Adhyaya 366

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे क्षत्रविट्शीद्रवर्गा माम पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षट्षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः सामान्यनामलिङ्गानि अग्निर् उवाच सामान्यान्य् अथ वक्ष्यामि नामलिङ्गानि तच्छृणु सुकृती पुण्यवान् ध्नयो महेच्छस्तु महाशयः

এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰ-বৰ্গ’ নামৰ ৩৬৫তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ৩৬৬তম অধ্যায় আৰম্ভ—‘সামান্য নামৰূপ আৰু সিহঁতৰ লিঙ্গ’। অগ্নি ক’লে—এতিয়া মই সামান্য নাম আৰু সিহঁতৰ লিঙ্গ ব্যাখ্যা কৰিম; শুনা—‘সুকৃতী’, ‘পুণ্যবান্’, ‘ধন্য’, ‘মহেচ্ছ’ আৰু ‘মহাশয়’ আদি।

Verse 2

प्रवीणनिपुणाभिज्ञविज्ञनिष्णातशिक्षिताः स्युर्वदान्यस्थूललक्षदानशौण्डा बहुप्रदे

তেওঁলোক প্ৰৱীণ, নিপুণ, অভিজ্ঞ, বিদ্বান, বিষয়ত নিষ্ণাত আৰু সু-শিক্ষিত হওক; উদাৰ দাতা হওক, লক্ষমূল্যৰ বৃহৎ দান দিবলৈ সাহসী হওক, আৰু বহুলভাৱে দান কৰা লোক হওক।

Verse 3

कृती कृतज्ञः कुशल आसक्तोद्युक्त उत्सुकः इभ्य आढ्यः परिवृढो ह्य् अधिभूर्नायको ऽधिपः

তেওঁ সক্ষম আৰু কৃতকাৰ্য, কৃতজ্ঞ আৰু দক্ষ। আসক্ত হৈও উদ্যমী আৰু উৎসুক। তেওঁ কুলীন আৰু ধনবান, পৰিপক্ব আৰু অভিজ্ঞ; নিশ্চয়েই পৰম শাসক—নায়ক আৰু অধিপতি।

Verse 4

लक्ष्मीवान् लक्ष्मणः श्रीलः स्वतन्त्रः स्वैर्यपावृतः खलपूः स्याद्वहुकरो दीर्घसूत्रश्चिरक्रियः

যাৰ মাজত লক্ষ্মীৰ সৌভাগ্য আছে সি ‘লক্ষ্মীৱান’; শুভ লক্ষণেৰে যুক্ত সি ‘লক্ষ্মণ’; আৰু দীপ্তিমান/শ্ৰীমন্ত সি ‘শ্ৰীল’। যি স্বতন্ত্ৰভাৱে কাৰ্য কৰে সি ‘স্বতন্ত্র’; স্বৈৰাচাৰে আচ্ছন্ন সি ‘স্বৈর্যপাবৃত’। দুষ্ট ব্যক্তি ‘খলপূ’; বহু কাম কৰা ‘বহুকর’; বিষয় দীঘলীয়া কৰা ‘দীর্ঘসূত্র’; আৰু ধীৰে কাৰ্য কৰা ‘চিরক্রিয়’।

Verse 5

जाल्मो ऽसमीक्ष्यकारी स्यात् कुण्ठो मन्दः क्रियासु यः कर्मशूरः कर्मठः स्याद्भक्षको घस्मरो ऽद्मरः

‘জাল্ম’ বুলিলে যি বিবেচনা নকৰাকৈ কাম কৰে। ‘কুণ্ঠ’ বুলিলে কামত মন্দ আৰু অলস ব্যক্তি। ‘কৰ্মশূৰ’ আৰু ‘কৰ্মঠ’—কামত বীৰ্যবান আৰু পৰিশ্ৰমী মানুহক বুজায়। ‘ভক্ষক’, ‘ঘস্মৰ’ আৰু ‘অদ্মৰ’—এইবোৰ লোভে গিলি খোৱা ভোজনকাৰীৰ নাম।

Verse 6

लोलुपो गर्धलो गृध्रुर्विनीतप्रश्रितौ तथा धृष्टे धृष्णुर्वियातश् च निभृतः प्रतिभान्विते

