यह सोपान ‘वैराग्य-प्रवेश’ का द्वार है: राजधर्म/गृहस्थ-व्यवस्था के बीच राम का वनगमन दिखाता है कि मुक्ति-मार्ग में ‘प्रिय’ (सुख, राज्य, लोक-प्रतिष्ठा) का त्याग नहीं, बल्कि ‘धर्म-निष्ठ’ समर्पण प्रधान है। अयोध्या काण्ड में करुण-रस के माध्यम से आसक्ति की जड़ें उजागर होती हैं और भक्त को शिक्षा मिलती है कि प्रेम (प्रेम-भक्ति) शोक में भी भगवान की ओर ले जाने वाली शक्ति है। यह चरण साधक को ‘लोक-बंधन’ से ‘ईश्वर-शरण’ की ओर मोड़ता है—जहाँ राम-चरित स्वयं साधना का अनुशासन बन जाता है।
Ang pangunahing rasa ng Ayodhyā Kāṇḍa ay Karuṇā, ngunit ang habag na ito ay hindi pagkawalan ng pag-asa, ito ang saṁskāra ng vairāgya. Sa talatang ito, ang payo ni Rāma sa mamamayan, ang Kanyang paggalang sa Guru, at ang nasasaklap na pag-ibig ng lungsod ay magkasamang lumilikha ng isang matinding drama ng "dharma laban sa pagkakabit." Sa pananaw ni Tulasī sa dharma, ang pagpapatapon ni Rāma sa gubat ay hindi lamang isang pampulitikang pangyayari; ito ang pagsisimula ng naghahanap sa pagpapakawala sa panloob na "kaharian ng ego." Ang talinghaga ng kadiliman ng lungsod, tulad ni Kālārātri, isang lugar ng paglilibing, isang pugad ng mga espiritu, ay nagpapakita kung paano, sa paghihiwalay sa Panginoon, ang kagandahan ng sanlibutan ay nalalanta. Sa parehong panahon, ang darśana ng Gaṅgā at ang pagkakaibigan sa pinuno ng Niṣāda na si Guha ay nagpapatibay sa likas na panlipunang yakap ng bhakti. Kaya ang Kāṇḍa na ito ay naging tulay-gitna sa Manas: lampas sa "bhakti-ng-pinagmulan" ng Bālakāṇḍa, ito ay naging hagdan ng "bhakti-ng-pagpapakawala" at śaraṇāgati, kung saan sa loob ng Saguṇa līlā ang katotohanang Nirguṇa, tyāga, samatā, karuṇā, ay nagliliwanag.
Chaupai 80.1-4
निकसि बसिष्ठ द्वार भए ठाढ़े।देखे लोग बिरह दव दाढ़े।।
कहि प्रिय बचन सकल समुझाए।बिप्र बृंद रघुबीर बोलाए।।
गुर सन कहि बरषासन दीन्हे।आदर दान बिनय बस कीन्हे।।
जाचक दान मान संतोषे।मीत पुनीत प्रेम परितोषे।।
दासीं दास बोलाइ बहोरी।गुरहि सौंपि बोले कर जोरी।।
सब कै सार सँभार गोसाईं।करबि जनक जननी की नाई।।
बारहिं बार जोरि जुग पानी।कहत रामु सब सन मृदु बानी।।
सोइ सब भाँति मोर हितकारी।जेहि तें रहै भुआल सुखारी।।
nikasi basiṣṭha dvāra bhae ṭhāṛhe |dekhe loga biraha dava dāṛhe ||
kahi priya bacana sakala samujhāe |bipra bṛṁda raghubīra bolāe ||
gura sana kahi baraṣāsana dīnhe |ādara dāna binaya basa kīnhe ||
jācaka dāna māna saṁtoṣe |mīta punīta prema paritoṣe ||
dāsīṁ dāsa bolāi bahorī |gurahi sauṁpi bole kara jorī ||
saba kai sāra sãbhāra gosāīṁ |karabi janaka jananī kī nāī ||
bārahiṁ bāra jori juga pānī |kahata rāmu saba sana mṛdu bānī ||
soi saba bhā̃ti mora hitakārī |jehi teṁ rahai bhuāla sukhārī ||
Lumabas, si Rama ay tumayo sa pintuan ng bahay ni Vasishtha. Nakita niya ang mga taong sinusunog ng apoy ng paghihiwalay. Sa pagsasalita ng mga mabuting salita, pinanatag niya silang lahat, at ang bayaning mula sa angkan ni Raghu ay tinawag ang pangkat ng mga Brahmana. Sa pagsasalita sa kanyang guro, ipinagawa niyang ibigay sa kanila ang kabuhayan ng isang taon, at sa paggalang, kaloob, at pagpapakumbaba ay pinanalo niya sila. Pinasaya niya ang mga pulubi sa kaloob at paggalang, at