Adhyaya 362
Bhūmi–Vana–Auṣadhi–Ādi Vargāḥ (भूमिवनौषध्यादिवर्गाः) — Lexical Groups on Earth, Settlements, Architecture, Forests, Materia Medica, and Fauna
ভগৱান অগ্নিয়ে বশিষ্ঠ মুনিক কোষ-শৈলীত পৰ্যায়বৰ্গসমূহ বৰ্ণনা কৰি শব্দবিদ্যা প্ৰদান কৰে। আৰম্ভণিতে ভূমি আৰু মাটিৰ শব্দ, তাৰ পিছত লোক/বিশ্ব, দিশ-দেশ আৰু পথ/মাৰ্গ সম্পৰ্কীয় পদসমূহ আহে। তাৰ পাছত নগৰ-নিগম-স্থানীয় প্ৰশাসন আৰু বাস্তুশাস্ত্ৰৰ বৰ্ণনাৰ বাবে নামাৱলী—নগৰ, বজাৰ, গলি-ৰাস্তা, দ্বাৰ, প্ৰাকাৰ, দেৱাল, সভামণ্ডপ, গৃহ, প্ৰাসাদ, দুৱাৰ-উপকৰণ, সিঁড়ি আৰু পৰিষ্কাৰ-সম্পৰ্কীয় শব্দ—দিয়া হয়। তাৰ পিছত পৰ্বত, বন, উপবন আদি প্ৰকৃতি-বৰ্গ আৰু দীঘলীয়া আয়ুৰ্বেদীয় নিঘণ্টু-ধাৰাত বৃক্ষ, লতা, ঔষধি আৰু দ্ৰব্য-পৰ্যায় ৰং/আকাৰভেদসহ বৰ্ণিত। শেষত ব্যাঘ্ৰ, বৰাহ, নেকুৰা, মাকড়া, পখী, ভ্ৰমৰ আদি প্ৰাণী-পক্ষী আৰু ঢিপ, দল, গুচ্ছ আদি সমষ্টিবাচক শব্দ যোগ হয়। অধ্যায়ে দেখুৱায়—ভাষাৰ সূক্ষ্মতা ধৰ্মোপযোগী সঁজুলি, যিয়ে চিকিৎসা, স্থাপত্য আৰু লোকব্যৱস্থাক আধ্যাত্মিক অনুশাসনৰ সৈতে সমন্বয় কৰে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे नानार्थवर्गा नमैकषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्विषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः भूमिवनौषध्यादिवर्गाः अग्निर् उवाच वक्ष्ये भूपुराद्रिवनौषधिसिंहादिनर्गकान् भूरनन्ता कक्षमा धात्री क्ष्माप्याकुः स्याद्धरित्र्यपि
এইদৰে আগ্নেয় মহাপুৰাণত ‘নানার্থবৰ্গাঃ’ নামৰ তিনিশ একষট্টিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া আৰম্ভ হৈছে তিনিশ বাষট্টিতম অধ্যায়—ভূমি, বন, ঔষধি আদি বিষয়ক বৰ্গসমূহ। অগ্নিয়ে ক’লে—মই ভূমি, নগৰ, পৰ্বত, বন, ঔষধি, সিংহ আদি শব্দবৰ্গৰ পৰ্যায় ক’ম। ‘ভূ’ (পৃথিৱী) ক অনন্তা, কক্ষমা, ধাত্রী, ক্ষ্মা, আকু আৰু হৰিত্ৰী বুলিও কোৱা হয়।
Verse 2
मृन्मृत्तिका प्रशस्ता तु मृत्सा मृत्स्ना च मृत्तिका जगत्त्रपिष्टपं लोकं भुवनं जगती समा
মাটি ‘মৃন্’ বুলিও কোৱা হয়; ‘মৃত্তিকা’ক ‘প্ৰশস্তা’, ‘মৃত্সা’ আৰু ‘মৃত্স্না’ বুলিও কোৱা হয়। ‘জগত্’ বুজাবলৈ ‘ত্ৰপীষ্টপ’, ‘লোক’, ‘ভুবন’, ‘জগতি’ আৰু ‘সমা’—এই পৰ্যায় শব্দ আছে।
Verse 3
अयनं वर्त्म मार्गाध्वपन्थानः पदवी सृतिः सरणिः पद्धत्तिः पद्या वर्तन्येकपदीति च
‘অয়ন’, ‘ৱৰ্ত্ম’, ‘মাৰ্গ’, ‘অধ্বা’, ‘পন্থা’, ‘পদৱী’, ‘সৃতি’, ‘সৰণি’, ‘পদ্ধতি’, ‘পদ্যা’, ‘ৱৰ্তনী’ আৰু ‘একপদী’—এই সকলো শব্দৰ অৰ্থ ‘পথ/মাৰ্গ’।
Verse 4
पूः स्त्री पुरीनगर्यौ वा पात्तनं पुटभेदनम् स्थानीयं निगमो ऽन्यत्तु यन्मूलनगरात्पुरम्
‘পূঃ’ শব্দটো স্ত্ৰীলিঙ্গ; একে ‘পুৰী’ বা ‘নগৰী’ বুলিও কোৱা হয়। বসতি ‘পাট্টন’ আৰু ‘পুটভেদন’ নামেও জনা যায়। স্থানীয় প্ৰশাসনিক আসন ‘স্থানীয়’, আৰু আন এক প্ৰকাৰ ‘নিগম’; কিন্তু যি নগৰ মূল-নগৰৰ পৰা উৎপন্ন বা তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, তাক ‘পুৰম্’ বোলা হয়।
Verse 5
तच्छाखानगरं वेशो वेश्याजनसमाश्रयः आपणस्तु निषद्यायां विपणिः पण्यवीथिका
উপনগৰক ‘শাখানগৰ’ বোলা হয়। ‘বেশ’ মানে বेश्यাজনৰ আশ্ৰয়স্থান/বসতি-অঞ্চল। ‘আপণ’ মানে বহি ক্ৰয়-বিক্ৰয় কৰা দোকান/স্থান; ‘বিপণি’ মানে বজাৰ; আৰু ‘পণ্যবীথিকা’ মানে পণ্যৰ গলি—বজাৰৰ পথ।
