Adhyaya 361
Adhyāya 361 — अव्ययवर्गः (Avyaya-vargaḥ) — The Section on Indeclinables (Colophon/Closure)
এই অধ্যায়ত অগ্নিপুৰাণৰ কোষ-ভাগৰ অব্যয়বৰ্গৰ সমাপ্তি উল্লেখ কৰা হৈছে। আগ্নেয় শিক্ষাধাৰাত ব্যাকৰণগতভাৱে অপরিবর্তনীয় অব্যয়ৰ পৰা আগবাঢ়ি বাক্য-প্ৰয়োগত অৰ্থ-ব্যৱস্থাপনা কেনেকৈ হয় তাৰ দিশ দেখুওৱা হৈছে। সমাপনসূত্ৰই এই প্ৰযুক্তিগত একক সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ কথা জনাই, পৰৱৰ্তী বিদ্যা—নানাৰ্থ (বহুঅৰ্থী) শব্দৰ শ্ৰেণীবিভাগ—লৈ সংক্রমণ সাজি তোলে। শব্দজ্ঞানক প্ৰকাশিত উপদেশৰ অংশ হিচাপে স্থাপন কৰি গ্ৰন্থে কয় যে ভাষাগত স্পষ্টতা যজ্ঞকর্ম, ব্যৱহাৰ/ন্যায়, আৰু শাস্ত্ৰব্যাখ্যাত অত্যাৱশ্যক; ইয়াৰ ফলত ভুক্তি ধৰ্মানুগত হয় আৰু মুক্তিৰ লক্ষ্যো সংৰক্ষিত থাকে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अव्ययवर्गा नाम षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नानार्थवर्गाः अग्निर् उवाच आकाशे त्रिदिवे नाको लोकस्तु भवने जने पद्ये यशसि च श्लोकःशरे खड्गे च सायकः
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘অব্যয়বৰ্গ’ নামৰ ৩৬১তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ‘নানাৰ্থবৰ্গ’ নামৰ ৩৬২তম অধ্যায় আৰম্ভ হয়। অগ্নিয়ে ক’লে—‘নাক’ শব্দ আকাশ, ত্ৰিদিব (তৃতীয় স্বৰ্গ) আৰু স্বৰ্গ অৰ্থে ব্যৱহৃত। ‘লোক’ শব্দ ভৱন/নিবাস, জনসমষ্টি, পদ্যৰ পাদ, আৰু যশ অৰ্থে। ‘সায়ক’ শব্দ বাণ আৰু খড়্গ—দুয়ো অৰ্থে প্ৰযোজ্য।
Verse 2
आनकः पटहो भेरी कलङ्को ऽङ्कापवादयोः मारुते वेधसि व्रध्ने पुंसि कः कं शिरो ऽम्बुनोः
‘আনক’ মানে নগাড়া (পটহ-বিশেষ); ‘পটহ’ আৰু ‘ভেৰী’ ঢোলজাতীয় বাদ্য। ‘কলঙ্ক’ শব্দ দাগ/দূষণ আৰু অপবাদ/নিন্দা—দুয়ো অৰ্থে। ‘ক’ শব্দ বায়ু, বেধস্ (স্ৰষ্টা), ব্ৰধ্ন আৰু পুৰুষ অৰ্থে; ‘কম্’ শব্দ শিৰ (মূৰ) আৰু জল—দুয়ো অৰ্থে ব্যৱহৃত।
Verse 3
स्यात् पुलाकस्तुच्छधान्ये संक्षेपे भक्तसिक्थके महेन्द्रगुग्गुलूलूकव्यालग्राहिषु कौशिकः
