रसवत्यान्तु पाकस्थानमहानसे
‘স্যূত’ আৰু ‘প্ৰসেৱ’ সমাৰ্থক; তেনেদৰে ‘কণ্ডোল’ আৰু ‘পিট’, আৰু ‘কটকিন’ আৰু ‘নিঞ্জক’ও একে অৰ্থৰ শব্দ। ৰসৱতী (ৰান্ধনি প্ৰসঙ্গত) পাকস্থল ‘পাক-স্থান’ আৰু বৃহৎ ৰান্ধনি ঘৰ ‘মহানস’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 28
पौरोगवस्तदध्यक्षः सूपकारास्तु वल्लवाः आरालिका आन्धसिकाः सूदा औदनिका गुणाः
পৌৰোগৱ তাৰ অধ্যক্ষ; লগতে সূপকাৰ (ৰান্ধনি) আৰু বল্লৱ (গোপ/পশুপালক)। আৰালিক (চাটনি-মচলা বনোৱা), আন্ধসিক (ৰস/চচ প্ৰস্তুত কৰা), সূদ (ৰান্ধনি-সেৱক) আৰু ঔদনিক (ভাত ৰান্ধনি)—এরা সকলেই প্ৰতিষ্ঠানৰ কাৰ্যকৰ কৰ্মীবৰ্গ (গুণাঃ) বুলি স্মৃত।
Verse 29
क्लीवे ऽम्बरीषं भ्राष्टो ना कर्कर्यालुर्गलन्तिका आलिञ्जरः स्यान्मणिकं सुषवी कृषजीरके
নপুংসক লিঙ্গত ‘অম্বাৰীষ’ শব্দ; ‘ভ্ৰাষ্ট’ পুংলিঙ্গ। ‘কর্কর্যা’, ‘আলু’ আৰু ‘গলন্তিকা’ নাম; ‘আলিঞ্জৰ’ো পৰ্যায়। কৃষজীৰক (ক’লা জিৰা)ৰ বাবে ‘মণিক’ আৰু ‘সুষৱী’ নাম ব্যৱহৃত।
Verse 30
आरनालस्तु कुल्माषं वाह्लीकं हिङ्गु रामठं निशा हरिद्रा पीता स्त्री खण्डे मत्स्यण्डिफाणिते
‘আৰনাল’ কুল্মাষ (টেঙা মাড়/কিণ্বিত দাল-প্ৰস্তুতি)ৰ অন্য নাম। ‘বাহ্লীক’ হিংগু (হিং) আৰু ই ‘ৰামঠ’ নামেও পৰিচিত। ‘নিশা’ হৰিদ্ৰা (হালধি); ‘পীতা’ আৰু ‘স্ত্ৰী’ নামো আছে। ‘খণ্ড’ মত্স্যণ্ডী-ফাণিত (গুড়/মোলাসেছৰ এক প্ৰকাৰ)ৰ নাম।
Verse 31
कूर्चिका क्षिरविकृतिः स्निग्धं मसृणचिक्कणं पृथुकः स्याच्चिपिटको धाना भ्रष्टयवास्त्रियः
কূৰ্চিকা দুধজাত এক ক্ষীৰবিকৃতি/প্ৰস্তুতি; ই স্নিগ্ধ, মসৃণ আৰু চিক্কণ (মসৃণ-উজ্জ্বল) বুলি কোৱা হয়। পৃথুক চেপা শস্য; তদ্ৰূপ চিপিটক, ধানা আৰু তিনিবাৰ ভাজা যৱৰ দানা (ভ্ৰষ্ট-যৱ)ও (নাম) হয়।
Verse 32
जेमनं लेप आहारो माहेयी सौरभी च गौः युगादीनाञ्च बोढारो युग्यप्रसाङ्ग्यशाटकाः
জেমনা, লেপ আৰু আহাৰ—এইবোৰ পদ; তদ্ৰূপ মাহেয়ী আৰু সৌৰভী—গৌ (গাই)-ৰ নাম। যি জুৱাঁ আদি বহন কৰে সি ‘বোধাৰ’; আৰু ‘যুগ্য’, ‘প্ৰসাংগ্য’, ‘শাটক’ বুলিও অন্য সংজ্ঞা আছে।
Verse 33
चिरसूता वष्कयणी धेनुः स्यान्नवसूतिका सन्धिनी वृषभाक्रान्ता वेहद्गर्भोपघातिनी