pinasiyahan ang kanyang mga kaibigang malinis ang puso sa pag-ibig. Pagkatapos ay tinawag niya ang mga aliping babae at lalaki, ipinagkatiwala niya sa kanyang guro, at nagsalita na nakatiklop ang mga kamay. "Panginoon, alagaan ninyo ang lahat ng pangangailangan at kapakanan nila, at maging parang ama at ina sa kanila." Muli't muli, na may nakatiklop na dalawang kamay, si Rama ay nagsalita ng mga malambot na salita sa lahat ng tao. "Siya lamang ang sa lahat ng paraan ang nagnanais ng aking ikabubuti, na sa pamamagitan niya ay mananatiling masaya ang hari."
Doha 80
मातु सकल मोरे बिरहँ जेहिं न होहिं दुख दीन।सोइ उपाउ तुम्ह करेहु सब पुर जन परम प्रबीन।।80।।
mātu sakala more birahã jehiṁ na hohiṁ dukha dīna |soi upāu tumha karehu saba pura jana parama prabīna ||80||
Huwag ninyong pabayaang ang lahat ng aking mga ina ay magdusa at magdalamhati dahil sa paghihiwalay ko sa kanila. Gawin ninyo ang anumang paraan upang mangyari iyon, kayong lahat na mga mamamayang lubhang bihasa at pantas.
Chaupai 81.1-4
एहि बिधि राम सबहि समुझावा।गुर पद पदुम हरषि सिरु नावा।।
गनपती गौरि गिरीसु मनाई।चले असीस पाइ रघुराई।।
राम चलत अति भयउ बिषादू।सुनि न जाइ पुर आरत नादू।।
कुसगुन लंक अवध अति सोकू।हहरष बिषाद बिबस सुरलोकू।।
गइ मुरुछा तब भूपति जागे।बोलि सुमंत्रु कहन अस लागे।।
रामु चले बन प्रान न जाहीं।केहि सुख लागि रहत तन माहीं।।
एहि तें कवन ब्यथा बलवाना।जो दुखु पाइ तजहिं तनु प्राना।।
पुनि धरि धीर कहइ नरनाहू।लै रथु संग सखा तुम्ह जाहू।।
ehi bidhi rāma sabahi samujhāvā |gura pada paduma haraṣi siru nāvā ||
ganapatī gauri girīsu manāī |cale asīsa pāi raghurāī ||
rāma calata ati bhayau biṣādū |suni na jāi pura ārata nādū ||
kusaguna laṁka avadha ati sokū |haharaṣa biṣāda bibasa suralokū ||
gai muruchā taba bhūpati jāge |boli sumaṁtru kahana asa lāge ||
rāmu cale bana prāna na jāhīṁ |kehi sukha lāgi rahata tana māhīṁ ||
ehi teṁ kavana byathā balavānā |jo dukhu pāi tajahiṁ tanu prānā ||
puni dhari dhīra kahai naranāhū |lai rathu saṁga sakhā tumha jāhū ||
Sa ganitong paraan ay pinanatagan ni Rama silang lahat, at nagagalak na yumukod ang kanyang ulo sa mga paa na parang lotus ng kanyang guru. Matapos sambahin si Ganapati, Gauri at Shiva, at matanggap ang kanilang pagpapala, ang Panginoon ng mga Raghu ay naglakad na. Nang umalis si Rama, isang matinding kalungkutan ang sumapit sa lungsod; ang hiyaw ng sakit na umalingawngaw dito ay hindi matiis na pakinggan. May masamang palatandaan sa Lanka at matinding kalungkutan sa Ayodhya; ang mundo ng mga diyos ay napagana ng kagalakan at kalungkutan nang sabay. Nang lumipas ang kanyang pagkawala sa malay, ang hari ay nagising, at tinawag si Sumantra ay nagsimulang magsalita nang ganito. "Pumunta na si Rama sa gubat, ngunit ang aking buhay ay hindi umaalis sa akin. Para sa anong kagalakan ba ito ay nananatili pa sa aking katawan?" "Anong sakit ang maaaring mas makapangyarihan kaysa dito, na isang tao, sa pagtanggap ng gayong kalungkutan, ay iiwan ang kanyang katawan at hininga?" Pagkatapos, na may lakas ng loob muli, ang hari ay nagsabi: "Kaibigan, kunin mo ang karo at sumama ka sa kanila."