Verse 6
रथ्या प्रतोली विशिखा स्याच्चयो वप्रमस्त्रियां प्राकारो वरणः शालः प्राचीरं प्रान्ततो वृतिः
‘ৰথ্যা’ মানে ৰথ চলা পথ; ‘প্ৰতোলী’ মানে তোৰণযুক্ত দ্বাৰগৃহ; ‘বিশিখা’ মানে উপগলি। ‘চয়’ মানে সঞ্চিত মাটিৰ বাঁধ/ঢিপ; ‘ৱপ্ৰ’ মানে উঁচা মাটিৰ ৰক্ষাবাঁধ। স্ত্ৰীলিঙ্গ প্ৰয়োগত ‘প্ৰাকার’ক ‘ৱৰণ’ আৰু ‘শাল’ বুলিও কোৱা হয়; আৰু ‘প্ৰাচীৰ’ মানে বসতিৰ প্ৰান্তসীমাৰ ঘেৰ/বেৰা।
Verse 7
भित्तिः स्त्री कुह्यमेडूकं यदन्तर्नस्तकीकसं वासः कूटो द्वयोः शाला सभा सञ्जवनन्त्विदम्
‘ভিত্তি’ মানে দেৱাল। ‘স্ত্ৰী’ মানে নাৰী। ‘কুহ্য’ শব্দৰ অৰ্থ বেঙো হয়। যি বস্তু ভিতৰত স্থাপন কৰা থাকে তাক ‘নস্তকীকস’ বোলা হয়। ‘বাস’ মানে নিবাস। ‘কূট’ মানে শিখৰ। ‘শালা’ (বা ‘সভা’) মানে সভাগৃহ। আৰু ইয়াক ‘সঞ্জবন’ বুলিও কোৱা হৈছে।
Verse 8
चतुःशालं मुनीनान्तु पर्णशालोटजो ऽस्त्रियां चैत्यमायतनन्तुल्ये वाजिशाला तु मन्दुरा
মুনিসকলৰ বাবে চাৰিটা শালাযুক্ত বাসস্থান ‘চতুঃশালা’ বোলা হয়। পাতৰে নিৰ্মিত কুটীৰ ‘পৰ্ণশালা’ (আৰু ‘ওটজ’ও; নপুংসক) নামে জনা যায়। স্ত্ৰীলিঙ্গত ‘চৈত্য’ সদৃশ দেৱালয় ‘আয়তন’ বোলা হয়; আৰু ‘বাজিশালা’ হৈছে ‘মন্দুৰা’—ঘোঁৰাৰ اصطবল।
Verse 9
हर्म्यादि धनिनां वासःप्रासादो देवभूभुजां स्त्री द्वार्द्वारं प्रतीहारः स्याद्वितर्दिस्तु वेदिका
হৰ্ম্য আদি ধনীসকলৰ বাসস্থান; প্ৰাসাদ দেৱতা আৰু ৰজাসকলৰ ভৱন। ‘স্ত্ৰী’ দুৱাৰৰ চৌকাঠ, ‘দ্বাৰদ্বাৰ’ প্ৰৱেশদুৱাৰ; ‘প্ৰতীহাৰ’ দুৱাৰপাল; আৰু ‘বিতৰ্দি’ বেদিকাৰ দৰে উঁচু মঞ্চ।
Verse 10
कपोतपालिकायन्तु विटङ्कं पुं नपुंसकं कवाटमवरन्तुल्ये निःश्रेणिस्त्वधिरोहिणी
‘কপোতপালিকা’ বুলিলে ‘বিটঙ্ক’ বুজায়; ‘বিটঙ্ক’ শব্দ পুংলিঙ্গ আৰু নপুংসক—দুয়ো ৰূপে ব্যৱহৃত। ‘কবাট’ হৈছে দুৱাৰৰ পাট/কপাট, ‘অৱৰন্তু’ৰ সমার্থক। ‘নিঃশ্ৰেণী’ক ‘অধিৰোহিণী’ও কোৱা হয়—চঢ়াৰ সিঁড়ি।
Verse 11
सम्मार्जनी शोधनी स्यात् सङ्करो ऽवकरस् तथा अद्रिगोत्रिगिरिग्रावा गहनं काननं वनं
‘সম্মাৰ্জনী’ক ‘শোধনী’ বুলিও কোৱা হয় (পৰিষ্কাৰ কৰাৰ ঝাড়ু/সঁজুলি)। ‘সঙ্কৰ’ক ‘অৱকৰ’ বুলিও কয় (আৱৰ্জনা)। ‘অদ্রি, গোত্রী, গিৰি, গ্ৰাৱা’—পৰ্বত/শিলাৰ নাম; আৰু ‘গহন, কানন, বন’—ঘন অৰণ্যৰ নাম।
Verse 12
आरामः स्यादुपवनं कृत्रिमं वनमेव यत् स्यादेतदेव प्रमदवनमन्तःपुरोचितं
আৰামক উপবন বোলা হয়—অৰ্থাৎ কৃত্ৰিমভাৱে গঢ়ি তোলা বন-উদ্যান। এই উপবনেই ‘প্ৰমদবন’ নামে জনা যায়, যি অন্তঃপুৰ (অন্তৰ্মহল)ৰ বাবে উপযুক্ত।
Verse 13
वीथ्यालिरावलिः पङ्क्तिश्रेणीलेखास्तु राजयः वानस्पत्यः फलैः पुष्पात्तैरपुष्पाद्वनस्पतिः
‘বীথী, আলি, আৱলি’—এইবোৰ শাৰী/শ্ৰেণীৰ নাম; আৰু ‘পঙ্ক্তি, শ্ৰেণী, লেখা’—এইবোৰো ৰেখা (ৰাজয়ঃ) বুলি কোৱা হয়। যি ফল ধাৰে সি ‘বানস্পত্য’; যি ফুলৰ পৰা ফল দিয়ে সি ‘বৃক্ষ’; আৰু যি ফুল নুফুটাকৈ ফল দিয়ে সি ‘বনস্পতি’।
Verse 14
ओषध्यः फलपाकान्ताः पलाशी द्रुद्रुमागमाः स्थाणु वा ना ध्रुवः शङ्कुः प्रफुल्लोत्फुल्लसंस्फुटाः
ফল পকি পৰিপক্বতালৈ যোৱা ঔষধি, বহল পাতযুক্ত লতা/উদ্ভিদ আৰু সদ্যোদ্গত গছ—এইবোৰ (লক্ষণ) কোৱা হৈছে; তদ্ৰূপ গুঁড়ি বা অচল স্তম্ভ, স্থিৰ খুঁটি/চিহ্ন, আৰু সম্পূৰ্ণ প্ৰস্ফুটিত, ফাটি খোলা উদ্ভিদো।
