Adhyaya 367
Chapter 367 — नित्यनैमीत्तिकप्राकृतप्रलयाः (The Nitya, Naimittika, and Prākṛta Dissolutions)
ভগৱান অগ্নিয়ে প্ৰলয়তত্ত্ব চাৰিধৰণে বিন্যস্ত কৰে—নিত্য (জীৱৰ নিৰন্তৰ ক্ষয়), নৈমিত্তিক (ব্ৰহ্মাৰ কল্পান্তত হোৱা পৰ্যায়িক প্ৰলয়), প্ৰাকৃত (দীৰ্ঘ যুগচক্ৰৰ অন্তত বিশ্বলয়), আৰু আত্যন্তিক (মোক্ষজ্ঞানৰ দ্বাৰা আত্মাৰ পৰমাত্মাত লয়)। নৈমিত্তিক প্ৰলয়ত দীঘলীয়া অনাবৃষ্টি, সূৰ্যৰ সাত কিৰণে জল শোষণ, সাত সূৰ্যৰূপৰ উদ্ভৱ, সৰ্বত্ৰ দহন, কালাগ্নি-ৰুদ্ৰলৈকে অগ্নিৰ উত্থান, পাতালৰ পৰা স্বৰ্গলৈকে দাহ আৰু জীৱসমূহৰ উচ্চ লোকলৈ গমন বৰ্ণিত। তাৰ পিছত বৰষুণে অগ্নি নুমুৱায়, বায়ুৱে মেঘ ছত্ৰভঙ্গ কৰে; হৰি শেষৰ ওপৰত একাৰ্ণৱত যোগনিদ্ৰাত শয়ন কৰি পুনৰ ব্ৰহ্মৰূপে সৃষ্টিৰ সূচনা কৰে। প্ৰাকৃত প্ৰলয় সাংখ্য-ক্রমে—পৃথিৱী জলে, জল অগ্নিত, অগ্নি বায়ুত, বায়ু আকাশত, আকাশ অহংকাৰত, তাৰ পিছত মহতত আৰু শেষত প্ৰকৃতিত লীন হয়; অন্তত প্ৰকৃতি-পুৰুষো নাম-বৰ্ণাতীত পৰমত বিলীন হয়, তাত সকলো বিকল্প নিৱৃত্ত হয়।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे सामान्यनामलिङ्गानि नाम षट्षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ सप्तषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नित्यनैमीत्तिकप्राकृतप्रलयाः अग्निर् उवाच चतुर्विधस्तु प्रलयो नित्यो यः प्राणिनां लयः सदा विनाशो जातानां ब्राह्मो नैमित्तिको लयः
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘সাধাৰণ নাম আৰু সিহঁতৰ লিংগ’ শীৰ্ষক ৩৬৬তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ৩৬৭তম অধ্যায় ‘নিত্য, নৈমিত্তিক আৰু প্ৰাকৃত প্ৰলয়’ আৰম্ভ হয়। অগ্নি ক’লে—প্ৰলয় চাৰি প্ৰকাৰ। ‘নিত্য’ প্ৰলয় হৈছে প্ৰাণীৰ নিৰন্তৰ প্ৰাণলয়, অৰ্থাৎ জন্ম লোৱা সত্তাৰ সদা বিনাশ। ‘নৈমিত্তিক’ প্ৰলয় ব্ৰহ্মা-সম্পৰ্কীয় (আৱৰ্তক) লয়।
Verse 2
चतुर्युगसहस्रान्ते प्राकृतः प्राकृतो लयः लय आत्यन्तिको ज्ञानादात्मनः परमात्मनि
চাৰি যুগৰ এক হাজাৰ চক্রৰ অন্তত প্ৰকাশিত জগতৰ ‘প্ৰাকৃত’ (স্বাভাৱিক) প্ৰলয় ঘটে। কিন্তু ‘আত্যন্তিক’ প্ৰলয় হৈছে মোক্ষদায়ক জ্ঞানৰ দ্বাৰা জীৱাত্মাৰ পৰমাত্মাত লয়।
Verse 3
नैमित्तिकस्य कल्पान्ते वक्ष्ये रूपं लयस्य ते चतुर्युगसहस्रान्ते क्षीणप्राये महीतले