Doha 81
सुठि सुकुमार कुमार दोउ जनकसुता सुकुमारि।रथ चढ़ाइ देखराइ बनु फिरेहु गएँ दिन चारि।।81।।
suṭhi sukumāra kumāra dou janakasutā sukumāri |ratha caṛhāi dekharāi banu phirehu gaẽ dina cāri ||81||
Ang dalawang prinsipe ay napakamahinhin, at ang anak ni Janaka ay mahinhin din. Patungkayin sila sa karo at ipakita sa kanila ang gubat, at magbalik kayo pagkatapos ng apat na araw.
Chaupai 82.1-4
जौ नहिं फिरहिं धीर दोउ भाई।सत्यसंध दृढ़ब्रत रघुराई।।
तौ तुम्ह बिनय करेहु कर जोरी।फेरिअ प्रभु मिथिलेसकिसोरी।।
जब सिय कानन देखि डेराई।कहेहु मोरि सिख अवसरु पाई।।
सासु ससुर अस कहेउ सँदेसू।पुत्रि फिरिअ बन बहुत कलेसू।।
पितृगृह कबहुँ कबहुँ ससुरारी।रहेहु जहाँ रुचि होइ तुम्हारी।।
एहि बिधि करेहु उपाय कदंबा।फिरइ त होइ प्रान अवलंबा।।
नाहिं त मोर मरनु परिनामा।कछु न बसाइ भएँ बिधि बामा।।
अस कहि मुरुछि परा महि राऊ।रामु लखनु सिय आनि देखाऊ।।
jau nahiṁ phirahiṁ dhīra dou bhāī |satyasaṁdha dṛṛhabrata raghurāī ||
tau tumha binaya karehu kara jorī |pheria prabhu mithilesakisorī ||
jaba siya kānana dekhi ḍerāī |kahehu mori sikha avasaru pāī ||
sāsu sasura asa kaheu sãdesū |putri phiria bana bahuta kalesū ||
pitṛgṛha kabahũ kabahũ sasurārī |rahehu jahā̃ ruci hoi tumhārī ||
ehi bidhi karehu upāya kadaṁbā |phirai ta hoi prāna avalaṁbā ||
nāhiṁ ta mora maranu parināmā |kachu na basāi bhaẽ bidhi bāmā ||
asa kahi muruchi parā mahi rāū |rāmu lakhanu siya āni dekhāū ||
Kung ang dalawang kapatid na matatag ay hindi babalik, sapagkat si Rama, Panginoon ng mga Raghu, ay tapat sa kanyang salita at matibay sa kanyang pangako, kaya'y magsipag ka sa kanya na may nakatupi na kamay: "Panginoon, ipadala mong pabalik ang anak na babae ng hari ng Mithila." Kapag natatakot si Sita sa pagkakita sa gubat, sakupin ang pagkakataon at ibigay mo ang payo ko sa kanya. Sabihin mo na ang biyenan niyang babae at biyenan niyang lalaki ay nagpadala ng mensaheng ito: "Anak, umuwi ka; maraming kahirapan sa gubat." "Minsan sa bahay ng iyong ama, minsan sa bahay ng iyong mga biyenan, manirahan ka saanman na ibigin mo." Sa ganitong paraan gawin mo ang bawat paraan; kung siya'y babalik, ito'y magiging suhay ng aking buhay. Kung hindi, ang wakas ay aking kamatayan; wala akong magagawa, dahil ang kapalaran ay naging laban sa akin. Sa pagkakasabi nito, ang hari ay nahimatay sa lupa, na sumisigaw, "Dalhin ninyo si Rama, si Lakshmana at si Sita at ipakita ninyo sa akin!"