Verse 15
पलाशं छदनं पर्णमिध्ममेधः समित् स्त्रियां बोधिद्रुमश् चलदलो दधित्थग्राहिमन्मथाः
‘পলাশ’ গছৰ অন্য নাম—ছদন, পৰ্ণ, ইধ্ম, মেধ, সমিত্, স্ত্রীয়াম্, বোধিদ্ৰুম, চলদল, দধিত্থ, গ্ৰাহী আৰু মন্মথ।
Verse 16
तस्मिन् दधिफलः पुष्पफलदन्तशठावपि उडुम्बरे हेमदुग्धः कोविदारे द्विपत्रकः
সেই (পলাশ) গছৰ পৰ্যায়—দধিফল, পুষ্পফল, দন্ত আৰু শঠা। উদুম্বৰৰ পৰ্যায় ‘হেমদুগ্ধ’ আৰু কোবিদাৰৰ পৰ্যায় ‘দ্বিপত্রক’।
Verse 17
सप्तपर्णो विशालत्वक् कृतमालं सुवर्णकः आरेवतव्याधिघातसम्पाकचतुरङ्गुलाः
সপ্তপৰ্ণ, বিশালত্বক, কৃতমাল, সুবৰ্ণক, আৰেবত, ব্যাধিঘাত, সম্পাক আৰু চতুৰঙ্গুল—এইবোৰ ঔষধদ্ৰব্যৰ (নাম)।
Verse 18
स्याज्जम्बीरे दन्तशठो वरुणे तिक्तशावकः पुत्रागे पुरुषस्तुङ्गः केशरो देववल्लभः
জম্বীৰ (নেমু/সিট্ৰন) ৰ পৰ্যায় ‘দন্তশঠ’; বৰুণৰ ‘তিক্তশাৱক’; আৰু পুত্ৰাগৰ পৰ্যায় ‘পুরুষস্তুঙ্গ’, ‘কেশর’ আৰু ‘দেৱবল্লভ’।
Verse 19
पारिभद्रे निम्बतरुर्मन्दारः पारिजातकः वञ्जुलश्चित्रकृच्चाथ द्वौ पीतनकपीतनौ
পাৰিভদ্ৰ আদি গোটত নিম্ব গছ, মন্দাৰ, পাৰিজাতক, বঞ্জুল আৰু চিত্ৰকৃত; লগতে পীতনক আৰু পীতন—এই দুটা প্ৰকাৰো উল্লেখ আছে।
Verse 20
आम्रातके मधूके तु गुडपुष्पमधुद्रुमौ पीलौ गुडफलः स्रंसी नादेयी चाम्बुवेतसः
আম্ৰাতক আৰু মধূক গছৰ নাম ‘গুডপুষ্প’ আৰু ‘মধুদ্ৰুম’। পীলু গছৰ পৰ্যায় ‘গুডফল’, ‘স্ৰংসী’, ‘নাদেয়ী’ আৰু ‘অম্বুৱেতস’।
Verse 21
शोभाञ्जने शिग्रुतीक्ष्णगन्धकाक्षीरमोचकाः रक्तो ऽसौ मधुशिग्रुः स्यादरिष्टः फेणिलः समौ
‘শোভাঞ্জন’ৰ পৰ্যায় শিগ্ৰু, তীক্ষ্ণগন্ধ, কাক্ষীৰমোচক আৰু ৰক্তশিগ্ৰু। ই ‘মধুশিগ্ৰু’ নামেও প্ৰসিদ্ধ; আৰু ‘অৰিষ্ট’ ‘ফেণিল’ ইয়াৰ সমাৰ্থক।
Verse 22
गालवःशावरो लोध्रस्तिरीटस्तिल्वमार्जनौ शेलुः श्लेष्मातकः शीत उद्दालो बहुवारकः
গালৱ, শাৱৰ, লোধ্ৰ, তিৰীট, তিল্ব আৰু মাৰ্জন; লগতে শেলু, শ্লেষ্মাতক, শীত, উদ্দাল আৰু বহুবাৰক—এইবোৰ ঔষধীয় গছ-গছনিৰ নাম হিচাপে নিৰ্দেশিত।
Verse 23
वैकङ्कतः श्रुवावृक्षो ग्रन्थिलो व्याघ्रपादपि तिन्दुकः स्फूर्जकः कालो नादेयी भूमिजम्बुकः
বৈকঙ্কত, শ্ৰুৱাবৃক্ষ, গ্ৰন্থিল, ব্যাঘ্ৰপাদ, তিন্দুক, স্ফূর্জক, কাল, নাদেয়ী আৰু ভূমিজম্বুক—এইবোৰো এই অধ্যায়ত উল্লিখিত ঔষধীয় গছ-গছনিৰ স্বীকৃত নাম/সঞ্জ্ঞা।
Verse 24
काकतिन्दौ पीलुकः स्यात् पाटलिर्मोक्षमुष्ककौ क्रमुकः पट्टिकाख्यः स्यात्कुम्भी कैटर्यकट्फले
পীলুকক ‘কাকতিন্দু’ বুলিও কোৱা হয়। পাটলী ‘মোক্ষমুষ্কক’ নামেও প্ৰসিদ্ধ। ক্ৰমুক ‘পট্টিকা’ নামে পৰিচিত। আৰু ‘কৈটৰ্য’ আৰু ‘কট্ফল’—ইহঁতক ‘কুম্ভী’ বুলিও কোৱা হয়।
Verse 25
वीरवृक्षो ऽरुष्करो ऽग्निमुखी भल्लातकीं त्रिषु सवर्जकासनजीवाश् च पीतसाले ऽथ मालके
‘বীৰবৃক্ষ’, ‘অৰুষ্কৰ’ আৰু ‘অগ্নিমুখী’—এইবোৰ ভল্লাতকীৰ নাম। তদ্ৰূপ ‘ত্রিষু’ৰ বাবে ‘সবৰ্জক’, ‘আসন’ আৰু ‘জীৱ’ নাম আছে; আৰু ‘পীতসাল’ৰ আন নাম ‘মালক’।
Verse 26
सर्जाश्वकर्णौ वीरेन्द्रौ इन्द्रद्रुः ककुभो ऽर्जुनः इङ्गुदी तापसतरुर्मोचा शाल्मलिरेव च
সৰ্জ আৰু অশ্বকৰ্ণ; বীৰেন্দ্ৰ; ইন্দ্ৰদ্ৰু; ককুভ; অৰ্জুন; ইঙ্গুদী; তাপসতৰুঃ (তপস্বীৰ বৃক্ষ); মোচা; আৰু শাল্মলি—এই বৃক্ষসমূহ ইয়াত পৰিগণিত।
Verse 27
चिरविल्वो नक्तमालः करजश् च करञ्जके प्रकीर्यः पूतिकरजो मर्कट्यङ्गारवल्लरी