কল্পৰ অন্তত হোৱা নৈমিত্তিক প্ৰলয়ৰ ৰূপ মই তোমাক ক’ম—যেতিয়া চাৰি যুগৰ এক হাজাৰ চক্রৰ শেষত পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠ প্ৰায় ক্ষীণপ্ৰায় আৰু নিঃশেষ হ’বলৈ ধৰে।
Verse 4
अनावृष्टिरतीवोग्रा जायते शतवार्षिकी ततः सत्त्वक्षयः स्याच्च ततो विष्णुर्जगत्पतिः
অতি ভয়ংকৰ অনাবৃষ্টি এশ বছৰ ধৰি হয়। তাৰ ফলত প্ৰাণীৰ সত্ত্বশক্তি ক্ষয় হয়; তাৰ পাছত জগত্পতি বিষ্ণু (পৰৱৰ্তী ক্ৰিয়া) প্ৰৱৰ্তন কৰে।
Verse 5
स्थितो जलानि पिवति भानोः सप्तसु रश्मिषु भूपातालसमुद्रादितोयं नयति संक्षयं
সূৰ্যৰ সাতটা ৰশ্মিত অৱস্থিত হৈ সি (সূৰ্য) জল পান কৰে। পৃথিৱী, পাতাল আৰু সাগৰ আদি ঠাইৰ পৰা পানী টানি আনি তাক ক্ষয়লৈ নিয়ে যায়, অৰ্থাৎ শোষণ কৰে।
Verse 6
ततस्तस्यानुभावेन तोयाहारोपवृंहिताः त एव रश्मयः सप्त जायन्ते सप्त भास्कराः
তাৰ পাছত তেওঁৰ অনুপ্ৰভাৱত, জলক আহাৰৰূপে গ্ৰহণ কৰি পুষ্ট সেই একেই ৰশ্মিসমূহ সাতভাৱে বিভক্ত হয়; তেতিয়াই সাত ভাস্কৰ (সূৰ্যৰূপ) জন্মে।
Verse 7
दहन्त्य् अशेषं त्रैलोक्यं सपातालतलं द्विज कूर्मपृष्ठसमा भूः स्यात्ततः कालाग्निरुद्रकः
হে দ্বিজ! সি পাতালতলসহ সমগ্ৰ ত্ৰৈলোক্য নিঃশেষে দহি পেলায়; তেতিয়া পৃথিৱী কূৰ্মপৃষ্ঠৰ দৰে সমতল হয়; তাৰ পাছত কালাগ্নি-ৰুদ্ৰ প্ৰকাশ পায়।
Verse 8
शेषाहिश्वाससम्पातात् पातालानि दहत्यधः पातालेभ्यो भुवं विष्णुर्भुवः स्वर्गं दहत्यतः
শেষনাগৰ শ্বাসৰ প্ৰচণ্ড বেগে তলৰ পাতালসমূহ দহি যায়; পাতালৰ পৰা আগবাঢ়ি বিষ্ণুৱে পৃথিৱীক, আৰু পৃথিৱীৰ পৰা আগবাঢ়ি স্বৰ্গক দহন কৰে।
Verse 9
अम्बरीषमिवाभाति त्रैलोक्यमखिलं तथा ततस्तापरीतास्तु लोकद्वयनिवासिनः
এইদৰে সমগ্ৰ ত্ৰৈলোক্য অগ্নিভঁৰালৰ দৰে জ্বলি উঠা দেখা গ’ল; তেতিয়া দুই লোকৰ বাসিন্দাসকল তীব্ৰ তাপে পীড়িত হ’ল।
Verse 10
गाचन्ति ते महर्लोकं महर्लोकाज्जनं ततः रुद्ररूपी जगद्दग्ध्वा मुखनिश्वासतो हरेः
তেওঁলোকে মহৰ্লোকলৈ যায়; মহৰ্লোকৰ পৰা পাছত জনলোকলৈ যায়। হৰিয়ে ৰুদ্ৰৰূপ ধৰি, মুখনিঃশ্বাসে জগত দহন কৰে।
Verse 11
उत्तिष्टन्ति ततो मेधा नानारूपाः सविद्युतः शतं वर्षाणि वर्षन्तः शमयन्त्यग्निमुत्थितम्
তাৰ পিছত নানা ৰূপৰ, বিজুলীৰে দীপ্ত মেঘ উঠি আহে। সিহঁতে শত বছৰ ধৰি বৰষুণ দি উঠা অগ্নিক শান্ত কৰে।
Verse 12
सप्तर्षिस्थानमाक्रम्य स्थिते ऽम्भसि शतं मरुत् मुखनिश्वासतो विष्णोर्नाशं नयति तान्घनान्
যেতিয়া জল সপ্তর্ষি-মণ্ডলৰ অঞ্চল আচ্ছাদিত কৰি স্থিৰ হয়, তেতিয়া বিষ্ণুৰ মুখনিশ্বাসজাত শত মৰুত সেই মেঘসমূহক বিনাশলৈ নিয়ে যায়।
