Adhyaya 360

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे स्वर्गपातालादिवर्गा नामोनषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अव्ययवर्गाः अग्निर् उवाच आङीषदर्थे ऽभिव्याप्तौ सीमार्थे धातुयोगजे आ प्रगृह्यः स्मृतौ वाक्ये ऽप्यास्तु स्यात् कोपपीड्योः

এইদৰে আগ্নেয় মহাপুৰাণত ‘স্বৰ্গ-পাতালাদি-বৰ্গ’ নামৰ ৩৫৯তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ৩৬০তম অধ্যায় ‘অব্যয়-বৰ্গ’ আৰম্ভ হয়। অগ্নিয়ে ক’লে— ‘আ’ অব্যয় (১) ঈষৎ/অল্প অৰ্থত, (২) অভিব্যাপ্তি (ব্যাপ্তি/প্ৰসাৰ) অৰ্থত, (৩) সীমা/মৰ্যাদা অৰ্থত, আৰু (৪) ধাতু-যোগজাত প্ৰয়োগত ব্যৱহৃত হয়। স্মৃতি-পাঠ আৰু বাক্য-প্ৰয়োগত ‘আ’ প্ৰগৃহ্য বুলি গণ্য; আৰু ক্ৰোধ আৰু পীড়া অৰ্থতো ই আহিব পাৰে।

Verse 2

पापकुत्सेषदर्थे कु धिग्जुगुप्सननिन्दयोः चान्वाचयसमाहारेतरेतरसमुच्चये

‘কু’ অব্যয় পাপ, নিন্দ্য/কুত্সিত আৰু অৱশিষ্ট/দোষযুক্ত অৰ্থত ব্যৱহৃত হয়। ‘ধিগ্’ ঘৃণা আৰু নিন্দা প্ৰকাশ কৰে। ‘চ’ (i) অন্বাচয়, (ii) সমাহাৰ, আৰু (iii) ইতৰেতৰ-সমুচ্চয় বুজাবলৈ ব্যৱহৃত।

Verse 3

स्वस्त्याशीः क्षेमपुण्यादौ प्रकर्षे लङ्घने ऽप्यति स्वित्प्रश्ने च वितर्के च तु स्याद्भेदे ऽवधारणे

‘স্বস্তি’ অব্যয় আশীৰ্বাদত আৰু ক্ষেম-পুণ্য আদি সূচক বাক্যৰ আৰম্ভণিতে ব্যৱহৃত হয়। ‘অতি’ অতিশয়তা/উৎকৰ্ষ আৰু লঙ্ঘন (অতিক্ৰম) অৰ্থত। ‘স্বিত্’ প্ৰশ্ন আৰু বিতৰ্কমিশ্ৰ সন্দেহত। ‘তু’ ভেদ/বিৰোধ আৰু অৱধাৰণ (দৃঢ় নিৰ্ধাৰণ) বুজায়।

Verse 4

सकृत्सहैकवारे स्यादाराद्दूरसमीपयोः प्रतीच्यां चरमे पश्चादुताप्यर्थविकल्पयोः

‘সকৃত্’ মানে ‘এবাৰ’। ‘সহ’ আৰু ‘একবাৰে’ ‘একে সময়তে/একে অৱসৰত’ বুজায়। ‘আরাত্’ প্ৰসঙ্গ অনুসাৰে ‘দূৰ’ বা ‘ওচৰ’ অৰ্থত ব্যৱহৃত হয়। ‘প্ৰতীচ্যাম্’ ‘পশ্চিম দিশত’। ‘চৰমে’ ‘শেষত/অন্তিম অংশত’। ‘পশ্চাৎ’ ‘পাছত/পিছফালে’। ‘উত’ আৰু ‘অপি’ অৰ্থ-ৱিকল্প (বিকল্পতা) সূচাবলৈ ব্যৱহৃত।

Verse 5

पुनःसदार्थयोः शश्वत् साक्षात् प्रत्यक्षतुल्ययोः खेदानुकम्पासन्तोषविस्मयामन्त्रणे वत