‘চিৰবিল্ব’, ‘নক্তমাল’, ‘কৰজ’ আৰু ‘প্ৰকীৰ্য’, ‘পূতিকৰজ’, ‘মৰ্কটী’, ‘অঙ্গাৰবল্লৰী’—এইবোৰ কৰঞ্জক (কৰঞ্জ)ৰ পৰ্যায়নাম।
Verse 28
रोही रोहितकः प्लीहशत्रुर्दाडिमपुष्पकः गायत्री बालतनयः खदिरो दन्तधावनः
ৰোহী, ৰোহিতক, ‘প্লীহশত্ৰু’, ‘দাডিমপুষ্পক’, গায়ত্ৰী, ‘বালতনয়’, খদিৰ আৰু ‘দন্তধাৱন’—এইবোৰ উল্লিখিত ঔষধদ্ৰব্যৰ স্বীকৃত পৰ্যায়নাম।
Verse 29
अरिमेदो विट्खदिरे कदरः खदिरे सिते पञ्चाङ्गुलो वर्धमानश् चञ्चुर्गन्धर्वहस्तकः
অৰিমেদক ‘বিট্-খদিৰ’ বুলিও কোৱা হয়। কদৰ হৈছে শ্বেত খদিৰৰ নাম। পঞ্চাঙ্গুল, বর্ধমান, চঞ্চু আৰু গন্ধৰ্বহস্তক—এইবোৰো ইয়াৰ অন্য নাম।
Verse 30
पिण्डीतको मरुवकः पीतदारु च दारु च देवदारुः पूतिकाष्ठं श्यामा तु महिलाह्वया
পিণ্ডীতকক মৰুবক বুলিও কোৱা হয়। পীতদাৰুক দাৰু আৰু দেবদাৰু নামেও জনা যায়। পূতিকাষ্ঠ ‘শ্যামা’ নামে প্ৰসিদ্ধ; আৰু শ্যামা ‘মহিলাহ্বয়া’ বুলিও কোৱা হয়।
Verse 31
लता गोवन्दनी गुन्दा प्रियङ्गुः फलिनी फली मण्डूकपर्णपत्रोर्णनटकट्वङ्गटुण्टुकाः
লতা, গোবন্দনী, গুন্দা, প্ৰিয়ঙ্গু, ফলিনী, ফলী, মণ্ডূকপৰ্ণী, পত্রোর্ণনা, নট, কট্বঙ্গ আৰু টুণ্টুকা—এইবোৰ ভেষজ-শাস্ত্ৰত উদ্ভিদৰ নাম/পৰ্যায় হিচাপে উল্লেখিত।
Verse 32
श्योनाकशुकनासर्क्षदीर्घवृन्तकुटन्नटाः पीतद्रुः सरलश्चाथ निचुलो ऽम्बुज इज्जलः
শ্যোনাক, শুকনাস, অর্ক্ষ, দীৰ্ঘবৃন্ত, কুটন্নট, পীতদ্ৰু, সরল; আৰু নিচুল, অম্বুজ, ইজ্জল—এইবোৰ ঔষধীয় গছ/উদ্ভিদৰ স্বীকৃত নাম।
Verse 33
काकोडुम्बरिका फल्गुररिष्टः पिचुमर्दकः सर्वतोभद्रको निम्बे शिरीषस्तु कपीतनः
কাকোডুম্বৰিকা আৰু ফল্গু; অৰিষ্ট; পিচুমৰ্দক; আৰু নিম্ব (নিম) গছৰ ক্ষেত্ৰত ‘সৰ্বতোভদ্ৰক’ নাম আছে; শিৰীষক ‘কপীতন’ বুলিও কোৱা হয়।
Verse 34
वकुलो वञ्जुलः प्रोक्तः पिच्छिलागुरुशिंशपाः जया जयन्ती तर्कारी कणिका गणिकारिका
বকুলক ‘বঞ্জুল’ বুলিও কোৱা হয়। পিচ্ছিল, অগৰু, শিংশপা; আৰু জয়া, জয়ন্তী, তর্কাৰী, কণিকা, গণিকারিকা—এইবোৰ তাৰ নাম।
Verse 35
आपर्णमग्नमन्थः स्याद्वत्सको गिरिमल्लिका कालस्कन्धस्तमालः स्यात् तण्डुलीयो ऽल्पमारिषः
আপৰ্ণক অগ্নিমন্থ বুলি বুজিব লাগে; বৎসকক গিৰিমল্লিকা বোলা হয়। কালস্কন্ধেই তমাল; আৰু তণ্ডুলীয়ক অল্পমাৰিষ বুলিও কোৱা হয়।
Verse 36
सिन्धुवारस्तु निर्गुण्डी सैवास्फोता वनोद्भवा गणिका यूथिकाम्बष्ठा सप्तला नवमालिका
সিন্ধুৱাৰক নিৰ্গুণ্ডী বুলিও কোৱা হয়; একেই আছ্ফোটা, বনোদ্ভৱা, গণিকা, ইউথিকা, অম্বষ্ঠা, সপ্তলা আৰু নবমালিকা নামেও প্ৰসিদ্ধ।
Verse 37
अतिमुक्तः पुण्ड्रकः स्यात्कुमारी तरणिः सहा तत्र शोणे कुरुवकस्तत्र पीते कुरुण्टकः
অতিমুক্তক পুণ্ড্ৰক বুলিও কোৱা হয়; একেই কুমাৰী, তরণি আৰু সহা নামেও জনা যায়। ইয়াৰ ৰঙা প্ৰকাৰ ‘কুৰুবক’ আৰু হালধীয়া প্ৰকাৰ ‘কুৰুণ্টক’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 38
नीला झिण्टी द्वयोर्वाणा भिण्टी सैरीयकस् तथा तस्मिन्रक्ते कुरुवकः पीते सहचरी द्वयोः
দুটা প্ৰকাৰৰ ভিতৰত নীলা প্ৰকাৰক ঝিণ্টী আৰু বাণা বোলা হয়; তাক ভিণ্টী আৰু সৈৰীয়ক বুলিও কোৱা হয়। সেই গোটত ৰঙা প্ৰকাৰ ‘কুৰুবক’ আৰু হালধীয়া প্ৰকাৰ (দুয়োটাতে) ‘সহচৰী’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 39