Doha 82
पाइ रजायसु नाइ सिरु रथु अति बेग बनाइ।गयउ जहाँ बाहेर नगर सीय सहित दोउ भाइ।।82।।
pāi rajāyasu nāi siru rathu ati bega banāi |gayau jahā̃ bāhera nagara sīya sahita dou bhāi ||82||
Pagkatanggap ng pahintulot, yumuko siya ang kanyang ulo at nagmaneho ng karwahe nang may malaking tulin; pumunta siya kung saan ang dalawang kapatid, kasama si Sita, ay nasa labas ng lungsod.
Chaupai 83.1-4
तब सुमंत्र नृप बचन सुनाए।करि बिनती रथ रामु चढ़ाए।।
चढ़ि रथ सीय सहित दोउ भाई।चले हृदयँ अवधहि सिरु नाई।।
चलत रामु लखि अवध अनाथा।बिकल लोग सब लागे साथा।।
कृपासिंधु बहुबिधि समुझावहिं।फिरहिं प्रेम बस पुनि फिरि आवहिं।।
लागति अवध भयावनि भारी।मानहुँ कालराति अँधिआरी।।
घोर जंतु सम पुर नर नारी।डरपहिं एकहि एक निहारी।।
घर मसान परिजन जनु भूता।सुत हित मीत मनहुँ जमदूता।।
बागन्ह बिटप बेलि कुम्हिलाहीं।सरित सरोवर देखि न जाहीं।।
taba sumaṁtra nṛpa bacana sunāe |kari binatī ratha rāmu caṛhāe ||
caṛhi ratha sīya sahita dou bhāī |cale hṛdayã avadhahi siru nāī ||
calata rāmu lakhi avadha anāthā |bikala loga saba lāge sāthā ||
kṛpāsiṁdhu bahubidhi samujhāvahiṁ |phirahiṁ prema basa puni phiri āvahiṁ ||
lāgati avadha bhayāvani bhārī |mānahũ kālarāti ãdhiārī ||
ghora jaṁtu sama pura nara nārī |ḍarapahiṁ ekahi eka nihārī ||
ghara masāna parijana janu bhūtā |suta hita mīta manahũ jamadūtā ||
bāganha biṭapa beli kumhilāhīṁ |sarita sarovara dekhi na jāhīṁ ||
Pagkatapos ay ibinigay ni Sumantra ang salita ng hari, at sa pamamagitan ng magalang na pakiusap ay pinasakay niya si Rama sa karo. Ang dalawang kapatid, kasama si Sita, ay sumakay sa karo at naglakad, yumukod ang kanilang ulo sa Ayodhya sa kanilang puso. Nakita nilang umalis si Rama at naiwan ang Ayodhya nang walang tagapagtanggol, at ang lahat ng tao, na lubos na nalumbay, ay nagsimulang sumunod sa kanya. Ang Karagatan ng Habag ay nagaliw sa kanila sa maraming paraan; sila ay bumalik dahil sa pag-ibig, at pagkatapos ay muling sumunod sa kanya. Ang Ayodhya ay tila napakakatakot, na parang ang madilim na gabi ng kamatayan. Ang mga lalaki at babae sa lungsod ay parang mga mabangis na hayop, at sila ay nanginginig habang nagtitinginan. Ang mga bahay ay parang pook ng pagpapasusunog ng patay, ang mga kamag-anak ay parang multo, at ang mga anak, kaibigang mabuti at mga kaibigan ay parang mga sugo ni Yama. Sa mga hardin, ang mga puno at baging ay nalanta, at ang mga ilog at lawa ay napakakatakot na tingnan.