‘পুনঃ’ আৰু ‘সদা’ পুনৰাবৃত্তি আৰু নিত্যতা বুজায়। ‘শশ্বৎ’ মানে ‘সৰ্বদা’। ‘সাক্ষাৎ’ মানে ‘সিধাকৈ/প্ৰত্যক্ষভাৱে’। ‘প্ৰত্যক্ষ’ আৰু ‘তুল্য’ ক্ৰমে ‘ইন্দ্ৰিয়গম্য’ আৰু ‘সদৃশ’। ‘বৎ’ খেদ, অনুকম্পা, সন্তোষ, বিস্ময় আৰু আহ্বান/সম্বোধনত ব্যৱহৃত।

Verse 6

हन्त हर्षे ऽनुकम्पायां वाक्यारम्भविषादयोः प्रति प्रतिनिधौ वीप्सालक्षणादौ प्रयोगतः

‘হন্ত’ অব্যয় আনন্দ, অনুকম্পা, বাক্য-আৰম্ভ আৰু বিষাদত ব্যৱহৃত হয়। ‘প্ৰতি’ ‘প্ৰত্যুত্তৰ/বিৰুদ্ধ’ অৰ্থত আৰু ‘প্ৰতিনিধি/স্থানাপন্ন’ অৰ্থতো আহে। লগতে স্থিৰ প্ৰয়োগ অনুসাৰে কিছুমান অব্যয় ‘বীপ্সা’ (পুনৰুক্তি) আৰু ‘লক্ষণ’ আদি অৰ্থতো ব্যৱহৃত হয়।

Verse 7

इति हेतौ प्रकरणे प्रकाशादिसमाप्तिषु प्राच्यां पुरस्तात् प्रथमे पुरार्थे ऽग्रत इत्य् अपि

‘ইতি’ শব্দ হেতু-অৰ্থত আৰু প্ৰকৰণ-বিভাগত ব্যৱহৃত হয়; ‘প্ৰকাশ’ আদি ব্যাখ্যানৰ সমাপ্তিতো। পূৰ্ব দিশ বুজাবলৈ ‘পুরস্তাত্’; আৰু ‘প্ৰথম/পূৰ্ব’ অৰ্থত ‘অগ্ৰতঃ’ও ব্যৱহাৰ হয়।

Verse 8

यावत्तावच्च साकल्ये ऽवधौ माने ऽवधारणे मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्त्स्नेष्व् अथोथ च

‘যাৱৎ–তাৱৎ’ যুগল সাকল্য (সমগ্ৰতা), অৱধি/সীমা, মান (পৰিমাপ) আৰু অৱধাৰণ (নিশ্চয়) অৰ্থত ব্যৱহৃত হয়। তদ্ৰূপ ‘অথ/অথো’ মঙ্গলাৰম্ভ, পূৰ্বোক্তৰ পাছত আৰম্ভ, প্ৰশ্ন-প্ৰৱেশ আৰু বিষয়-কাৰ্ত্স্ন্য (সম্পূৰ্ণতা) সূচনাত।

Verse 9

वृथा निरर्थकाविध्योर्नानानेकोभयार्थयोः नु पृच्छायां विकल्पे च पश्चात्सादृश्ययोरनु

‘বৃথা’ শব্দ ‘ব্যৰ্থ’ আৰু ‘নিৰর্থক’ অৰ্থত। ‘নানা’ বহুত্ব/বিবিধতা, ‘অনেক’ বহু, আৰু ‘উভয়’ দুয়োটা অৰ্থত। ‘নু’ প্ৰশ্নত আৰু বিকল্পত। ‘পশ্চাৎ’ পাছত; ‘অনু’ অনুসৰণ/পাছত আৰু সাদৃশ্য অৰ্থতো।

Verse 10

प्रश्नावधारणानुज्ञानुनयामन्त्रणे ननु गर्हासमुच्चयप्रश्नशङ्कासम्भावनास्व् अपि

‘ননু’ কণ প্ৰশ্ন, অৱধাৰণ (দৃঢ় নিশ্চয়), অনুমতি, অনুনয়/মনোৱা আৰু আমন্ত্ৰণ অৰ্থত ব্যৱহৃত হয়; লগতে গৰ্হা (নিন্দা), সমুচ্চয় (অতিৰিক্ত কথা যোগ), পুনঃপ্ৰশ্ন, শংকা আৰু সম্ভাৱনাতো।