গাইৰ সংজ্ঞা—(১) চিৰসূতা: বহু আগতে প্ৰসূতা; (২) বষ্কয়ণী: দোহনত দোষ/অৱৰোধ থকা; (৩) নবসূতিকা: সদ্য প্ৰসূতা; (৪) সন্ধিনী: পুনৰ গৰ্ভধাৰণত যুক্ত/ঋতুমতী বা গৰ্ভৱতী; (৫) বৃষভাক্ৰান্তা: ষাঁড়ে আৰূঢ়/আচ্ছাদিত; (৬) বেহদ্-গৰ্ভোপঘাতিনী: বন্ধ্যা বা গৰ্ভহানি/গৰ্ভপাতপ্ৰাপ্ত।
Verse 34
पण्याजीवो ह्य् आपणिको न्यासश्चोपनिधिः पुमान् विपणो विक्रयः सङ्ख्या सङ्ख्येये ह्य् आदश त्रिषु
বাণিজ্যৰে জীৱিকা কৰা লোক ‘আপণিক’ (দোকানী/ব্যৱসায়ী) বুলি কোৱা হয়। ন্যাস আৰু উপনিধি—নিক্ষেপ আৰু গোপন নিক্ষেপৰ বিষয়ে (দায়ী) ব্যক্তিৰ ক্ষেত্ৰতো প্ৰযোজ্য। বাণিজ্য ‘বিপণ’, বিক্ৰী ‘বিক্ৰয়’, সংখ্যা ‘সংখ্যা’; আৰু গণনীয়ত ‘দশ’ক ‘আদশ’ বুলি কোৱা হয় (তিন বচনত)।
Verse 35
विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंख्ययोः संख्यार्थे द्विबहुत्वे स्तस्तासु चानवतेः स्त्रियः
‘বিশ’ৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা সংখ্যাবাচক শব্দসমূহ সদায় একবচন বুলি ধৰা হয়। কিন্তু সংখ্যাৰ্থে, গণনীয় বস্তুৰ সৈতে সম্পৰ্কত ব্যৱহাৰ কৰিলে সিহঁত কেৱল দ্বিবচন আৰু বহুবচনতহে প্ৰয়োগ হয়; আৰু তাত ‘নব্বই’লৈকে সিহঁত স্ত্ৰীলিঙ্গ।
Verse 36
पङ्क्तेः शतसहस्रादि क्रमाद्दशगुणोत्तरं मानन्तु लाङ्गुलिप्रस्थैर् गुञ्जाः पञ्चाद्यमाषकः
পঙ্ক্তি নামৰ একক পৰা আৰম্ভ কৰি মান (ওজন) ক্ৰমে দহগুণকৈ বৃদ্ধি পায়—তাৰ পাছত শত, সহস্ৰ আদিো যথাক্ৰমে। এই পদ্ধতিত লাঙ্গুলি-প্ৰস্থ মানে মাপা পাঁচটা গুঞ্জা (বীজ) মিলি আদ্য মাষক হয়।
Verse 37
ते षोडशाक्षः कर्षो ऽस्त्री पलं कर्षचतुष्टयम् सुवर्णविस्तौ हेम्नो ऽक्षे कुरुविस्तस्तु तत्पले
ষোলটা অক্ষ মিলি এক কৰ্ষ হয়; চাৰিটা কৰ্ষ মিলি এক পল। সুবৰ্ণ-মান (সুৱৰ্ণ-বিস্ত)ত হেমৰ গণনা অক্ষ-প্ৰমাণে হয়, আৰু কুরু-বিস্তত গণনা পল-প্ৰমাণে ধৰা হয়।
Verse 38
तुला स्त्रियां पलशतं भारः स्याद्विंशतिस्तुलाः कार्षापणः कार्षिकः स्यात् कार्षिके ताम्रिके पणः
তুলা (স্ত্ৰীলিং) এশ পলৰ সমান; ভাৰ হয় বিশ তুলা। কাৰ্ষাপণক কাৰ্ষিক বুলিও কোৱা হয়; আৰু কাৰ্ষিক মানত তাম্ৰ মুদ্ৰাক ‘পণ’ বুলি জনা যায়।
Verse 39