‘পুলাক’ শব্দ তুচ্ছ/নিকৃষ্ট ধান্য বুজায়। ‘সংক্ষেপ’ মানে সংক্ষিপ্ত সাৰ-সংগ্ৰহ। ‘ভক্তসিক্থক’ বুলিলে ৰান্ধা ভাতত জমা হোৱা ষ্টাৰ্চযুক্ত পল/অৱশিষ্ট বুজায়। ‘কৌশিক’ শব্দ মহেন্দ্ৰ, গুগ্গুলু, পেঁচা, সাপ, আৰু গ্ৰাহী/ধৰনেওৱালা অৰ্থে ব্যৱহৃত।
Verse 4
शालावृकौ कपिश्वानौ मानं स्यान्मितिसाधनं सर्गः स्वभावनिर्मोक्षनिश् चयाध्यायस्मृष्टिषु
‘শালাবৃক’ আৰু ‘কপিশ্বান’ (এটা প্ৰকাৰৰ) শিয়ালৰ বাচক। ‘মান’ হৈছে যাৰ দ্বাৰা মাপ সম্পন্ন হয়। ‘সৰ্গ’ শব্দটো সৃষ্টি, স্বভাৱ, মোক্ষ, নিশ্চয়, অধ্যায় আৰু স্মৃতি-সংগ্ৰহ/সংকলন অৰ্থত ব্যৱহৃত।
Verse 5
योगः सन्नहनोपायध्यानसङ्गतियुक्तिषु भोगः सुखे स्त्र्यादिभृतावब्जौ शङ्कनिशाकरौ
‘যোগ’ শব্দ সন্নাহ/সজ্জা, উপায়/পদ্ধতি, ধ্যান, সংগতি/সংযোগ আৰু যুক্তি/কৌশল অৰ্থত ব্যৱহৃত। ‘ভোগ’ সুখভোগ আৰু পত্নী আদি লোকৰ ভৰণ-পোষণকো বুজায়। ‘অব্জ’ (জলজ) শঙ্খ আৰু চন্দ্ৰ—দুয়োটাৰ বাচক।
Verse 6
काके भगण्डौ करटौ दुश् चर्मा शिपिविष्टकः रिष्टं क्षेमाशुभाभावेष्वरिष्टे तु शुभाशुभे
কাকত বিকৃত লক্ষণ দেখা দিলে ভগণ্ড (ভগন্দর), কৰট (ফোঁড়া/গাঁঠ), দুশ্চৰ্ম (ৰোগাক্ৰান্ত/দূষিত চাম) আৰু শিপিবিষ্টক—এইবোৰ ‘অৰিষ্ট’, অৰ্থাৎ অনিষ্টসূচক অপশকুন। কিন্তু ক্ষেম (কল্যাণ) আৰু অশুভভাবৰ অভাৱ থাকিলে অৰিষ্টক মিশ্ৰ—শুভ-অশুভ উভয়—বুলি বুজিব লাগে।
Verse 7
व्युष्टिः फले समृद्धौ च दृष्टिर्ज्ञाने ऽक्ष्णि दर्शने निष्ठानिष्पत्तिनाशान्ताः काष्ठोत्कर्षे स्थितौ दिशि
‘ব্যুষ্টি’ ফলপ্ৰাপ্তি আৰু সমৃদ্ধি বুজায়। ‘দৃষ্টি’ জ্ঞান; ‘অক্ষ্ণি/অক্ষি’ চকু; আৰু ‘দৃষ্টি’ দর্শন/দেখাও। ‘নিষ্ঠা’, ‘নিষ্পত্তি’, ‘নাশ’ আৰু ‘অন্ত’—সমাপ্তি/নিবৃত্তি অৰ্থবাচক। ‘কাষ্ঠা’ উৎকৰ্ষ (চূড়ান্ত সীমা), স্থিতি আৰু দিশ (দিক্) অৰ্থতো ব্যৱহৃত।
Verse 8
भूगोवाचस्त्विडा इलाः प्रगाढं भृषकृच्छ्रयोः भृशप्रतिज्ञयोर्वाढं शक्तस्थूलौ दृढौ त्रिषु
‘ভূ’ আৰু ‘গো’ক ‘বাক্’ বুলিও কোৱা হয়; ‘ইড়া’ আৰু ‘ইলা’ শব্দও সেই একে অৰ্থৰ বাচক। ‘প্ৰগাঢ়’ মানে “অত্যন্ত কঠিন/দুৰ্গম”। ‘বাঢ়’ দৃঢ়সঙ্কল্পী আৰু প্ৰবল প্ৰতিজ্ঞা/ব্ৰতধাৰীৰ অৰ্থে ব্যৱহৃত। তিন লিঙ্গত ‘শক্ত’ আৰু ‘স্থূল’ মানে “বলবান” আৰু “স্থূল/মোটা”, আৰু ‘দৃঢ়’ মানে “স্থিত/অচল”।