Verse 11

उपमायां विकल्पे वा सामित्वर्धे जुगुप्सिते अमा सह समीपे च कं वारिणि च मूर्धनि

উপমা বা বিকল্প অৰ্থত, সামিত্ব (মালিকানা) অৰ্থত, ‘অৰ্ধ/ভাগ’ অৰ্থত, আৰু জুগুপ্সিত (তিৰস্কাৰসূচক) অৰ্থত—এই প্ৰয়োগসমূহ। ‘অমা’ ‘সহ/সঙ্গে’ আৰু ‘সমীপে’ অৰ্থত ব্যৱহৃত হয়। লগতে ‘কং’ ‘জলত’ আৰু ‘মূৰ্ধ্নি/মূৰত’ (স্থানীয় অৰ্থে) বুজায়।

Verse 12

इवेत्थमर्थयोरेवं नूनं तर्के ऽर्थनिश् चये तूष्णीमर्थे सुखे जोषं किम्पृच्छायां जुगुप्सने

অব্যয়সমূহৰ প্ৰয়োগ এনেদৰে— ‘ইৱ’ আৰু ‘ইত্থম্’ সাদৃশ্য আৰু পদ্ধতি বুজায়; ‘এৱং’ আৰু ‘নূনম্’ তৰ্কত আৰু অৰ্থ-নিশ্চয়ত ব্যৱহৃত হয়; ‘তূষ্ণীম্’ নীৰৱতা; ‘জোষম্’ সুখ/প্ৰসন্নতা; আৰু ‘কিম্’ প্ৰশ্নত, লগতে জুগুপ্সা/বিতৃষ্ণাতো।

Verse 13

नाम प्राकाश्यसम्भाव्यक्रोधोपगमकुत्सने अलं भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणवाचकम्

‘নাম’ অব্যয় প্ৰকাশ, সম্ভাৱনা, ক্ৰোধ, স্বীকৃতি/সন্মতি আৰু নিন্দা—এই অৰ্থত ব্যৱহৃত হয়; আৰু ‘অলম্’ অব্যয় ভূষণ/অলংকাৰ, পৰ্যাপ্তি, সক্ষমতা আৰু নিষেধ/নিবাৰণ বুজায়।

Verse 14

हूं वितर्के परिप्रश्ने समयान्तिकमध्ययोः पुनरप्रथमे भेदे निर्निश् चयनिषेधयोः

‘হূঁ’ অব্যয় বিতৰ্ক/বিচাৰত আৰু ঘনিষ্ঠ প্ৰশ্ন (পৰিপ্ৰশ্ন)ত ব্যৱহৃত হয়। ‘পুনঃ’ অব্যয় যথাসময়, নিকট, মধ্য; লগতে ‘প্ৰথম নহয়/পুনৰায়’, ভেদ, নিশ্চিতকৰণ আৰু নিষেধ অৰ্থতো ব্যৱহাৰ হয়।

Verse 15

स्यात्प्रबन्धे चिरातीते निकटागामिके पुरा उरर्युरी चोररी च विस्तारे ऽङ्गीकृते त्रयम्

প্ৰবন্ধ (ধাৰাবাহিক ৰচনা)ত কাল-সন্দৰ্ভে—(১) চিৰাতীত, (২) নিকট-আগামী, আৰু (৩) পুৰা/পূৰ্বে—এই তিন প্ৰয়োগ স্বীকৃত; আৰু বিস্তাৰ/বিৱৰণত ‘উৰর্যুৰী’ আৰু ‘চোৰৰী’ ৰূপদ্বয়ো মান্য।

Verse 16

स्वर्गे परे च लोके स्वर्वार्तासम्भावयोः किल निषेधवाक्यालङ्कारे जिज्ञासावसरे खलु

স্বৰ্গ আৰু পৰলোকৰ বিষয়ে, স্বৰ্গ-সংবাদৰ সম্ভাৱনা বিবেচনা কৰি জিজ্ঞাসাৰ অৱসৰত ‘নিষেধবাক্য’ নামৰ অলংকাৰ প্ৰয়োগ কৰা হয়—এনেদৰে কোৱা হৈছে।

Verse 17

समीपोभयतःशीघ्रसाकल्याभिमुखे ऽभितः नामप्रकाशयोः प्रादुर्मिथो ऽन्योन्यं रहस्यपि

যেতিয়া দুটা বস্তু দুয়োফালে ওচৰত থৈ সোনকালে আৰু সম্পূৰ্ণভাৱে পৰস্পৰ-অভিমুখ হয়, তেতিয়া তেওঁলোকৰ নামৰ পৰস্পৰ প্ৰকাশত পৰস্পৰ-সম্বন্ধৰ দ্বাৰা গূঢ় অৰ্থো প্ৰকাশ পায়।