द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थमृथक्थं धनं वसु रीतिः स्त्रियामारकूटो न स्त्रियामथ ताम्रकम्
‘দ্ৰব্য’ৰ পৰ্যায়—বিত্ত, স্বাপতেয় (নিজ ধন), ৰিক্থ (উত্তৰাধিকাৰ), পৃথক্থ (পৃথক সম্পত্তি), ধন, বসু। ‘ৰীতি’ স্ত্ৰীলিং; ‘আৰকূট’ স্ত্ৰীলিং নহয়; আৰু ‘তাম্ৰক’ও স্ত্ৰীলিং নহয়।
Verse 40
शुल्वमौदुम्बरं लौहे तीक्ष्णं कालांयसायसी क्षारः काचो ऽथ चपलो रसः सूतश् च पारदे
শুল্ব (তাম), ঔদুম্বৰ-ধাতু, লৌহ, তীক্ষ্ণ (ইস্পাত), কালায়স আৰু আয়সী; লগতে ক্ষাৰ, কাচ; তাৰ পাছত চপল (অভ্ৰক), ৰস (পাৰদ) আৰু সূত—এই সকলো পাৰদ (কুইকসিলভাৰ) সম্পৰ্কে গণ্য।
Verse 41
गरलं माहिषं शृङ्गं त्रपुसीसकपिच्चटं हिण्डीरो ऽब्धिकफः फेणो मधूच्छिष्टन्तु सिक्थकम्
বিষক ‘গৰল’ বোলা হয়; মহিষৰ শিং ‘মাহিষ-শৃঙ্গ’; টিন ‘ত্ৰপু’; সীসা ‘সীসক’; ‘পিচ্চট’ এক বিশেষ খনিজ/মাটিজ পদাৰ্থ; সাগৰৰ ফেন ‘হিণ্ডীৰ’, যাক ‘অব্ধিকফ’ বা ‘ফেণ’ বুলিও কোৱা হয়; আৰু মধুৰ অৱশিষ্ট ‘মধূচ্ছিষ্ট’—অৰ্থাৎ ‘সিক্থক’ (মৌমাখিৰ মোম)।
Verse 42
रङ्गवङ्गे पिचुस्थूलो कूलटी तु मनःशिला यवक्षारश् च पाक्यः स्यात् त्वक्क्षीरा वंशलोचनाः
টিন আৰু সীসা কপাহৰ গুটি সদৃশ স্থূল দানাদাৰ (পিচুস্থূল) ৰূপে গ্ৰহণীয়; ‘কূলটী’ আৰু ‘মনঃশিলা’ (ৰিয়েলগাৰ)ো উল্লিখিত। ‘যৱক্ষাৰ’ পাকে (দগ্ধ/নিষ্কাশনেৰে) প্ৰস্তুত কৰিব লাগে। তদ্ৰূপ ক্ষীৰস্ৰাৱী বাকল (ত্বক্-ক্ষীৰা) আৰু ‘বংশলোচন’ (বাঁহ-মন্না)ো ব্যৱহাৰ্য।
Verse 43
वृषला जधन्यजाः शूद्राश्चाण्डालान्त्याश् चशङ्कराः कारुः शिल्पी संहतैस्तैर् द्वयोः श्रेणिः सजातिभिः
বৃষল, নীচজন্ম, শূদ্ৰ, চাণ্ডাল আৰু অন্ত্য, লগতে শংকৰ (সংকৰ) জাতিসমূহ—ইয়াৰ ভিতৰত কাৰু (কাৰিগৰ) আৰু শিল্পীও অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে নিজৰ সমজাতীয় গোটৰ সৈতে একত্ৰিত হৈ দুটা ‘শ্ৰেণী’ (গিল্ড) গঠন কৰে।
Verse 44
रङ्गाजीवश्चित्रकरस्त्वष्टा तक्षा च वर्धकिः नाडिन्धमः स्वर्णकारो नापितान्तावसायिनः
ইয়াত ৰং-কাম কৰি জীৱিকা কৰা, চিত্ৰকৰ, ত্বষ্টা (ধাতু ঢালাই/কাৰিগৰ), তক্ষা (ছুতাৰ) আৰু বর্ধকি (নিৰ্মাতা) আছে; লগতে নাড়ীন্ধম (নল/পাইপ নিৰ্মাতা), স্বৰ্ণকাৰ, নাপিত আৰু অন্তাৱসায়ী (নিম্নস্তৰৰ সমাপ্তি/সেৱা কৰ্মী)ও আছে।