Verse 9
विन्यस्तसंहतौ व्यूढौ कृष्णो व्यासे ऽर्जुने हरौ पणो दूयतादिषूत्सृष्टे भृतौ मूल्ये धने ऽपि च
‘বিন্যস্ত’ আৰু ‘সংহত’ শব্দৰ অৰ্থ ‘সজোৱা/স্থাপন কৰা’; ‘ব্যূঢ়’ মানে ‘ব্যূহবদ্ধভাৱে বিন্যস্ত’। ‘কৃষ্ণ’ নামটো ব্যাস, অৰ্জুন আৰু হৰি (বিষ্ণু)-ৰ ক্ষেত্ৰতো প্ৰযোজ্য। ‘পণ’ জুৱা আদি ক্ষেত্ৰত দাওঁ/পণ; লগতে ভৃতি (বেতন), মূল্য আৰু ধন অৰ্থেও ব্যৱহৃত।
Verse 10
मौर्व्यां द्रव्याश्रिते सत्वशुक्लसन्ध्यादिके गुणः श्रेष्ठे ऽधिपे ग्रामणीः स्यात् जुग्प्साकरुणे घृणे
‘গুণ’ শব্দ (১) মূৰ্বা-তন্তুৰ ধনুৰ্জ্যা, (২) দ্ৰব্যাশ্ৰিত ধৰ্ম/লক্ষণ, (৩) সত্ত্ব, (৪) শ্বেতত্ব, আৰু (৫) সন্ধ্যা আদি অৰ্থত ব্যৱহৃত। ই ‘শ্ৰেষ্ঠ’, ‘অধিপতি’ আৰু ‘গ্ৰামণী’ (গাঁও-প্ৰধান) অৰ্থেও প্ৰযোজ্য। ‘ঘৃণা’ মানে জুগুপ্সা আৰু কৰুণা—দুয়ো।
Verse 11
तृष्णा स्पृहापिपासे द्वे विपणिः स्याद्वणिक्पथे विषाभिमरलोहेषु तीक्ष्णं क्लीवे खरे त्रिषु
‘তৃষ্ণা’ আৰু ‘স্পৃহা’—এই দুটা শব্দ পিপাসা/তৃষ্ণা অৰ্থে ব্যৱহৃত। ‘বিপণি’ মানে বণিকৰ পথ বা বজাৰ। ‘তীক্ষ্ণ’ শব্দ নপুংসকত বিষ, লোহা আৰু মাৰক দ্ৰব্য; আৰু পুংলিঙ্গত ‘খৰ’ অৰ্থাৎ গাধা বুজায়।
Verse 12
प्रमाणं हेतुमर्यादाशास्त्रेयत्ताप्रमातृषु करणं क्षेत्रगात्रादावीरिणं शून्यमूषरं
প্ৰমাণ, হেতু আৰু মৰ্যাদা—ইয়াৰ শাস্ত্ৰীয় নিৰূপণ প্ৰমাতা (জ্ঞানী)ৰ সাপেক্ষে কৰা হয়। ‘কৰণ’ শব্দ ক্ষেত্ৰ, গাত্ৰ (দেহ) আদি প্ৰসঙ্গত ‘সাধন/উপকৰণ’ অৰ্থে কোৱা হয়। ভূমি অনুৰ্বৰ হলে ‘ঈৰিণ’, খালী হলে ‘শূন্য’, আৰু ক্ষাৰযুক্ত উষৰ হলে ‘ঊষৰ’ বোলা হয়।
Verse 13
यन्ता हस्तिपके सूते वह्निज्वाला च हेतयः स्रुतं शास्त्रावधृतयोर्युगपर्याप्तयोः कृतं
‘যন্তা’ শব্দে হাতীৰ চালক (হস্তিপক/মাহুত) আৰু ৰথৰ সাৰথি (সূত) বুজায়। ‘হেতয়ঃ’ অৰ্থাৎ অস্ত্ৰসমূহ অগ্নিজ্বালাৰ দৰে প্ৰচণ্ড। ই পৰম্পৰাৰে শ্রুতৰূপে প্ৰাপ্ত আৰু শাস্ত্ৰে অৱধৃত; যুগযুগান্তৰেও যথাযথ প্ৰয়োগৰ বাবে পৰ্যাপ্তভাৱে ৰচিত/নির্ধাৰিত।
Verse 14