‘লোভী’ বুজাবলৈ ‘লোলুপ’, ‘গর্ধল’ আৰু ‘গৃধ্ৰু’ শব্দ আছে। তদ্ৰূপ নম্ৰ আৰু সুসংস্কৃত ব্যক্তিক ‘বিনীত’ আৰু ‘প্ৰশ্ৰিত’ বোলা হয়। ‘ধৃষ্ট’ আৰু ‘ধৃষ্ণু’ সাহসী/নির্ভীক; ‘বিয়াত’ গুচি যোৱা; ‘নিভৃত’ সংযত-শান্ত; আৰু ‘প্ৰতিভান্বিত’ দীপ্ত বুদ্ধিসম্পন্নক সূচায়।

Verse 7

प्रगल्भो भीरुको भीरुर्वन्दारुरभिवादके भूष्णुर्भविष्णुर्भविता ज्ञाता विदुरबिन्दुकौ

তেওঁ প্ৰগল্ভ আৰু স্বধৈৰ্যযুক্ত; দুষ্টৰ বাবে ‘ভীৰুক’ আৰু ‘ভীৰু’—ভয় জগোৱা আৰু ভয়ৰ কাৰণৰূপে প্ৰতীয়মান। তেওঁ বন্দনীয় আৰু অভিবাদনীয়। তেওঁ ভূষণস্বৰূপ প্ৰভু; যি হয়, যি হ’ব, আৰু হোৱাৰ কাৰণ। তেওঁ জ্ঞাতা; ‘বিদুৰ’—বিবেকী; আৰু ‘অবিন্দুক’—বিন্দুহীন, নিৰ্মল, নিৰুপাধি।

Verse 8

मत्तशौण्डोत्कटक्षीवाश् चण्डस्त्वत्यन्तकोपनः देवानञ्चति देवद्र्यङ्विश्वद्र्यङ्विश्वगञ्चति

‘মত্ত’, ‘শৌণ্ড’, ‘উৎকট’ আৰু ‘ক্ষীৱ’ শব্দসমূহে অতি মদোন্মত্ত/উগ্ৰ অৱস্থাত থকা ব্যক্তিক বুজায়। ‘চণ্ড’ মানে অত্যন্ত ক্ৰোধী। ‘দেৱানঞ্চতি’ বোলা হয় যি দেৱসকলৰ মাজত বিচৰণ কৰে; তদ্ৰূপ ‘দেৱদ্ৰ্যঙ্’, ‘বিশ্বদ্ৰ্যঙ্’ আৰু ‘বিশ্বগ’ সকলো দিশে, সৰ্বত্ৰ গমনকাৰীক সূচায়।

Verse 9

यः सहाञ्चति स सध्र्यङ् स तिर्यङ् यस्तिरो ऽञ्चति वाचोयुक्तिः पटुर्वाग्मी वावदूकश् च वक्तरि

যি একে দিশাত একেলগে চলে সি ‘সধ্ৰ্যঙ্’; যি আড়াআড়ি/তির্যক চলে সি ‘তির্যঙ্’; আৰু যি আঁতৰাই গৈ বেঁকা পথে চলে সি ‘তিরো’ঞ্চতি’। বক্তাত ‘বাচোযুক্তি’ বাক্যগঠনৰ যুক্ততা; ‘পটু’ বাক্-কৌশল; ‘বাগ্মী’ বাগ্মিতা; আৰু ‘বাবদূক’ অধিক কথা কোৱা ব্যক্তি।

Verse 10

स्याज्जल्पकस्तु वाचालो वाचाटो बहुगर्ह्यवाक् अपध्वस्तो धिक्कृतः स्याद्बद्धे कीलितसंयतौ

অধিক বকবক কৰা ব্যক্তিক ‘জল্পক’, ‘বাচাল’ বা ‘বাচাট’ বোলা হয়—যাৰ বাক্য অতি নিন্দনীয়। যি অপমানিত/কলঙ্কিত সি ‘অপধ্বস্ত’ বা ‘ধিক্কৃত’। যি বাঁধা/নিয়ন্ত্রিত তাৰ বাবে ‘কীলিত’ আৰু ‘সংযত’ শব্দ ব্যৱহাৰ হয়।

Verse 11

वरणः शब्दनो नान्दीवादी नान्वीकरः समाः व्यसनार्तोपरक्रौ द्वौ बद्धे कीलितसंयतौ

‘বৰণ’, ‘শব্দন’, ‘নান্দীবাদী’ আৰু ‘নান্বীকৰ’—এইবোৰ পৰস্পৰ সমাৰ্থক। তদ্ৰূপ ‘ব্যসনাৰ্ত’ আৰু ‘উপরক্রৌ’ এই যুগলও সমাৰ্থক; আৰু ‘বদ্ধ’ অৰ্থত ‘কীলিত’ পৰ্যায়, ‘সংযত’ও তেনেদৰে অন্য সমপদে বুজোৱা হয়।