Verse 18

तिरो ऽन्तर्धौ तिर्यगर्थे हा विषादशुगर्तिषु अहहेत्यद्भुते खेदे हि हेताववधारणे

‘তিৰো’ শব্দ ‘অন্তৰ্ধান/লুকাই থকা’ আৰু ‘তিৰ্যক/আঁচলীয়া’ অৰ্থত ব্যৱহৃত হয়। ‘হা’ বিষাদ, শোক আৰু কষ্টত। ‘অহহে’ বিস্ময় আৰু খেদত। ‘হি’ কাৰণ সূচনাত আৰু অবধাৰণা/জোৰ দিত ব্যৱহৃত হয়।

Verse 19

चिराय चिररात्राय चिरस्याद्याश्चिरार्थकाः मुहुः पुनः पुनः शश्वदभीक्ष्णमसकृत् समाः

‘চিৰায়’, ‘চিৰৰাত্ৰায়’, ‘চিৰস্য’ আদি দীঘলীয়া সময় বুজোৱা শব্দ; আৰু ‘মুহুঃ’, ‘পুনঃ পুনঃ’, ‘শশ্বৎ’, ‘অভীক্ষ্ণম্’, ‘অসকৃত্’—এইবোৰ সমাৰ্থক, সকলোয়ে পুনৰাবৃত্তি বা নিৰন্তৰতাৰ ভাব প্ৰকাশ কৰে।

Verse 20

स्राग्झटित्यञ्चसाह्नाय सपदि द्राङ्मङ्खु च द्रुते बलवत् सुष्ठु किमुत विकल्पे किं किमूत च

‘স্ৰাক্’, ‘ঝটিতি’, ‘অঞ্চ’, ‘সাহ্নায়’—এইবোৰ ‘সোনকালে’ অৰ্থত। ‘সপদি’, ‘দ্ৰাক্’, ‘মঙ্খু’, ‘দ্ৰুতে’—এইবোৰ ‘তৎক্ষণাৎ/বেগে’ অৰ্থত। ‘বলৱৎ’—বলপূৰ্বক। ‘সুষ্ঠু’—ভালকৈ/সম্যক্। ‘কিমুত’—‘তেন্তে কিমান অধিক!’ বুজোৱা অধিকতৰ ভাব। ‘কিং’—বিকল্পত। ‘কিমূত’ও তেনেদৰে জোৰালো প্ৰশ্ন বা অধিকতৰ অৰ্থত ব্যৱহৃত হয়।

Verse 21

तु हि च स्म ह वै पादपूरणे पूजनेप्यति दिवाह्नीत्यथ दोषा च नक्तञ्च रजनाविति

‘তু’, ‘হি’, ‘চ’, ‘স্ম’, ‘হ’, ‘বৈ’—এইবোৰ পাদপূৰণৰ বাবে ব্যৱহৃত হয়; পূজনতও ‘দিবাহ্ন’ অৰ্থাৎ দিনৰ সময়ক উপযুক্ত বুলি কোৱা হৈছে। লগতে ৰাত্ৰিৰ বিভাগ—‘দোষা’ (ৰাত্ৰিৰ প্ৰথম ভাগ), ‘নক্ত’ (মধ্যৰাত্ৰি) আৰু ‘ৰজনী’ (অৱশিষ্ট ৰাত্ৰি) বুলি উল্লেখ আছে।

Verse 22

तिर्यगर्थे साचि तिरो ऽप्यथ सम्बोधनार्थकाः स्युः प्याट्पाड्ङ्ग हे है भोः समया निकषा हिरुक्

‘তিৰ্যক্/আড়াআড়ি’ অৰ্থত ‘সাচি’ আৰু ‘তিৰো’ নিপাত ব্যৱহাৰ হয়। সম্বোধনাৰ্থক নিপাত ‘প্যাট্’, ‘পাড্ঙ্গ’, ‘হে’, ‘হৈ’, ‘ভোঃ’; তদ্ৰূপ ‘সময়া’, ‘নিকষা’ আৰু ‘হিৰুক্’ও নিপাতৰূপে প্ৰয়োগ হয়।

Verse 23

अतर्किते तु सहसा स्यात् पुरः पुरतो ऽग्रतः स्वाहा देवहविर्दाने श्रौषट् वौषट् वषट् स्वधा