ख्याते हृष्टे प्रतीतो ऽभिजातस्तु कुलजे बुधे विविक्तौ पूतविजनौ मूर्छितौ मूड्सोच्छयौ
‘খ্যাত’ মানে প্ৰসিদ্ধ; ‘হৃষ্ট’ মানে আনন্দিত; ‘প্ৰতীত’ মানে স্বীকৃত/প্ৰমাণিত। ‘অভিজাত’ মানে সুকুলজাত; ‘কুলজ’ মানে সৎকুলত জন্ম; ‘বুধ’ মানে জ্ঞানী। ‘বিবিক্ত’ মানে একান্তবাসী/বিৰক্ত; ‘পূতবিজন’ মানে শুদ্ধ-সজ্জনসমাজভুক্ত। ‘মূৰ্ছিত’ মানে অচেতন; ‘মূঢ়-সোচ্ছয়’ মানে মূঢ়তাৰ স্তূপ।
Verse 15
अर्थो ऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु निदानागमयोस्तीर्थमृषिजुष्टजले गुरौ
‘অৰ্থ’ শব্দ ‘অভিধেয়’ (যি প্ৰকাশ কৰিবলগীয়া), ‘বস্তু’ (তত্ত্ব/বাস্তৱ), ‘প্ৰয়োজন’ (উদ্দেশ্য) আৰু ‘নিবৃত্তি’ (বিৰতি/পিছুৱা) অৰ্থতো ব্যৱহৃত হয়; তদ্ৰূপ ‘নিদান’ (কাৰণ) আৰু ‘আগম’ (প্ৰমাণ্য শাস্ত্ৰ) অৰ্থতো। ‘তীৰ্থ’, ঋষিসেৱিত জল, আৰু ‘গুৰু’ অৰ্থেও ‘অৰ্থ’ শব্দ প্ৰযোজ্য।
Verse 16
प्राधान्ये राजलिङ्गे च वृषाङ्गे ककुदो ऽस्त्रियां स्त्री सम्बिज्ज्ञानसम्भाषाक्रियाकाराजिनामसु
‘ককুদ’ শব্দ প্ৰাধান্য, ৰাজলিংগ (ৰাজকীয় মান-সূচক লিংগ) আৰু বৃষৰ অংগ অৰ্থত স্ত্ৰীলিংগ নহয়। কিন্তু স্ত্ৰীৰ নামসমূহত, আৰু ‘সম্বিজ্ঞান’ (পৰস্পৰ/সম্পূৰ্ণ পৰিচয়), ‘সম্ভাষা’ (সংবাদ), ‘ক্ৰিয়া’ (কৰ্ম) আৰু ‘কাৰাজী’ (কৰ্তা/এজেণ্ট) সূচক নামসমূহত ই স্ত্ৰীলিংগ হয়।
Verse 17
धर्मे रहस्युपनिषत् स्यादृतौ वत्सरे शरत् पदं व्यवसितित्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रिवस्तुषु
ধৰ্মবিষয়ত ‘উপনিষৎ’ শব্দে রহস্য (গূঢ় উপদেশ) বুজায়। ঋতু আৰু বছৰৰ প্ৰসঙ্গত ‘শৰত্’ (শৰৎ) শব্দ ব্যৱহৃত হয়। ‘পদ’ শব্দ সিদ্ধান্ত/নিৰ্ধাৰণ, ৰক্ষা, স্থান/আশ্ৰয়, লক্ষ্মী (সমৃদ্ধি), পা, আৰু বস্তু—এই অৰ্থসমূহত প্ৰযোজ্য।
Verse 18
त्रिष्वष्टमधुरौ स्वादू मृदू चातीक्ष्णकोमलौ सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्ते ऽभ्यर्हिते च सत्
তিন অৰ্থত (ৰস, স্পৰ্শ আৰু গুণ/বাক্) ‘মধুৰ’ আৰু ‘স্বাদু’ শব্দ ব্যৱহৃত হয়; তদ্ৰূপ ‘মৃদু’ আৰু ‘কোমল’, আৰু ‘অতীক্ষ্ণ’ (অতি তীক্ষ্ণ নহয়)ও। ‘সৎ’ শব্দ সত্য, সাধু, বিদ্যমান, প্রশস্ত, আৰু অভ্যৰ্হিত (সন্মানযোগ্য) অৰ্থত প্ৰযোজ্য।