Verse 13
वायुं पीत्वा हरिः शेषे शेते चैकार्णवे प्रभुः ब्रह्मरूपधरः सिद्धैर् जलगैर् मुनिभिस्तुतः
বায়ুক গ্ৰহণ কৰি প্ৰভু হৰি একাৰ্ণৱত শেষৰ ওপৰত শয়ন কৰে। ব্ৰহ্মৰূপ ধৰি তেওঁ সিদ্ধ আৰু জলবাসী মুনিসকলৰ দ্বাৰা স্তুত হয়।
Verse 14
आत्ममायामयीं दिव्यां योगनिद्रां समास्थितः आत्मानं वसिदेवाख्यं चिन्तयन्मधुसूदनः
মধুসূদন নিজৰ আত্মমায়াময়ী দিব্য যোগনিদ্ৰাত স্থিত হৈ, বাসুদেৱ নামে পৰিচিত নিজৰ আত্মস্বরূপক ধ্যান কৰে।
Verse 15
कल्पं शेते प्रबुद्धो ऽथ ब्रह्मरूपी सृजत्य् असौ द्विपरार्धन्ततो व्यक्तं प्रकृतौ लीयते द्विज
তেওঁ এক কল্পকাল যোগশয়নত শয়ন কৰে; তাৰ পিছত জাগি উঠে ব্ৰহ্মৰূপ ধৰি সৃষ্টি কৰে। হে দ্বিজ, দুই পৰাৰ্ধৰ অন্তত প্ৰকাশিত জগত প্ৰকৃতিত লীন হয়।
Verse 16
स्थानात् स्थानं दशगुणमेकस्माद्गुण्यते स्थले ततो ऽष्टादशमे भागे परार्धमभिधीयते
এটা স্থানমানৰ পৰা পৰৱৰ্তী স্থানমানলৈ সংখ্যা দশগুণ বৃদ্ধি পায়; আৰু তাৰ পৰা অষ্টাদশ ভাগত ‘পৰাৰ্ধ’ নামৰ একক ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 17
परार्धं द्विगुणं यत्तु प्राकृतः प्रलयः स्मृतः अनावृष्ट्याग्निसम्पर्कात् कृते संज्वलने द्विज
পৰাৰ্ধৰ দ্বিগুণ যি, তাক প্ৰাকৃত প্ৰলয় বুলি সোঁৱৰণ কৰা হয়। হে দ্বিজ, অনাবৃষ্টি আৰু অগ্নিসংস্পৰ্শে দাহ জাগিলে সেই প্ৰলয় ঘটে।
Verse 18
महदादेर्विकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये कृष्णेच्छाकारिते तस्मिन् सम्प्राप्ते प्रतिसञ्चरे
মহৎৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বিশেষসমূহলৈকে বিকাৰ ক্ষয় হৈ লীন হ’লে—কৃষ্ণৰ ইচ্ছাৰে সংঘটিত সেই প্ৰতিসঞ্চাৰ উপস্থিত হ’লে—
Verse 19
आपो ग्रसन्ति वै पूर्वं भूमिर्गन्धादिकं गुणं आत्मगन्धात्ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते
প্ৰথমে জলেই পৃথিৱীৰ গন্ধাদি গুণ গ্ৰাস কৰে; তাৰ পাছত নিজৰ গন্ধ হেৰুৱাই পৃথিৱী প্ৰলয়ৰ যোগ্য হয়।
Verse 20
रसात्मिकाश् च तिष्ठन्ति ह्य् आपस्तासां रसो गुणः पीयते ज्योतिषा तासु नष्टास्वग्निश् च दीप्यते
জল ৰসাত্মক ৰূপে স্থিত থাকে আৰু তাৰ গুণ ‘ৰস’। সেই ৰস জ্যোতি (তেজ) দ্বাৰা পান কৰা হয়; জল ক্ষয় হ’লে অগ্নি দীপ্ত হয়।
Verse 21
ज्योतिषो ऽपि गुणं रूपं वायुर्ग्रसति भास्करं नष्टे ज्योतिषि वायुश् चबली दोधूयते महान्