धुस्तूरः कितवो धूर्तो रुचको मातुलङ्गके समीरणो मरुवकः प्रस्थपुष्पः फणिज्झकः
ধুস্তূৰা ‘কিতৱ’, ‘ধূৰ্ত’, ‘ৰুচক’, ‘মাতুলঙ্গক’, ‘সমীৰণ’, ‘মৰুবক’, ‘প্ৰস্থপুষ্প’ আৰু ‘ফণিজ্ঝক’ নামেও প্ৰসিদ্ধ।
Verse 40
कुठेरकस्तु पर्णासे ऽथास्फोतो वसुकार्कके शिवमल्ली पाशुपतो वृन्दा वृक्षादनी तथा
কুঠেৰক ‘পৰ্ণাস’ নামে; আস্ফোট ‘বসুকাৰ্কক’ নামে; শিৱমল্লী ‘পাশুপত’ নামে; আৰু বৃন্দা ‘বৃক্ষাদনী’ নামেও জনা যায়।
Verse 41
जीवन्तिका वृक्षरुहा गुडूची तन्त्रिकामृता सोमवल्ली मधुर्णी मूर्वा तु मोरटी तथा
জীৱন্তিকা, বৃক্ষৰুহা, গুডূচী, তন্ত্ৰিকা (যাক ‘অমৃতা’ বুলিও কোৱা হয়), সোমৱল্লী, মধুৰ্ণী, আৰু মূৰ্বা-মোৰটী—এইবোৰ ঔষধি লতা/উদ্ভিদ।
Verse 42
मधुलिका मधुश्रेणी गोकर्णी पीलुपर्ण्यपि पाठाम्बष्ठा विद्धकर्णी प्राचीना वनतिक्तिका
মধুলিকা, মধুশ্ৰেণী, গোকৰ্ণী আৰু পীলুপৰ্ণী; লগতে পাঠা, অম্বষ্ঠা, বিদ্ধকৰ্ণী, প্ৰাচীনা আৰু বনতিক্তিকা—এইবোৰ ঔষধি উদ্ভিদৰ নাম।
Verse 43
कटुः कटुम्भरा चाथ चक्राङ्गी शकुलादनी आत्मगुप्ता प्रावृषायी कपिकच्छुश् च मर्कटी
‘কটু’, ‘কটুম্ভৰা’, ‘চক্রাঙ্গী’, ‘শকুলাদনী’, ‘আত্মগুপ্তা’, ‘প্ৰাবৃষায়ী’, ‘কপিকচ্ছু’ আৰু ‘মৰ্কটী’—এইবোৰ একে ঔষধদ্ৰব্যৰ স্বীকৃত পৰ্যায়নাম।
Verse 44
अपामार्गः शैखरिकः प्रत्यक्पर्णी मयूरकः फञ्जिका ब्राह्मणी भार्गी द्रवन्ति शम्बरी वृषा
আপামাৰ্গক শৈখৰিক, প্ৰত্যক্পৰ্ণী, ময়ূৰক, ফঞ্জিকা, ব্ৰাহ্মণী, ভাৰ্গী, দ্ৰৱন্তী, শম্বৰী আৰু বৃষা—এই সকলো পৰ্যায়নামেও জনা যায়।
Verse 45
मण्डूकपर्णी भण्डीरी समङ्गा कालमेषिका रोदनी कच्छुरानन्ता समुद्रान्ता दुरालभा
মণ্ডূকপৰ্ণী, ভণ্ডীৰী, সমঙ্গা, কালমেষিকা, ৰোদনী, কচ্ছুৰা, অনন্তা, সমুদ্ৰান্তা আৰু দুরালভা—এইবোৰ ঔষধীয় উদ্ভিদৰ নাম।
Verse 46
पृश्निपर्णी पृथक्पर्णी कलशिर्धावनिर्गुहा निदिग्धिका स्पृशी व्याघ्री क्षुद्रा दुस्पर्शया सह
পৃশ্নিপৰ্ণী, পৃথক্পৰ্ণী, কলশীৰ, ধাৱনিৰ্গুহা, নিদিগ্ধিকা, স্পৃশী, ব্যাঘ্ৰী, ক্ষুদ্ৰা আৰু দুস্পৰ্শা—এইবোৰ ঔষধীয় ভেষজ।
Verse 47
अवल्गुजः सोमराजी सुवल्लिः सोमवल्लिका कालमेषी कृष्णफला वकुची पूतिफल्य् अपि
অৱল্গুজক সোমৰাজী, সুৱল্লী, সোমৱল্লিকা, কালমেষী, কৃষ্ণফলা, বকুচী আৰু পূতিফলী আদি পৰ্যায়নামেও কোৱা হয়।
Verse 48
कणोषणोपकुल्या स्याच्छ्रेयसी गजपिप्पली चव्यन्तु चविका काकचिञ्ची गुञ्जे तु कृष्णला
কণোষণাক উপকুল্যা বুলি কোৱা হয়। শ্ৰেয়সী গজপিপ্পলী নামে পৰিচিত। চৱীক চৱিকা বোলা হয়। কাকচিঞ্চীক গুঞ্জা কোৱা হয়, আৰু গুঞ্জাৰেই আন নাম কৃষ্ণলা।
Verse 49
विश्वा विषा प्रतिविषा वनशृङ्गाटगोक्षुरौ नारायणी शतमूली कालेयकहरिद्रवः
বিশ্বা, বিষা, প্ৰতিবিষা, বনশৃংগাট (শিঙৰা) আৰু গোক্ষুৰ, নাৰায়ণী, শতমূলী, কালেয়ক আৰু হৰিদ্ৰৱ—এইসমূহ বিষশমন আৰু প্ৰতিবিষ-চিকিৎসাত উল্লেখিত ঔষধদ্ৰব্য।
Verse 50
दार्वी पचम्पचा दारु शुक्ला हैमवती वचा वचोग्रगन्धा षड्ग्रन्था गोलोमी शतपर्विका
দাৰ্বী, পচম্পচা, দাৰু, শুক্লা, হৈমৱতী, বচা, বচোগ্ৰগন্ধা, ষড়গ্ৰন্থা, গোলোমী আৰু শতপৰ্বিকা—এইসমূহ ভৈষজ্যবৰ্গত উল্লেখিত ঔষধদ্ৰব্যৰ নাম।
Verse 51
आस्फोता गिरिकर्णी स्यात् सिंहास्यो वासको वृषः मिशी मधुरिकाच्छत्रा कोकिलाक्षेक्षुरक्षुरा