Verse 19
विधिर्विधाने दैवे ऽपि प्रणिधिः प्रार्थने चरे वधूर्जाया स्नुषा च सुधालेपो ऽमृतं स्नुही
‘বিধি’ মানে নিৰ্দিষ্ট বিধান/নিয়ম, আৰু দেৱ-আদেশ (ভাগ্য) বুলিও বুজায়। ‘প্ৰণিধি’ মানে প্ৰাৰ্থনাত বিনয়পূৰ্ণ নিবেদন। ‘চৰা’ শব্দে বধূ, পত্নী আৰু পুত্ৰবধূ বুজায়। ‘সুধা-লেপ’ অমৃত; আৰু ‘স্নুহী’ (থোৰ গছ)কো ‘অমৃত’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 20
स्पृहा सम्प्रत्ययः श्रद्धा पण्डितम्मन्यगर्वितौ ब्रह्मबन्धुरधिक्षेपे भानू रष्मिदिवाकरौ
‘স্পৃহা’ মানে ইচ্ছা/লালসা; ‘সম্প্ৰত্যয়’ মানে বিশ্বাস/নিশ্চয়; ‘শ্ৰদ্ধা’ মানে আস্থা। ‘পণ্ডিত-মান্য’—যি নিজকে পণ্ডিত ভাবে; ‘গৰ্বিত’—অহংকাৰী। ‘ব্ৰহ্মবন্ধু’ জন্মমাত্ৰ ব্ৰাহ্মণক নিন্দা কৰিবলৈ ব্যৱহৃত শব্দ। ‘ভানু’, ‘ৰশ্মি’ আৰু ‘দিবাকৰ’ সূৰ্যৰ নাম।
Verse 21
ग्रावाणौ शैलपाषानौ मूर्खनीचौ पृथग्जनौ तरुशैलौ शिखरिणौ तनुस्त्वग्देहयोरपि
‘গ্ৰাৱাণ’ আৰু ‘শৈল-পাষাণ’ পাথৰ/শিলাখণ্ড বুজায়। ‘মূৰ্খ’ আৰু ‘নীচ’ তুচ্ছ বুদ্ধিৰ/অধম ব্যক্তিৰ বাবে। ‘পৃথগ্জন’ মানে সাধাৰণ লোকসমাজ। ‘তৰু’ আৰু ‘শৈল’ ‘শিখৰিণ’ (শিখৰযুক্ত পৰ্বত)ৰ পৰ্যায়। ‘তনু’ শব্দটো ত্বক আৰু দেহ—দুয়ো অৰ্থতো ব্যৱহৃত হয়।
Verse 22
आत्मा यत्नो धृतिर्वुद्धिः स्वभावो ब्रह्मवर्ष्म च उत्थानं पौरुषे तन्त्रे व्युत्थानं प्रतिरोधने
আত্মা, যত্ন, ধৃতি, বুদ্ধি, স্বভাৱ আৰু ব্রহ্মবৰ্ষ্ম (আধ্যাত্মিক তেজ)—এইবোৰ পৌৰুষ-তন্ত্ৰত ‘উত্থান’ (উদ্যম) বুলি কোৱা হয়। প্ৰতিৰোধৰ প্ৰসঙ্গত এই উত্থানেই ‘ব্যুত্থান’ (প্ৰতিউদ্যম/সক্ৰিয় প্ৰতিৰোধ) হয়।
Verse 23
निर्यातनं वैरशुद्धौ दाने न्यासार्पणे ऽपि च व्यसनं विपदि भ्रशे दोषे कामजकोपजे
‘নির্যাতন’ বৈৰ-শুদ্ধি/বৈৰ-নিবৃত্তি অৰ্থে, আৰু দান তথা ন্যাস-অৰ্পণ (আমানত সোপৰ্দ) প্ৰসঙ্গতো ব্যৱহৃত হয়। ‘ব্যসন’ মানে দুৰ্যোগ/দুঃখ—বিপদ, পতন, বা কামজাত ক্ৰোধৰ পৰা উৎপন্ন দোষৰ ৰূপত।
Verse 24
मृगयाक्षो दिवास्वप्नः परिवादः स्त्रियो मदः तौर्यत्रिकं वृथाट्या च कामजो दशको गणः