Verse 12

विहिस्तव्याकुलौ तुल्यौ नृशंसक्रूरघातुकाः पापो धूर्तो वञ्चकः स्यान्मूर्खे वैदेहवालिशौ

‘বিহিস্ত’ আৰু ‘আকুল’ সমাৰ্থক। ‘নৃশংস’, ‘ক্ৰূৰ’ আৰু ‘ঘাতুক’ নিৰ্দয়, নিষ্ঠুৰ হত্যাকাৰীক সূচায়। ‘পাপ’, ‘ধূর্ত’ আৰু ‘বঞ্চক’ পাপী, ধূর্ত আৰু প্ৰতাৰকৰ অৰ্থত ব্যৱহৃত। মূৰ্খৰ বাবে ‘বৈদেহ’ আৰু ‘বালিশ’ শব্দ আছে।

Verse 13

कदर्ये कृपणक्षुद्रौ मार्गणो याचकार्थिनौ अहङ्कारवानहंयुः स्याच्छुभंयुस्तु शुभान्वितः

‘কদৰ্য’ মানে কঞ্জুস; ‘কৃপণ’ আৰু ‘ক্ষুদ্ৰ’ তুচ্ছ আৰু নীচ স্বভাৱ বুজায়। ‘মাৰ্গণ’ লাভৰ বাবে সন্ধানকাৰী; ‘যাচক’ আৰু ‘অর্থিন’ ক্ৰমে ভিক্ষাপ্ৰাৰ্থী আৰু ধনকামী। ‘অহংকাৰবান’ গৰ্বযুক্ত; ‘অহংয়ুঃ’ আত্মশ্লাঘী। ‘শুভংয়ুঃ’ শুভ প্ৰবৃত্তিসম্পন্ন।

Verse 14

कान्तं मनोरमं रुच्यं हृद्याभीष्टे ह्य् अभीप्सिते असारं फल्गु शून्यं वै मुख्यवर्यवरेण्यकाः

যদিও সি কান্ত, মনোৰম, ৰুচিকৰ আৰু হৃদয়গ্ৰাহী—এমনকি ইষ্ট আৰু আকাঙ্ক্ষিতো হয়—তথাপি সি অসাৰ, তুচ্ছ আৰু শূন্য; এইদৰে মুখ্য, শ্ৰেষ্ঠ আৰু বৰণীয় প্ৰমাণীসকলে নিৰ্ণয় কৰে।

Verse 15

श्रेयान् श्रेष्ठः पुष्कलः स्यात्प्राग्र्याग्र्यग्रीयमग्रिमं वड्रोरु विपुलं पीनपीव्नी तु स्थूलपीवरे

‘শ্ৰেয়ান্’, ‘শ্ৰেষ্ঠ’ আৰু ‘পুষ্কল’ শব্দসমূহ “উৎকৃষ্ট/শ্ৰেষ্ঠ” অৰ্থত ব্যৱহৃত। ‘প্ৰাগ্ৰ্য’, ‘অগ্ৰ্য’, ‘অগ্রীয়’ আৰু ‘অগ্ৰিম’ মানে “অগ্ৰ/প্ৰথম”। ‘বড্ৰোৰু’ আৰু ‘বিপুল’ মানে “প্ৰশস্ত/বিস্তৃত”। ‘পীন’ আৰু ‘পীব্নী’ “মাংসল/পুষ্ট”, আৰু ‘স্থূল’ ‘পীবর’ “স্থূলকায়/মোটা” বুজায়।

Verse 16

स्तोकाल्पक्षुल्लकाः सूक्ष्मं श्लक्ष्णं दभ्रंकृशन्तनु मात्राकुटीलवकणा भूयिष्ठं पुरुहं पुरु

তেওঁলোক স্তোক, অল্প আৰু ক্ষুল্লক—অৰ্থাৎ সৰু দেহগঠনৰ—সূক্ষ্ম, মসৃণ, অল্প-মাংসল আৰু কৃশতনু। তেওঁলোকৰ মাপ-জোখ বেঁকা আৰু অনিয়মিত; কেশ সূক্ষ্ম আৰু কুঞ্চিত। অধিকাংশ ক্ষেত্ৰত এনে লক্ষণ বহুজনৰ মাজত অধিক পৰিমাণে দেখা যায়।