আস্ফোতা ‘গিৰিকৰ্ণী’ নামেও জনা যায়। সিংহাস্যা ‘বাসক’ আৰু ‘বৃষ’ নামে খ্যাত। মিশীক ‘মধুৰিকা’ আৰু ‘ছত্ৰা’ও বোলা হয়; তদ্ৰূপ ‘কোকিলাক্ষী’, ‘ইক্ষুৰা’ আৰু ‘অক্ষুৰা’ও তাৰ নাম।
Verse 52
विडङ्गो ऽस्त्री कृमिघ्नः स्यात् वज्रद्रुस्नुक्स्नुही सुधा मृद्वीका गोस्तनी द्राक्षा वला वाट्यालकस् तथा
বিডং ‘অস্ত্ৰী’ আৰু ‘কৃমিঘ্ন’ (কৃমিনাশক) নামেও পৰিচিত। তদ্ৰূপ বজ্ৰদ্ৰুম, স্নুক, স্নুহী আৰু সুধা; আৰু মৃদ্বীকা, গোস্তনী, দ্ৰাক্ষা, বলা, ৱাট্যালক—এইসমূহ স্বীকৃত পৰ্যায় উদ্ভিদনাম।
Verse 53
काला मसूरविदला त्रिपुटा त्रिवृता त्रिवृत् मधुकं क्लीतकं यष्टिमधुका मधुयष्टिका
‘কালা’, ‘মসুৰবিদলা’ আৰু ‘ত্ৰিপুটা’—এইসমূহ ত্ৰিবৃত্ (বিৰেচক ঔষধ) ৰ নাম। ‘মধুক’, ‘ক্লীতক’, ‘যষ্টিমধুকা’ আৰু ‘মধুযষ্টিকা’—এইসমূহ যষ্টিমধু (মুলেঠী/লিকোৰিছ) ৰ পৰ্যায়নাম।
Verse 54
विदारी क्षीरशुक्लेक्षुगन्धा क्रोष्ट्री च या सिता गोपी श्यामा शारिवा स्यादनन्तोत्पलशारिवा
বিদাৰী ঔষধদ্ৰব্যক ‘ক্ষীৰশুক্লা’, ‘ইক্ষুগন্ধা’ আৰু ‘ক্রোষ্ট্রী’ বুলিও কোৱা হয়; তেনেদৰে ‘শাৰিবা’ক ‘সিতা’, ‘গোপী’, ‘শ্যামা’, ‘অনন্তা’ আৰু ‘উৎপল-শাৰিবা’ নামেৰে জনা যায়।
Verse 55
मोचा रम्भा च कदली भण्टाकी दुष्प्रधर्षिणी स्थिरा ध्रुवा सालपर्णी शृङ्गी तु वृषभो वृषः
মোচা, ৰম্ভা, কদলী, ভণ্টাকী, দুষ্প্ৰধর্ষিণী, স্থিৰা, ধ্ৰুৱা, শালপৰ্ণী আৰু শৃঙ্গী—এইবোৰ ইয়াৰ নাম (পৰ্যায়); তদুপৰি একে ‘বৃষভ’ আৰু ‘বৃষ’ বুলিও কোৱা হয়।
Verse 56
गाङ्गेरुकी नागबला मुषली तालमूलिका ज्योत्स्नी पटोलिका जाली अजशृङ्गी विषाणिका
গাঙ্গেৰুকী, নাগবলা, মুষলী, তালমূলিকা, জ্যোৎস্নী, পটোলিকা, জালী, অজশৃঙ্গী আৰু বিষাণিকা—এইবোৰ ঔষধি উদ্ভিদৰ নাম।
Verse 57
स्याल्लाङ्गलिक्यग्निशिखा ताम्बूली नागवल्ल्यपि हरेणू रेणुका कौन्ती ह्रीवेरो दिव्यनागरं
লাঙ্গলিকী, অগ্নিশিখা, তাম্বূলী আৰু নাগবল্লী; তেনেদৰে হৰেণূ, ৰেণুকা, কৌন্তী, হ্রীৱেৰ আৰু দিব্য-নাগৰ—এইবোৰো ঔষধি/সুগন্ধি দ্ৰব্যৰ নাম।
Verse 58
कालानुसार्यवृद्धाश्मपुष्पशीतशिवानि तु शैलेयं तालपर्णी तु दैत्या गन्धकुटी मुरा
‘কালানুসাৰ্য’, ‘বৃদ্ধাশ্ম’, ‘পুষ্প’, ‘শীত’ আৰু ‘শিবা’; তেনেদৰে ‘শৈলেয়’, ‘তালপৰ্ণী’, ‘দৈত্যা’, ‘গন্ধকুটী’ আৰু ‘মুৰা’—এইবোৰ চিকিৎসাদ্ৰব্যত ব্যৱহৃত নাম।
Verse 59
ग्रन्थिपर्णं शुकं वर्हि वला तु त्रिपुटा त्रुटिः शिवा तामलकी चाथ हनुर्हट्टविलासिनी
গ্ৰন্থিপৰ্ণক শুক আৰু বৰ্হি বুলিও কোৱা হয়; বলাক ত্ৰিপুটা আৰু ত্ৰুটি নামেও জনা যায়; আৰু শিৱা তামলকী, হনু আৰু হট্টবিলাসিনী নামেও প্ৰসিদ্ধ।
Verse 60
कुटं नटं दशपुरं वानेयं परिपेलवम् तपस्वनी जटामांसी पृक्का देवी लता लशूः
কুট, নাট, দশপুৰ, বানেয়, পৰিপেলৱ, তপস্বিনী, জটামাংসী, পৃক্কা, দেবী, লতা আৰু লশূ—এইবোৰ ঔষধদ্ৰব্যৰ নাম/পৰ্যায়।
Verse 61
कर्चुरको द्राविडको गन्धमूली शठी स्मृता स्यद्दृक्षगन्धा छगलान्त्रा वेगी वृद्धदारकः
শঠীক কৰ্চুৰক, দ্ৰাবিড়ক আৰু গন্ধমূলী বুলিও স্মৰণ কৰা হয়; লগতে দৃষ্কগন্ধা, ছগলান্ত্ৰা, বেগী আৰু বৃদ্ধদাৰক নামেও ই প্ৰসিদ্ধ।
Verse 62
तुण्डिकेरी रक्तफला विम्बिका पीलुपर्ण्य् अपि चाङ्गेरी चुक्रिकाम्बष्टा स्वर्णक्षीरी हिमावती