শিকার, পাশা-জুৱাৰ আসক্তি, দিনত শুৱা, পৰনিন্দা, নাৰীভোগ, মদ্যপান, গীত-বাদ্য-নৃত্যৰ ত্ৰয়ী, আৰু উদ্দেশ্যহীন ঘূৰা-ফুৰা—এইবোৰ কামজাত দহ দোষৰ গোট।
Verse 25
पैशून्यं साहसं द्रोह ईर्ष्यासूयार्थदूषणम् वाग्दण्डश् चैव पारुष्यं क्रोधजो ऽपि गणो ऽष्टकः
পৈশুন্য (চুগলি), সাহস (অবিবেকী হিংসা), দ্ৰোহ, ঈৰ্ষ্যা, অসূয়া, পৰৰ উদ্দেশ্য দুষণ কৰা, বাক্-দণ্ড, আৰু কঠোৰ বাক্য—ই ক্রোধজাত অষ্ট দোষৰ গোট।
Verse 26
अकर्मगुह्ये कौपीनं मैथुनं सङ्गतौ रतौ प्रधानं परमार्था धीः प्रज्ञानं बुद्धिचिह्नयोः
অকৰ্মৰ গূঢ় উপদেশ (সন্ন্যাস-ৰহস্য) ত কৌপীন ধাৰণ বিধেয়; মৈথুন সঙ্গতি আৰু ৰতি (ইন্দ্ৰিয়সুখ) ৰ অন্তৰ্গত। পৰমাৰ্থৰ প্রধান তত্ত্ব হ’ল পৰতত্ত্ব-দৰ্শনৰূপ ধী; আৰু প্ৰজ্ঞান (বিবেকজ্ঞান) বুদ্ধিৰ লক্ষণ।
Verse 27
क्रन्दने रोदनाह्वाने वर्ष्म देहप्रमाणयोः आराधनं साधने स्यादवाप्तौ तोषणे ऽपि च
‘আৰাধন’ শব্দ ক্রন্দন—কান্দোন আৰু আহ্বান—অৰ্থে ব্যৱহৃত হয়; ‘বৰ্ষ্ম’ বুলিলে দেহ আৰু দেহ-প্ৰমাণ বুজায়। পুনৰ ‘আৰাধন’ সাধন সম্পাদন, অৱাপ্তি (প্ৰাপ্তি), আৰু তোষণ (সন্তোষ) অৰ্থতো প্ৰযোজ্য।
Verse 28
रत्नं स्वजातिश्रेष्ठे ऽपि लक्ष्म चिह्नप्रधानयोः कलापो भूषणे वर्हे तूणीरे संहते ऽपि च
‘ৰত্ন’ শব্দ নিজ জাতিৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ বস্তু বুজাবলৈও ব্যৱহৃত হয়; ‘লক্ষ্ম’ মানে চিহ্ন বা প্রধান লক্ষণ। ‘কলাপ’ মানে অলংকাৰ, ময়ূৰপুচ্ছৰ গুচ্ছ, তূণীৰ, আৰু সংহতি/সমূহো।
Verse 29
तल्पं शय्याट्टारेषु डिम्भौ तु शिशुवालिशौ स्तम्भौ स्थूणाजडीभावौ सभ्ये संसदि वै सभा
“তল্প” মানে শয্যা/বিছনা; “শয্যা”ক “অট্টাৰ” বুলিও কোৱা হয়। “ডিম্ভ” শিশু; লগতে অপক্ব/মূৰ্খ (শিশু, বালিশ) অৰ্থতো ব্যৱহৃত। “স্তম্ভ” খুঁটি; “স্থূণা”ও; আৰু জড়তা/স্তব্ধতা (জড়ীভাব) অৰ্থতো। “সভ্য” সভাসদ; “সভা” সংসদ/পরিষদ/ৰাজসভা।
Verse 30
किरणप्रग्रहौ रश्मी धर्माः पुण्ययमादयः ललामं पुच्छपुण्ड्राश्वभूषाप्राधान्यकेतुषु
“কিৰণ” আৰু “প্ৰগ্ৰহ” দুয়োটা কিৰণৰ নাম; “ৰশ্মি”ও কিৰণ অৰ্থে। “ধৰ্ম” পুণ্য, যম আদি অৰ্থতো বুজায়। “ললাম” পুচ্ছ, পুণ্ড্ৰ/তিলক, অশ্ব-ভূষা, প্ৰাধান্য আৰু ধ্বজা/কেতু—এই অৰ্থত ব্যৱহৃত।