Verse 45
जावालः स्यादजाजीवो देवाजीवस्तु देवलः जायाजीवस्तु शैलूषा भृतको भृतिभुक्तथा
যি ছাগলী পালন কৰি জীৱিকা কৰে সি ‘জাৱাল’; যি দেৱসেৱা/মন্দিৰসেৱাৰে জীৱিকা কৰে সি ‘দেৱল’। যি পত্নীৰ উপাৰ্জনত চলে সি ‘শৈলূষ’; আৰু যি মজুৰি/বেতনত জীৱিকা কৰে সি ‘ভৃতক’ (ভাড়াটে কৰ্মী) বুলি কোৱা হয়।
Verse 46
विवर्णः पामरो नीचः प्राकृतश् च पृथग्जनः विहीनोपसदो जाल्मो भृत्ये दासेरचेटकाः
এনেকুৱা ব্যক্তি অৱনত অৱস্থাৰ, পামৰ, নীচ আৰু প্ৰাকৃত; সাধাৰণ জন; সংস্কাৰহীন, সঙ্গদোষে বহিষ্কৃত আৰু অধম—ভৃত্য, দাস আৰু চেটক বুলি কোৱা হয়।
Verse 47
पटुस्तु पेशलो दक्षो मृगयुर्लुब्धकः स्मृतः चाण्डालस्तु दिवाकीर्तिः पुस्तं लेप्यादिकर्मणि
‘পটু’, ‘পেশল’ আৰু ‘দক্ষ’—এই শব্দসমূহ নিপুণ/কুশল অৰ্থত ব্যৱহৃত। শিকারীক ‘মৃগয়ু’ আৰু ‘লুব্ধক’ বুলিও কোৱা হয়। ‘চাণ্ডাল’ক ‘দিবাকীৰ্তি’ বুলিও নিৰ্দেশ কৰা হয়। ‘পুস্তম্’ লেপন আদি প্ৰলেপ-কর্ম বুজায়।
Verse 48
पञ्चालिका पुत्रिका स्याद्वर्करस्तरुणः पशुः मञ्जूषा पेटकः पेडा तुल्यसाधारणौ समौ प्रतिमा स्यात् प्रतिकृतिर्वर्गा ब्रह्मादयः स्मृताः
‘পঞ্চালিকা’ক ‘পুত্ৰিকা’ (পুতলা/মূৰ্তি) বুলিও কোৱা হয়। ‘ৱৰ্কৰ’ মানে তৰুণ পশু। সিন্দুক ‘মঞ্জূষা’, ‘পেটক’ বা ‘পেডা’ নামে জনা যায়। ‘তুল্য’ আৰু ‘সাধাৰণ’—‘সম’ (সমান) অৰ্থত সমাৰ্থক। ‘প্ৰতিমা’ক ‘প্ৰতিকৃতি’ বোলা হয়। ‘ৱৰ্গাঃ’ বুলিলে ব্ৰহ্মা আদি দেৱসমূহৰ গোট বুজায়।
Frequently Asked Questions
It codifies precise technical vocabulary across governance (kingly grades, ministers, judges, treasury roles), Dhanurveda (formations from patti upward, akṣauhiṇī reckoning, armour and weapon synonyms), and economy (trade, coinage, and standardized weights).
By treating correct worldly nomenclature—administration, war-ethics, livelihood, and craft—as dharmic knowledge revealed by Agni, it frames competent action (pravṛtti) as a support for righteous order and thus a preparatory ground for inner discipline leading to mukti.