তুণ্ডিকেরী, ৰক্তফলা, বিম্বিকা আৰু পীলুপৰ্ণী; তদ্ৰূপ আঙ্গেৰী, চুক্ৰিকা, অম্বষ্টা, স্বৰ্ণক্ষীৰী আৰু হিমাবতী—এইবোৰ ঔষধি উদ্ভিদৰ নাম/পৰ্যায়।
Verse 63
सहस्रवेधी चुक्रो ऽम्लवेतसः शतवेध्यपि जीवन्ती जीवनी जीवा भूमिनिम्वः किरातकः
ইয়াক সহস্ৰবেধী, চুক্ৰ, অম্লবেতস আৰু শতবেধ্য বুলিও কোৱা হয়; লগতে জীৱন্তী, জীৱনী, জীৱা; তদ্ৰূপ ভূমিনিম্ব আৰু কিৰাতক—এইবোৰো ইয়াৰ নাম।
Verse 64
कूर्चशीर्षो मधुकरश् चन्द्रः कपिवृकस् तथा दद्रुघ्नः स्यादेडगजो वर्षाभूः शीथहानिणी
এই ঔষধি দ্ৰব্য/উদ্ভিদ কূৰ্চশীৰ্ষ, মধুকৰ, চন্দ্ৰ, কপিবৃক, দদ্ৰুঘ্ন, এডগজ, বৰ্ষাভূ আৰু শীথহানিণী—এই নামসমূহেৰেো পৰিচিত।
Verse 65
कुनन्दती निकुम्भस्त्रा यमानी वार्षिका तथा लशुनङ्गृञ्चनारिष्टमहाकन्दरसोनकाः
কুনন্দতী, নিকুম্ভস্ত্ৰা, যমানী (অজৱাইন), বাৰ্ষিকা; লগতে লশুন (ৰসুন), অঙ্গৃঞ্চন, অৰিষ্ট, মহাকন্দ আৰু ৰসোণক (ৰসুন)—এইবোৰো ইয়াত উল্লেখিত ঔষধি দ্ৰব্য।
Verse 66
वाराही वदरा गृष्टिः काकमाची तु वायसी शतपुष्पा सितच्छत्रातिच्छत्रा मधुरा मिसिः
ৱাৰাহীক বদৰা আৰু গৃষ্টিও বোলা হয়। কাকমাচী ‘বায়সী’ নামেও পৰিচিত। শতপুষ্পা ‘সিতচ্ছত্ৰা’ আৰু ‘অতিচ্ছত্ৰা’ নামেও কথিত। মধুৰা ‘মিসী’ নামেও জনা যায়।
Verse 67
अवाक्पुष्पी कारवी च सरणा तु प्रसारणी कटम्भरा भद्रवला कर्वूरश् च शटी ह्य् अथ
অৱাক্পুষ্পী, কাৰবী, সৰণা় (প্ৰসাৰণী বুলিও), কাটম্ভৰা, ভদ্ৰবলা, কৰ্বূৰ আৰু শটী—এইবোৰ পৰৱৰ্তী নাম/দ্ৰব্য।
Verse 68
पटोलः कुलकस्तिक्तः कारवेल्लः कटिल्लकः कुष्माण्डकस्तु कर्कारुरिर्वारुः कर्कटी स्त्रियौ
পটোল (পৰৱল) কুলক আৰু তিক্ত নামেও পৰিচিত। কাৰৱেল্ল (কৰেলা) কটিল্লক বুলিও কোৱা হয়। কুষ্মাণ্ডক (পেঠা/শীতকুম্ভাণ্ড) কর্কাৰু নামে জনা যায়। ইৰ্বাৰু আৰু কৰ্কটী—লতা/কদুৱৰ্গৰ স্ত্ৰীলিঙ্গ নাম।
Verse 69
इक्ष्वाकुः कटुतुम्बी स्याद्विशाला त्विन्द्रवारुणी अर्शेघ्नः शूरणः कन्दो मुस्तकः कुरुविन्दकः
ইক্ষ্বাকুক ‘কটুতুম্বী’ বুলিও কোৱা হয়; ‘বিশালা’ক ‘ইন্দ্ৰবাৰুণী’ নামেও জনা যায়। ‘শূৰণ’ক ‘অৰ্শেঘ্ন’ (অৰ্শনাশক) আৰু ‘কন্দ’ (কন্দমূল) বুলিও কোৱা হয়। ‘মুস্তক’ৰ অন্য নাম ‘কুৰুবিন্দক’।
Verse 70
वंशे त्वक्सारकर्मारवेणुमस्करतेजनाः छत्रातिच्छत्रपालघ्नौ मालातृणकभूस्तृणे
‘বংশ’ (বাঁহ) বুজাবলৈ ত্বক্সাৰ, কৰ্মাৰ, বেণু, মস্কৰ আৰু তেজনাঃ শব্দ ব্যৱহাৰ হয়। ‘ছত্ৰ’ (ছাতি) বুজাবলৈ অতিছত্ৰ আৰু ছত্ৰপালঘ্ন নাম আছে। ‘তৃণ’ (ঘাঁহ) বুজাবলৈ মালা, তৃণক আৰু ভূস্তৃণ নাম কোৱা হৈছে।
Verse 71
तृणराजाह्वयस्तालो घोण्टा क्रमुकपुगकौ शार्दूलद्वीपिनौ व्यघ्रे हर्यक्षः केशरी हरिः
‘তাল’ক ‘তৃণৰাজ’ বুলিও কোৱা হয়; একে ‘ঘোণ্টা’ নামেও জনা যায়; লগতে ‘ক্রমুক’ আৰু ‘পুগক’ নামো প্ৰচলিত। বাঘৰ বাবে ‘শাৰ্দূল’ আৰু ‘দ্বীপিন’ নাম আছে; আৰু ‘ব্যাঘ্ৰ’, ‘হৰ্যক্ষ’, ‘কেশৰী’, ‘হৰি’ বুলিও কোৱা হয়।
Verse 72
कोलः पौत्री वराहः स्यात् कोक ईहामृगो वृकः लूतोर्णनाभौ तु समौ तन्तुवायश् च मर्कटे
‘কোল’ আৰু ‘পৌত্ৰী’ বৰাহ (শূকৰ)ৰ নাম। ‘কোক’ আৰু ‘ঈহামৃগ’ বৃক (নেকুৰা/চেনাই) বুজায়। ‘লূত’ আৰু ‘ঊৰ্ণনাভ’ সমাৰ্থক (দুয়োটাই ‘মাকড়সা’); আৰু ‘তন্তুবায়’ মর্কট (বানৰ)ৰ এটা নাম।
Verse 73
वृश्चिकः शूककीटः स्यात्सारङ्गस्तोककौ समौ कृकवाकुस्ताम्रचूडः पिकः कोकिल इत्य् अपि