Verse 31
प्रत्ययो ऽधीनशपथज्ञानविश्वासहेतुषु समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः
“প্ৰত্যয়” শব্দ অধীনতা, শপথ, জ্ঞান আৰু বিশ্বাসৰ কাৰণ/আধাৰ অৰ্থে ব্যৱহৃত। “সময়” মানে স্থিৰ চুক্তি—শপথ, আচাৰ, কাল-নিয়ম, সিদ্ধান্ত আৰু পৰস্পৰ সংবিদ্ (কৰাৰ)।
Verse 32
अत्ययो ऽतिक्रमे कृच्छ्रे सत्यं शपथतथ्ययोः वीर्यं बलप्रभावौ च रूप्यं रूपे प्रशस्तके
“অত্যয়” শব্দ অতিক্ৰম আৰু কৃচ্ছ্ৰ (সঙ্কট) অৰ্থে। “সত্য” শপথ আৰু তথ্য—দুয়োটাই বুজায়। “বীৰ্য” শক্তি আৰু প্ৰভাৱ/সামৰ্থ্য। “ৰূপ্য” ৰূপা আৰু প্ৰশস্ত (উত্তম) ৰূপ অৰ্থতো।
Verse 33
दुरोदरो द्यूतकारे पणे द्यूते दुरोदरं महारण्ये दुर्गपथे कान्तारः पुन्नपुंसकं
“দুৰোদৰ” শব্দ জুৱাৰী, পণ (দাও) আৰু জুৱা—এই অৰ্থত ব্যৱহৃত। “কান্তাৰ” মহাৰণ্য আৰু দুৰ্গম পথ অৰ্থে; ই পুংলিঙ্গ আৰু নপুংসকলিঙ্গ—দুয়োটাতে চলে।
Verse 34
यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहादिके हरिः दरो ऽस्त्रियां भये श्वभ्रे जठरः कठिने ऽपि च
যম, বায়ু, ইন্দ্ৰ, চন্দ্ৰ, সূৰ্য, বিষ্ণু, সিংহ আদি প্ৰসঙ্গত তেওঁ “হৰি” বুলি কোৱা হয়। ‘স্ত্ৰী নহয়’ (পুৰুষ) অৰ্থত “দৰ”; ভয় আৰু গভীৰ খাদ/গৰ্তত “জঠৰ”; আৰু ‘কঠিন/অডিগ’ অৰ্থতো এই শব্দ প্ৰয়োগ হয়।
Verse 35
उदारो दातृमहतोरितरस्त्वन्यनीचयोः चूडा किरीटं केशाश् च संयता मौलयस्त्रयः
উদাৰ ব্যক্তি মহাদাতা বুলি জনা যায়; তাৰ বিপৰীত স্বভাৱ নীচ আৰু অধম লোকৰ মাজত দেখা যায়। শিৰোভূষণৰ তিন ৰূপ—চূড়া (শিখা/জটা), কিৰীট (মুকুট), আৰু সংযত কেশ (বাঁধা/সজোৱা চুল)।
Verse 36
बलिः करोपहारादौ सैन्यस्थैर् यादिके बलं स्त्रीकटीवस्त्रबन्धे ऽपि नीवी परिपणे ऽपि च
‘বলি’ শব্দ কৰ/খাজনা বা হাতে দিয়া উপহাৰ-অৰ্ঘ্য আদি অৰ্থত ব্যৱহৃত হয়; আৰু ‘বল’ সেনাৰ শক্তি আৰু সংশ্লিষ্ট অৰ্থত। ‘নীৱী’ স্ত্ৰীৰ কটিবস্ত্ৰ-বন্ধন (গাঁঠ) আৰু পণ/জুৱাৰ দাও অৰ্থতো প্ৰযোজ্য।
Verse 37
शुक्रले मूषिके श्रेष्ठे सुकृते वृषभे वृषः द्यूताक्षे सारिफलके ऽप्याकर्षो ऽथाक्षमिन्द्रिये