বায়ুৱে জ্যোতিৰ গুণ আৰু দৃশ্যৰূপো গ্ৰাস কৰে; সূৰ্যো আচ্ছন্ন হয়। জ্যোতি নষ্ট হ’লে সেই মহাবলী বায়ু অতিশয় প্ৰবল হৈ দুলে-ঘূৰি উঠে।
Verse 22
वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते ततः वायौ नष्टे तु चाकाशन्नीरवं तिष्ठति द्विज
তাৰ পিছত আকাশে বায়ুৰ গুণ—স্পৰ্শ—কেও গ্ৰাস কৰে। বায়ু নষ্ট হ’লে, হে দ্বিজ, আকাশ নীৰৱ হৈ স্থিত থাকে।
Verse 23
आकाशस्याथ वै शब्दं भूतादिर्ग्रसते च खं अभिमानात्मकं खञ्च भूतादिं ग्रसते महान्
তাৰ পিছত আকাশৰ গুণ ‘শব্দ’ ভূতাদি (মূল কাৰণ) ত লীন হয়, আৰু ভূতাদিয়ে আকাশকেও গ্ৰাস কৰে। তাৰপিছত অভিমানস্বভাৱ অহংকাৰ-তত্ত্বে সেই আকাশ গ্ৰাস কৰে, আৰু অনন্তৰে মহতে ভূতাদিকো গ্ৰাস কৰে।
Verse 24
भूमिर्याति लयञ्चाप्सु आपो ज्योतिषि तद्ब्रजेत् वायौ वायुश् च खे खञ्च अहङ्कारे लयं स च
পৃথিৱী জলত লয় পায়; জল জ্যোতিত (তেজত) প্ৰৱেশ কৰে। জ্যোতি বায়ুত লীন হয়; বায়ু আকাশত; আৰু আকাশ নিজে অহংকাৰত লয় পায়।
Verse 25
महात्तत्वे महान्तञ्च प्रकृतिर्ग्रसते द्विज व्यक्ताव्यक्ता च प्रकृतिर्व्यक्तस्याव्यक्तके लयः
হে দ্বিজ, প্ৰকৃতিয়ে মহত্তত্ত্ব আৰু মহান—দুয়োটাকেই গ্ৰাস কৰে। ব্যক্ত আৰু অব্যক্ত—উভয়ৰূপিণী সেই প্ৰকৃতিতেই ব্যক্তৰ অব্যক্তত লয় ঘটে।
Verse 26
पुमाने काक्षरः शुद्धः सो ऽप्यंशः परमात्मनः प्रकृतिः पुरुषश् चैतौ लीयेते परमात्मनि
পুৰুষ (চেতন সত্তা) অক্ষয় আৰু শুদ্ধ; সেও পৰমাত্মাৰ অংশ। প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষ—উভয়েই শেষত পৰমাত্মাত লীন হয়।
Verse 27
न सन्ति यत्र सर्वेशे नामजात्यादिकल्पनाः सत्तामात्रात्मके ज्ञेये ज्ञानात्मन्यात्महः परे
সেই সৰ্বেশ্বৰত নাম, জাতি আদি কল্পনা নাই। জ্ঞেয় তত্ত্ব কেৱল ‘সত্তামাত্ৰ’ স্বৰূপ; শুদ্ধ জ্ঞানস্বৰূপ সেই পৰমত আত্মহননকাৰী (অজ্ঞতাৰে আত্মাক নাশ কৰা) স্থিত নহয়।
Frequently Asked Questions
A rigorous taxonomy of dissolution and a stepwise tattva-involution (earth→water→fire→wind→ether→ahaṃkāra→mahat→prakṛti→Paramātman), integrating cosmological narrative with philosophical mechanics.
It reframes cosmic endings as instruction in detachment and discernment, culminating in ātyantika pralaya—liberation through knowledge—where the seeker transcends name-and-form conceptuality and abides in the Supreme.