‘বৃশ্চিক’ মানে বিচ্ছু; ‘শূককীট’ এক প্ৰকাৰৰ কীট। ‘সাৰঙ্গ’ আৰু ‘টোকক’ সমাৰ্থক। ‘কৃকবাকু’ক ‘তাম্ৰচূড়’ বুলিও কোৱা হয়; আৰু ‘পিক’ক ‘কোকিল’ (কুলি) বুলিও কোৱা হয়।
Verse 74
कके तु करटारिष्टौ वकः कह्व उदाहृतः कोकश् चक्रश् चक्रवाको कादम्बः कलहंसकः
কাকৰ পৰ্যায় ‘কৰট’ আৰু ‘অৰিষ্ট’। বকক ‘কহ্ব’ বুলিও কোৱা হয়। চক্ৰৱাক পক্ষী ‘কোক’ আৰু ‘চক্ৰ’ নামে পৰিচিত; আৰু কাদম্ব (হাঁহ/হংসজাত) ‘কলহংসক’ বুলি উক্ত।
Verse 75
पतङ्गिका पुत्तिका स्यात्सरघा मधुमक्षिका सकुलदन्ती निर्दंष्ट्रेति ख द्विरेफपुष्पलिड्भृङ्गषट्पदभ्रमराअलयः
‘পতঙ্গিকা’ আৰু ‘পুত্তিকা’ মৌমাখিৰ নাম; তদ্ৰূপ ‘সরঘা’ আৰু ‘মধুমক্ষিকা’। ‘সকুলদন্তী’ আৰু ‘নির্দংষ্ট্ৰা’ বুলিও কোৱা হয়। লগতে ‘দ্বিৰেফ’, ‘পুষ্পলিট্’, ‘ভৃঙ্গ’, ‘ষট্পদ’, ‘ভ্ৰমৰ’ আৰু ‘আলয়’—এইবোৰো মৌমাখিৰ পৰ্যায়।
Verse 76
केकी शिख्यस्य वाक्केका शकुन्तिशकुनिद्विजाः स्त्री पक्षतिः पक्षमूलञ्चञ्चुस्तोटिरुभे स्त्रियौ
ময়ূৰৰ নাম ‘কেকী’; তাৰ ঝুঁটি ‘শিখা’; আৰু তাৰ ডাক ‘কেকা’ বুলি কোৱা হয়। ‘শকুন্তি’ আৰু ‘শকুনি’ স্ত্ৰীলিঙ্গত ‘পক্ষী’ অৰ্থে ব্যৱহৃত। ‘পক্ষতি’ মানে ডেউকা, আৰু ‘পক্ষমূল’ ডেউকাৰ মূল/আধাৰ। ‘চঞ্চু’ আৰু ‘স্তোটি’—দুয়োটা স্ত্ৰীলিঙ্গ—ঠোঁট অৰ্থে।
Verse 77
गतिरुड्डिनसण्डीनौ कुलायो नीडमस्त्रियां पेशी कोषो द्विहीने ऽण्डं पृथुकः शावकः शिशुः
‘গতি’, ‘উড্ডিন’ আৰু ‘সণ্ডীন’ পক্ষীৰ পদ। ‘কুলায়’ আৰু ‘নীড়’ বাসা/ঘোঁসলা। ‘পেশী’ আৰু ‘কোষ’ আৱৰণ বা খোল। ‘অণ্ড’ মানে ডিম (অণ্ডকোষো)। ‘পৃথুক’, ‘শাবক’ আৰু ‘শিশু’—ছানা/সন্তান অৰ্থে।
Verse 78
पोतः पाको ऽर्भको डिम्भः सन्दोहव्यूहको गणः स्तोमौघनिकरव्राता निकुरम्बं कदम्बकं सङ्घातसञ्चयौ वृन्दं पुञ्जराशी तु कूटकं
‘পোত’, ‘পাক’, ‘অর্ভক’ আৰু ‘ডিম্ভ’—শিশু/বালক অৰ্থে। ‘সন্দোহ’, ‘ব্যূহক’ আৰু ‘গণ’—সমাবেশ/সংগ্ৰহ অৰ্থে। ‘স্তোম’, ‘ওঘ’, ‘নিকৰ’ আৰু ‘ব্ৰাত’—ঢেৰ/বহুলতা অৰ্থে। ‘নিকুৰম্ব’ আৰু ‘কদম্বক’—গুচ্ছ অৰ্থে। ‘সংঘাত’ আৰু ‘সঞ্চয়’—সঞ্চিত সমাহাৰ অৰ্থে। ‘বৃন্দ’ মানে দল। ‘পুঞ্জ’, ‘ৰাশি’ আৰু ‘কূটক’ও ঢেৰ/স্তুপ বুজায়।
Frequently Asked Questions
Systematic semantic clustering: the chapter organizes paryāya (synonyms) by domain—geography, routes, civic space, Vāstu elements, forests, and extensive Āyurvedic drug-names—functioning like a Purāṇic nighaṇṭu for multi-disciplinary precision.
By treating correct naming and classification as dharmic discipline: precise language safeguards ritual correctness, enables ethical governance and accurate Vāstu practice, and supports compassionate healing through Āyurveda—aligning bhukti-oriented skills with the larger pursuit of mukti.
The settlement-and-structure lexicon: purī/nagarī/pāṭṭana/nigama; streets and gates (rathyā, pratolī, viśikhā); defenses (vapra, prākāra, prācīra); interiors (bhitti, śālā/sabhā, dvāra, kavāṭa, niḥśreṇī).
The long middle sequence of plant and drug synonymy—trees, creepers, herbs, and aromatics (e.g., guḍūcī/amṛtā; yaṣṭimadhu; trivṛt; nirguṇḍī; nāgavallī; jaṭāmāṃsī; and many more).