Doha 83
हय गय कोटिन्ह केलिमृग पुरपसु चातक मोर।पिक रथांग सुक सारिका सारस हंस चकोर।।83।।
haya gaya koṭinha kelimṛga purapasu cātaka mora |pika rathāṁga suka sārikā sārasa haṁsa cakora ||83||
Mga kabayo at elepante na milyun-milyon, mga alagang usa, mga hayop ng bayan, mga ibong chataka at peacock, mga cuckoo, mga ibong chakravaka, loro at myna, crane, swan, at partridge.
Chaupai 84.1-4
राम बियोग बिकल सब ठाढ़े।जहँ तहँ मनहुँ चित्र लिखि काढ़े।।
नगरु सफल बनु गहबर भारी।खग मृग बिपुल सकल नर नारी।।
बिधि कैकेई किरातिनि कीन्ही।जेंहि दव दुसह दसहुँ दिसि दीन्ही।।
सहि न सके रघुबर बिरहागी।चले लोग सब ब्याकुल भागी।।
सबहिं बिचार कीन्ह मन माहीं।राम लखन सिय बिनु सुखु नाहीं।।
जहाँ रामु तहँ सबुइ समाजू।बिनु रघुबीर अवध नहिं काजू।।
चले साथ अस मंत्रु दृढ़ाई।सुर दुर्लभ सुख सदन बिहाई।।
राम चरन पंकज प्रिय जिन्हही।बिषय भोग बस करहिं कि तिन्हही।।
rāma biyoga bikala saba ṭhāṛhe |jahã tahã manahũ citra likhi kāṛhe ||
nagaru saphala banu gahabara bhārī |khaga mṛga bipula sakala nara nārī ||
bidhi kaikeī kirātini kīnhī |jeṁhi dava dusaha dasahũ disi dīnhī ||
sahi na sake raghubara birahāgī |cale loga saba byākula bhāgī ||
sabahiṁ bicāra kīnha mana māhīṁ |rāma lakhana siya binu sukhu nāhīṁ ||
jahā̃ rāmu tahã sabui samājū |binu raghubīra avadha nahiṁ kājū ||
cale sātha asa maṁtru dṛṛhāī |sura durlabha sukha sadana bihāī ||
rāma carana paṁkaja priya jinhahī |biṣaya bhoga basa karahiṁ ki tinhahī ||
Lahat ay nakatayong lubos na nasaktan dahil sa paghihiwalay kay Rama, na parang mga larawang iginuhit at inilagay sa isang pagpipinta. Ang lungsod ay parang isang malawak at makapal na gubat, at lahat ng mga lalaki at babae roon ay parang maraming ibon at hayop na naroon. Ang Kapalaran ay nagawang gawing isang babaeng katutubo si Kaikeyi, isang mangangaso, na nagpasiklab ng hindi matiis na apoy ng gubat sa lahat ng sampung direksyon. Hindi makayaning tiisan ang apoy ng paghihiwalay kay Rama, kaya't lahat ng tao ay naglakbay, tumatakas sa matinding kalungkutan. Lahat ay nag-isip-isip sa kanilang isipan na walang kaligayahan kung wala si Rama, Lakshmana, at Sita. Saan man naroon si Rama, naroon ang buong karamayan at lahat ng ginhawa; kung wala ang Bayani ng angkan Raghu, walang silbi ang Ayodhya. Sa matibay na pagpapasya, sila ay naglakbay kasama niya, iniwan ang mga tahanan na ang kaligayahan ay halos hindi makamit ng mga diyos. Yaong mga minamahal ang mga paa ng lotus ni Rama, kaya baga sila mapasailalim ng kaligayahan ng pandama?
Doha 84
बालक बृद्ध बिहाइ गृँह लगे लोग सब साथ।तमसा तीर निवासु किय प्रथम दिवस रघुनाथ।।84।।
bālaka bṛddha bihāi gṛ̃ha lage loga saba sātha |tamasā tīra nivāsu kiya prathama divasa raghunātha ||84||
Ang mga bata at matatanda ay iniwan ang kanilang mga tahanan, at ang lahat ng tao ay nagkaisa. Sa unang araw, ang Panginoon ng mga Raghu ay tumira sa pampang ng Tamasa.