Verse 17

अखण्डं पूर्णसकलमुपकण्ठान्तिकाभितः समीपे सन्निधाभ्यासौ नेदिष्टं सुसमीपकं

‘অখণ্ড’ মানে অবিচ্ছিন্ন, সমগ্ৰ; ‘পূর্ণ’ মানে সকলো অংগ-অৱয়ৱসহ সম্পূৰ্ণ। ‘উপকণ্ঠ’, ‘আন্তিক’ আৰু ‘অভিতঃ’ নিকটতা সূচায়; ‘সমীপ’ মানে ওচৰ। ‘সন্নিধি’ আৰু ‘অভ্যাস’ ঘনিষ্ঠ উপস্থিতি/সান্নিধ্য বুজায়। ‘নেদিষ্ট’ মানে সৰ্বাধিক ওচৰ, আৰু ‘সু-সমীপক’ মানে অতি ওচৰ।

Verse 18

सुदूरे तु दविष्ठं स्याद्वृत्तं निस्तलवर्तुले उच्चप्रांशून्नतोदग्रा ध्रुवो नित्यः सनातनः

ই অতি দূৰত, সৰ্বাধিক দূৰৱৰ্তী; ই মসৃণ আৰু বৃত্তাকাৰ চাকতি সদৃশ। উচ্চ আৰু ঊৰ্ধ্বমুখী, শিখৰযুক্ত—ধ্ৰুৱ (ধ্ৰুৱতৰা) স্থিৰ, নিত্য আৰু সনাতন।

Verse 19

आविद्धं कुटिलं भुग्नं वेल्लितं वक्रमित्यपि पाठो ऽयं पुररुक्तिदोषेण दुष्टः चञ्चलं तरलञ्चैव कठोरं जठरं दृढं

‘আবিদ্ধ’, ‘কুটিল’, ‘ভুগ্ন’, ‘বেল্লিত’ আৰু ‘বক্র’—এনেকুৱা পাঠো পুনৰুক্তি-দোষে দুষ্ট। তেনেদৰে দোষযুক্ত উচ্চাৰণ—চঞ্চল, অতিতৰল, কঠোৰ, ‘জঠৰ’ (কণ্ঠগুরু) আৰু দৃঢ়।

Verse 20

प्रत्यग्रो ऽभिनवो नव्यो नवीनो नूतनो नवः एकतानो ऽनन्यवृत्तिरुच्चण्डमविलम्बितं

তেওঁ সদা নব্য—নবোদিত, অভিনৱ, নতুন, নবীন, নূতন। তেওঁ একতান (একাগ্ৰ), অন্য পথলৈ ন ঢলোৱা; উগ্ৰ-প্ৰতাপী আৰু অবিলম্বিত (বিলম্ব নকৰা)।

Verse 21

उच्चावचं नैकभेदं सम्बाधकलिलं तथा तिमितं स्तिमितं क्लिन्नमभियोगत्वभिग्रहः

‘উচ্চ-নীচ’, ‘বহু ভেদযুক্ত’, ‘ভিৰেৰে ঠাসা আৰু গুলমাল’; লগতে ‘তিমিত’ (অন্ধকাৰময়), ‘স্তিমিত’ (নিশ্চল), আৰু ‘ক্লিন্ন’ (ভিজা)—এইবোৰ প্ৰয়োগত প্ৰযুক্তিগত নিৰ্দেশক (অভিযোগগত অভিগ্ৰহ) হিচাপে গৃহীত।

Verse 22

स्फातिर्वृद्धौ प्रथा ख्यातौ समाहारः समुच्चयः अपहारस्त्वपचयो विहारस्तु परिक्रमः

‘স্ফাতি’ বৃদ্ধি বুজায়। ‘প্ৰথা’ খ্যাতি (প্ৰসিদ্ধি)। ‘সমাহাৰ’ সংগ্ৰহ, অৰ্থাৎ সমুচ্চয়। ‘অপহাৰ’ অপচয়/হ্ৰাস সূচায়। আৰু ‘বিহাৰ’ পৰিক্ৰমা, অৰ্থাৎ চাৰিওফালে ঘূৰা।