অতর্কিতে সহসা পৰিস্থিতিত তৎক্ষণাৎ ‘পুরঃ’, ‘পুরতঃ’, ‘অগ্রতঃ’—অৰ্থাৎ ‘আগত/সামনে’—বলা হয়। দেবহবিৰ্দানে ‘স্বাহা’; যজ্ঞীয় উদ্গাৰ ‘শ্ৰৌষট্’, ‘বৌষট্’, ‘বষট্’; আৰু পিতৃঅৰ্পণে ‘স্বধা’ কোৱা হয়।

Verse 24

किञ्चिदीषन्मनागल्पे प्रेत्यामुत्र भवान्तरे जिज्ञासानुनय इति ञ यथा तथा चैव साम्ये अहो हो इति विस्मये

‘কিঞ্চিত্’, ‘ঈষৎ’ আৰু ‘মনাক্’—এইবোৰে ‘অল্প/সামান্য’ বুজায়। ‘প্ৰেত্য’ মানে ‘মৃত্যুৰ পাছত’; ‘অমুত্ৰ’ মানে ‘পৰলোকত’; ‘ভবান্তৰে’ মানে ‘অন্য ভৱ/অন্য জন্মত’। ‘ইতি’ নিপাত জিজ্ঞাসা আৰু বিনয়সূচক অনুনয়ত ব্যৱহৃত। ‘যথা’ ‘তথা’ সাম্য/অনুৰূপতা প্ৰকাশ কৰে। ‘অহো’ ‘হো’ বিস্ময়ৰ বাবে।

Verse 25

मौने तु तूष्णीं तूष्णीकं सद्यः सपदि तत्क्षणे दिष्ट्या शमुपयोषञ्चेत्यानन्दे ऽथान्तरे ऽन्तरा

মৌনব্ৰতত ‘তূষ্ণীং’ আৰু ‘তূষ্ণীকং’ মানে সম্পূৰ্ণ নীৰৱতা। ‘সদ্যঃ’, ‘সপদি’, ‘তৎক্ষণে’—এইবোৰ ‘তৎক্ষণাৎ’ অৰ্থে। ‘দিষ্ট্যা’ মানে ‘সৌভাগ্যে’; ‘শম্’ আৰু ‘উপযোষন্’ দ্বাৰা শান্তি আৰু মনসংযম সূচিত, তাতে আনন্দ হয়। ‘অন্তৰে’ আৰু ‘অন্তৰা’ মানে ‘ভিতৰত/মধ্যে’।

Verse 26

अन्तरेण च मध्ये स्युः प्रसह्य तु हटार्थकम् युक्ते द्वे साम्प्रतं स्थाने ऽभीक्ष्णं शस्वदनारते

‘অন্তৰেণ’ আৰু ‘মধ্যே’ ‘মাজত/মধ্যে’ অৰ্থে। ‘প্ৰসহ্য’ মানে ‘বলপূৰ্বক’; ‘হটার্থকম্’ও ‘জোৰ কৰি/বলৰে’ বুজায়। ‘যুক্তে’ আৰু ‘দ্বে’ ‘যুগল/সংযুক্ত’ অৰ্থে। ‘সাম্প্রতম্’ মানে ‘এতিয়া/বৰ্তমানত’। ‘স্থানে’ ‘স্থান/দেশ’ অৰ্থে। ‘অভীক্ষ্ণম্’ ‘বাৰে বাৰে’, ‘শশ্বৎ’ ‘সদা’, আৰু ‘অনাৰতে’ ‘অবিৰত’ অৰ্থে।

Verse 27

अभावे नह्यनो नापि मास्म मालञ्च वारणे पक्षान्तरे चेद्यदि च तत्त्वे त्व् अद्धाञ्जसा द्वयम्

অভাব/নিষেধ অৰ্থত ‘ন’, ‘হি’, ‘অনু’, ‘ন’ আৰু ‘অপি’ নীপাত ব্যৱহাৰ হয়; প্ৰতিষেধত ‘মা’, ‘স্ম’ আৰু ‘মালম্’। পক্ষান্তৰ/বিকল্পত ‘চেত্’ আৰু ‘যদি’; তত্ত্ব-প্ৰতিপাদনত ‘তু’। ‘অদ্ধা’ আৰু ‘অঞ্জসা’ নিশ্চিততা-বোধক যুগল।