Chaupai 85.1-4
रघुपति प्रजा प्रेमबस देखी।सदय हृदयँ दुखु भयउ बिसेषी।।
करुनामय रघुनाथ गोसाँई।बेगि पाइअहिं पीर पराई।।
कहि सप्रेम मृदु बचन सुहाए।बहुबिधि राम लोग समुझाए।।
किए धरम उपदेस घनेरे।लोग प्रेम बस फिरहिं न फेरे।।
सीलु सनेहु छाड़ि नहिं जाई।असमंजस बस भे रघुराई।।
लोग सोग श्रम बस गए सोई।कछुक देवमायाँ मति मोई।।
जबहिं जाम जुग जामिनि बीती।राम सचिव सन कहेउ सप्रीती।।
खोज मारि रथु हाँकहु ताता।आन उपायँ बनिहि नहिं बाता।।
raghupati prajā premabasa dekhī |sadaya hṛdayã dukhu bhayau biseṣī ||
karunāmaya raghunātha gosā̃ī |begi pāiahiṁ pīra parāī ||
kahi saprema mṛdu bacana suhāe |bahubidhi rāma loga samujhāe ||
kie dharama upadesa ghanere |loga prema basa phirahiṁ na phere ||
sīlu sanehu chāṛi nahiṁ jāī |asamaṁjasa basa bhe raghurāī ||
loga soga śrama basa gae soī |kachuka devamāyā̃ mati moī ||
jabahiṁ jāma juga jāmini bītī |rāma saciva sana kaheu saprītī ||
khoja māri rathu hā̃kahu tātā |āna upāyã banihi nahiṁ bātā ||
Nang makita ni Raghupati ang kanyang mga tao na pinanaig ng pag-ibig, ang kanyang mahabaging puso ay lubhang nabalisa. Si Raghunath, ang Panginoon, ay puno ng habag; siya ay mabilis na naaapektuhan ng sakit ng iba. Sa pagsasalita ng malambot, mabait, at kasiya-siyang mga salita, ipinaliwanag at pinayuhan ni Rama ang mga tao sa maraming paraan. Nagbigay siya ng maraming turo tungkol sa katungkulan, ngunit ang mga tao, na hawak ng pag-ibig, ay hindi bumabalik kahit pinilit niya sila. Ang kabutihan at pagmamahal nila ay ganito na hindi niya maiwanan lamang sila, at ang Panginoon ng mga Raghu ay napasailalim sa kalituhan. Ang mga tao, na napagod sa kalungkutan at pagod, ay natulog, ang kanilang isipan ay medyo nalito din ng ilusyong banal. Nang makaraan ang dalawang yugto ng gabi, si Rama ay nagsalita nang may pagmamahal sa matalik na tagapayo. Patakbuin ang karo upang maalis ang mga bakas, kaibigan; ang usaping ito ay hindi matatapos sa ibang paraan.
Doha 85
राम लखन सुय जान चढ़ि संभु चरन सिरु नाइ।सचिवँ चलायउ तुरत रथु इत उत खोज दुराइ।।85।।
rāma lakhana suya jāna caṛhi saṁbhu carana siru nāi |sacivã calāyau turata rathu ita uta khoja durāi ||85||
Si Rama, si Lakshmana, at si Sita ay sumakay sa karo, yumukod ang kanilang ulo sa mga paa ni Shambhu. Ang ministro ay kaagad nagpadaloy ng karo, itinatago ang kanilang bakas sa pamamagitan ng pag-ikot nang paroo't parito.