Verse 23

प्रत्याहार उपादानं निर्हारो ऽभ्यवकर्षणं विघ्नो ऽन्तरायः प्रत्यूहः स्यादास्यात्वासना स्थितिः

‘প্ৰত্যাহাৰ’ ইন্দ্ৰিয়সমূহক প্ৰত্যাৱর্তন কৰোৱা; ‘নিৰ্হাৰ’ বাহিৰলৈ টানি উলিয়োৱা; ‘অভ্যৱকৰ্ষণ’ টানি আঁতৰ কৰা। ‘বিঘ্ন’ বাধা; ‘অন্তৰায়’ প্ৰতিবন্ধ; ‘প্ৰত্যূহ’ প্ৰতি-বাধা। ‘আস্যত্ব’ বহি থকাৰ অৱস্থা, আৰু ‘আসন-স্থিতি’ আসনত স্থৈৰ্য।

Verse 24

सन्निधिः सन्निकर्षः स्यात्मंक्रमो दुर्गसञ्चरः उपलम्भस्त्वनुभवः प्रत्यादेशो निराकृतिः

‘সন্নিধি’ নৈকট্য; ‘সন্নিকর্ষ’ ঘনিষ্ঠ সংস্পৰ্শ। ‘আত্মক্রম’ অন্তঃস্থিত/স্বাভাৱিক ক্ৰম, আৰু ‘দুৰ্গসঞ্চৰ’ দুৰ্গম গমন। ‘উপলম্ভ’ সাক্ষাৎ অনুভৱ; ‘প্ৰত্যাদেশ’ প্ৰতিউক্তিৰে খণ্ডন; ‘নিৰাকৃতি’ প্ৰত্যাখ্যান/নিষেধ।

Verse 25

परिरम्भःपरिष्वङ्गः संश्लेष उपगूहनं अनुमा पक्षहेत्वाद्यैर् डिम्बे भ्रमरविप्लवौ

‘পৰিৰম্ভ’, ‘পৰিষ্বঙ্গ’, ‘সংশ্লেষ’ আৰু ‘উপগূহন’—এইবোৰ আলিঙ্গন আৰু ঘনিষ্ঠ জড়াৱৰ নাম। তদ্ৰূপ ‘অনুমান’ ‘পক্ষ’, ‘হেতু’ আদি অৱয়ৱৰ সৈতে বুজিব লাগে। আৰু ‘ডিম্ব’, ‘ভ্ৰমৰ’, ‘বিপ্লৱ’ আদি পদ কাব্যশাস্ত্ৰত পাৰিভাষিক সংজ্ঞা ৰূপে জ্ঞেয়।

Verse 26

असन्निकृष्तार्थज्ञानं शब्दाद्धि शाब्दमीरितं सादृश्यदर्शनात्तुल्ये बुद्धिः स्यादुपमानकं

ইন্দ্ৰিয়ৰ প্ৰত্যক্ষ নিকটত নথকা বিষয়ৰ বিষয়ে শব্দৰ পৰা উৎপন্ন জ্ঞানক ‘শাব্দ-প্ৰমাণ’ বুলি কোৱা হয়। আৰু সাদৃশ্য দর্শনৰ পৰা এক বস্তুক আন এটাৰ তুল্য বুলি ধৰা যে বুদ্ধি জন্মে, সেয়াই ‘উপমান-প্ৰমাণ’।

Verse 27

कार्यं दृष्ट्वा विना नस्यादर्थापत्तिः परार्थधीः प्रतियोगिन्यागृहीते भुवि नास्तीत्यभावकः इत्यादिनामलिङ्गो हि हरिरुक्तो नृबुद्धये

কাৰ্য দেখি য’ত এই বোধ হয় যে আবশ্যক কাৰণ কল্পনা নকৰিলে ই সম্ভৱ নহয়, সেয়াই ‘অর্থাপত্তি’। ‘পৰাৰ্থধী’ হৈছে অন্যক বুজাবলৈ (হেতু আদি ৰূপে) কোৱা জ্ঞান। ‘প্ৰতিযোগী’ গ্ৰহণ নোহোৱাত “ইয়াত ভূমিত নাই” ইত্যাদি ৰূপে যি অভাৱবোধ জন্মে, সেয়া ‘অভাবক’। আৰু মানববুদ্ধিৰ বোধাৰ্থে হৰি (বিষ্ণু)ক ‘অলিঙ্গ’ (লক্ষণহীন) বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।