Verse 28

प्राकाश्ये प्रादुराविः स्यादोमेवं परमं मते समन्ततस्तु परितः सर्वतो विश्वगित्यपि

প্ৰকাশময় প্ৰকাশিত অৱস্থাত তাৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ স্পষ্ট হয়—এইদৰে ‘ওঁ’ক পৰম তত্ত্ব বুলি মানা হৈছে। ই চাৰিওফালে, চৌদিশে, সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত; সেয়ে একে ‘বিশ্বগ্’ (সৰ্বব্যাপী) বুলিও কোৱা হয়।

Verse 29

अकामानुमतौ काममसूयोपगमे ऽस्तु च ननु च स्याद्विरोधोक्तौ कच्चित् कामप्रवेदने

ইচ্ছা নথকাকৈও অনুমতি বুজাবলৈ ‘কামম্’ (ঠিক আছে/হ’ব দে) কোৱা হয়; আৰু অসূয়া নথকা অৱস্থাত ‘অস্তু’ (এনেকৈ হওক) কোৱা হয়। কিন্তু ‘ননু’—এনে উক্তিত কি বিৰোধ নহ’ব? বিশেষকৈ যেতিয়া অভিপ্ৰায় (কাম) স্পষ্টকৈ প্ৰকাশ কৰা হয়।

Verse 30

निःषमं दुःषमं गर्ह्ये यथास्वन्तु यथायथं मृषा मिथ्या च वितथे यथार्थन्तु यथातथं

গৰ্হ্য (নিন্দ্য) প্ৰয়োগত ‘নিঃষমম্’ আৰু ‘দুঃষমম্’ কোৱা হয়; লগতে ‘যথাস্বম্’ আৰু ‘যথাযথম্’। যি মিছা/বিতথ, তাত ‘মৃষা’, ‘মিথ্যা’ আৰু ‘বিতথ’ শব্দ; কিন্তু যি সত্য, তাত ‘যথার্থম্’, অৰ্থাৎ ‘যথা-তথা’ কোৱা হয়।

Verse 31

स्युरेवन्तु पुनर्वैवेत्यवधारणवाचकाः प्रागतीतार्थकं नूनमवश्यं निश् चये द्वयं

‘স্যুঃ’, ‘এৱ’, ‘তু’, ‘পুনৰ্’ আৰু ‘ৱৈ’—এইবোৰ অব্যয়, অবধাৰণ/জোৰ দিয়া অৰ্থবাচক। ‘নূনম্’ আৰু ‘অৱশ্যম্’ পূৰ্বস্থাপিত (প্ৰাগতীত) অৰ্থ আৰু নিশ্চিততা প্ৰকাশ কৰে; এই যুগল নিৰ্ণয় (নিশ্চয়) বুজায়।

Verse 32

संवद्वर्षे ऽवरे त्वर्वागामेवं स्वयमात्मना अल्पे नीचैर् महत्युच्चैः प्रायोभूम्न्य् अद्रुते शनैः

বছৰ-চক্ৰত প্ৰথমে নিম্ন অৱস্থা আহে আৰু তাৰ পিছত সি নিজৰ স্বভাৱত এইদৰে আগবাঢ়ে। পৰিমাপ সৰু হ’লে সি তলেদি চলে, আৰু পৰিমাপ ডাঙৰ হ’লে ওপৰলৈ উঠে; সাধাৰণতে সি পৃথিৱীৰ ওপৰত ধীৰে ধীৰে, হঠাৎ নকৰাকৈ গতি কৰে।

Verse 33

सना नित्ये वहिर्वाह्ये स्मातीते ऽस्तमदर्शने अस्ति सत्त्वे रुषोक्तावूमुं प्रश्ने ऽनुनये त्वयि

“সনা” শব্দ ‘সদা/নিত্য’ অৰ্থত; “বহিৰ্বাহ্য” ‘বাহ্য/বাহিৰৰ’ অৰ্থত; “স্মাৎ” অতীতৰ প্ৰসঙ্গত; “অস্তি” ‘বিদ্যমান/আছে’ অৰ্থত; “সত্ত্ব” আদি ‘সত্তা/স্বৰূপ’ অৰ্থত ব্যৱহৃত হয়। “ঊমুং” ক্ৰোধোক্তিত, আৰু “ত্বয়ি” প্ৰশ্ন আৰু অনুনয়সূচক সম্বোধনত ব্যৱহৃত হয়।