‘বৃষঃ’ শব্দ কামুক পুৰুষ, মূষিক (ইঁদুৰ), শ্ৰেষ্ঠ, সুকৃত (পুণ্যকৰ্ম) আৰু বৃষভ—এই অৰ্থত ব্যৱহৃত হয়। ‘আকৰ্ষঃ’ জুৱাৰ পাশা আৰু সাৰি-ফলৰ বীজ অৰ্থতো কোৱা হয়; আৰু ‘অক্ষম্’ ইন্দ্ৰিয় বুজায়।
Verse 38
ना द्यूताङ्गे च कर्षे च व्यवहारे कलिद्रुमे ऊष्णीषः स्यात् किरीटादौ कर्षूः कुल्याभिधायिनी
দ্যূত-পরিভাষাত, ‘কৰ্শ’ নামৰ মাপত, আৰু ব্যৱহাৰ/ন্যায়িক প্ৰয়োগত ‘কলি’ শব্দ ব্যৱহৃত হয়; ‘কলিদ্ৰুম’ (এটা গছ) অৰ্থতো। শিৰোভূষণত ‘ঊষ্ণীষ’ পাগড়ি বা কিৰীট আদি বুজায়। ‘কৰ্শূ’ শব্দে সৰু নালা/কুল্যা সূচায়।
Verse 39
प्रत्यक्षे ऽधिकृते ऽध्यक्षः सूर्यवह्नी विभावसू शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः
প্ৰত্যক্ষ জ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত অধিষ্ঠাতা ‘অধ্যক্ষ’ বুলি কোৱা হয়; সূৰ্য আৰু অগ্নিও ‘বিভাৱসু’ নামেৰে পৰিচিত। শৃঙ্গাৰাদি ৰসত ই ‘ৰস’; বিষত ‘বীৰ্য’ (প্ৰভাৱশক্তি); গুণত ‘গুণ’; ৰঞ্জন/আসক্তিত ‘ৰাগ’; আৰু দ্ৰৱ পদাৰ্থত ‘দ্ৰৱ/ৰস’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 40
तेजःपुरीषयोर्वर्च आगः पापापराधयोः छन्दः पद्ये ऽभिलासे च साधीयान् साधुवाढयोः व्यूहो वृन्दे ऽप्यहिर्वृत्रे ऽप्यग्नीन्द्वर्कास्तमोनुदः
‘ৱৰ্চস্’ শব্দে তেজ আৰু মল—দুয়োটা অৰ্থ বুজায়; ‘আগস্’ পাপ আৰু অপৰাধ—দুয়োটাই। ‘ছন্দস্’ ছন্দোবদ্ধ পদ্য আৰু অভিলাষ—উভয় অৰ্থে। ‘সাধীয়ান্’ শ্ৰেষ্ঠ আৰু সাধু-বৃদ্ধি/কল্যাণবর্ধক—দুই অৰ্থে। ‘ব্যূহ’ মানে দল/বৃন্দ; ‘অহি’ বৃত্ৰক বুজায়। ‘অগ্নি-ইন্দ্ৰ-অর্ক’ তমোনুদ, অৰ্থাৎ অন্ধকাৰনাশক।
Frequently Asked Questions
Its primary function is structural: it formally closes the Avyaya-varga unit, signaling completion of the indeclinables taxonomy before moving to polysemous terms.
By enforcing linguistic discipline (śabda-śuddhi) it supports correct understanding and application of dharma and mantra-meaning, reducing semantic confusion that can distort practice.