Verse 34

हूं तर्के स्यादुषा रात्रेरवसाने नमो नतौ पुनरर्थे ऽङ्गनिन्दायां दुष्ठु सुष्ठु प्रशंसने

“হূঁ” তর্ক-বাদত ব্যৱহৃত হয়। “উষা” ৰাতিৰ শেষত উদিত পোহৰ, অৰ্থাৎ উষাকাল। “নমো” প্ৰণাম/নমস্কাৰ অৰ্থত। “পুনৰ্” মানে ‘আকৌ’। “অঙ্গ” নিন্দা বা তিৰস্কাৰসূচক সম্বোধনত আহে। “দুষ্ঠু” নিন্দাৰ্থে আৰু “সুষ্ঠু” প্ৰশংসাৰ্থে ব্যৱহৃত হয়।

Verse 35

सायं साये प्रगे प्रातः प्रभाते निकषान्तिके परुत्परार्यैसमो ऽब्दे पूर्वे पूर्वतरे यति

‘সন্ধিয়াত’ “সায়ম্/সায়ে”; ‘পুৱতি/প্ৰাতঃ’ “প্ৰগে/প্ৰাতঃ”; ‘প্ৰভাতে’ “প্ৰভাতে”; ‘ওচৰত’ “নিকষা/অন্তিকে”। ‘পাৰে/অধিক আগলৈ’ অৰ্থত “পর” আৰু “উত্তর”; “আর্য” “সম” (সমান)ৰ পৰ্যায়। ‘বছৰত’ “অব্দে”; ‘পূৰ্বে’ “পূৰ্বে” আৰু ‘আৰু পূৰ্বে’ “পূৰ্বতৰে” ব্যৱহৃত হয়।

Verse 36

अद्यात्राह्न्य् अथ पूर्वेह्नीत्यादौ पूर्वोत्तरा परात् तथाधरान्यान्यतरेतरात्पूर्वेद्युरादयः

এতিয়া “অদ্য” (আজি), “ত্রাহ্নি/অত্রাহ্নি” (সেই দিন), “পূৰ্বেহ্নি” (পূৰ্বাহ্নত) আদি কালবাচক শব্দসমূহত উপযুক্ত ৰূপ-গঠন/প্ৰয়োগ ব্যাখ্যা কৰা হয়। তদ্ৰূপ ‘পূৰ্ব-উত্তৰ’ (আগ-পিছ), ‘উচ্চ-নীচ’ (পর/উত্তৰৰ বিপৰীতে অধর), ‘পৰস্পৰ’ (অন্যোন্যতৰ, ইতৰেতৰ) আৰু “পূৰ্বেদ্যুঃ” (পূৰ্বদিন) আদি ৰূপসমূহো উল্লেখিত।

Verse 37

उभयद्युश्चोभयेद्युः परे त्वह्नि परेद्यपि ह्यो गते ऽनागते ऽह्नि श्वः परश्वः श्वःपरे ऽहनि

‘উভয়দ্যুঃ’ (বা ‘উভয়েদ্যুঃ’) বুলিলে দুটা সन्दৰ্ভবিন্দুৰ তুলনাত একেদিন একফালে আগৰ আৰু আনফালে পাছৰ হোৱা দিন বুজায়। ‘পৰেদ্যুঃ’ অধিক পাছৰ দিনৰ বাচক। ‘হ্যঃ’ গ’ল দিন, ‘শ্বঃ’ আহিবলগীয়া দিন, ‘পৰশ্বঃ’ পৰহি, আৰু ‘শ্বঃপৰে’ তাৰো পাছৰ দিন বুজায়।

Verse 38

तदा तदानीं युगपदेकदा सर्वदा सदा एतर्हि सम्प्रतीदानीमधुना साम्प्रतन्तथा

‘তদা’, ‘তদানীং’, ‘যুগপৎ’, ‘একদা’, ‘সৰ্বদা’, ‘সদা’, ‘এতৰ্হি’, ‘সম্প্ৰতি’, ‘ইদানীং’, ‘অধুনা’, ‘সাম্প্ৰতম্’ আৰু ‘তথা’—এইবোৰ কাল আৰু প্ৰকাৰ/ৰীতি বুজোৱা অব্যয় পদ।