Chaupai 86.1-4
जागे सकल लोग भएँ भोरू।गे रघुनाथ भयउ अति सोरू।।
रथ कर खोज कतहहुँ नहिं पावहिं।राम राम कहि चहु दिसि धावहिं।।
मनहुँ बारिनिधि बूड़ जहाजू।भयउ बिकल बड़ बनिक समाजू।।
एकहि एक देंहिं उपदेसू।तजे राम हम जानि कलेसू।।
निंदहिं आपु सराहहिं मीना।धिग जीवनु रघुबीर बिहीना।।
जौं पै प्रिय बियोगु बिधि कीन्हा।तौ कस मरनु न मागें दीन्हा।।
एहि बिधि करत प्रलाप कलापा।आए अवध भरे परितापा।।
बिषम बियोगु न जाइ बखाना।अवधि आस सब राखहिं प्राना।।
jāge sakala loga bhaẽ bhorū |ge raghunātha bhayau ati sorū ||
ratha kara khoja katahahũ nahiṁ pāvahiṁ |rāma rāma kahi cahu disi dhāvahiṁ ||
manahũ bārinidhi būṛa jahājū |bhayau bikala baṛa banika samājū ||
ekahi eka deṁhiṁ upadesū |taje rāma hama jāni kalesū ||
niṁdahiṁ āpu sarāhahiṁ mīnā |dhiga jīvanu raghubīra bihīnā ||
jauṁ pai priya biyogu bidhi kīnhā |tau kasa maranu na māgeṁ dīnhā ||
ehi bidhi karata pralāpa kalāpā |āe avadha bhare paritāpā ||
biṣama biyogu na jāi bakhānā |avadhi āsa saba rākhahiṁ prānā ||
Nang sumikat ang madaling araw, lahat ng tao ay nagising, at nagkaroon ng malaking gulo: si Rama ay umalis na. Hinanap nila ang karoza ngunit hindi makita kahit saan, at sumisigaw ng "Rama, Rama," sila ay tumakbo sa lahat ng direksyon. Parang isang barko na lumubog sa karagatan, at ang malaking grupo ng mga mangangalakal ay naging lubhang nagdurusa. Sinabi nila sa isa't isa: "Alam ni Rama ang aming kalungkutan, kaya niya kami tinalikuran." Inaway nila ang kanilang sarili at ininggit ang mga isda, sinisigaw: "Sumpain ang buhay na walang Bayani ng Raghu!" "Kung ang Kapalaran ay nagdala ng paghihiwalay sa aming minamahal, bakit hindi binigyan kami ng kamatayan nang hingin namin ito?" Habang gumagawa ng mga ganyang panaghoy, sila ay bumalik sa Ayodhya, puno ng nagbabagang kalungkutan. Ang matinding sakit ng paghihiwalay ay hindi mailalarawan; tanging ang pag-asa sa kanyang pagbabalik sa takdang panahon ang nagpapanatili sa kanilang lahat na buhay.
Doha 86
राम दरस हित नेम ब्रत लगे करन नर नारि।मनहुँ कोक कोकी कमल दीन बिहीन तमारि।।86।।
rāma darasa hita nema brata lage karana nara nāri |manahũ koka kokī kamala dīna bihīna tamāri ||86||
Dahil sa pagtingin kay Rama muli, nagsimulang magpanata at magsagawa ng debosyon ang mga lalaki at babae; sila'y parang mga ibong chakwa at chakwi at mga lotus na naiwan na nalumbay nang umalis ang araw, kaaway ng kadiliman.
Chaupai 87.1-4
सीता सचिव सहित दोउ भाई।सृंगबेरपुर पहुँचे जाई।।
उतरे राम देवसरि देखी।कीन्ह दंडवत हरषु बिसेषी।।
लखन सचिवँ सियँ किए प्रनामा।सबहि सहित सुखु पायउ रामा।।
गंग सकल मुद मंगल मूला।सब सुख करनि हरनि सब सूला।।
कहि कहि कोटिक कथा प्रसंगा।रामु बिलोकहिं गंग तरंगा।।
सचिवहि अनुजहि प्रियहि सुनाई।बिबुध नदी महिमा अधिकाई।।
मज्जनु कीन्ह पंथ श्रम गयऊ।सुचि जलु पिअत मुदित मन भयऊ।।
सुमिरत जाहि मिटइ श्रम भारू।तेहि श्रम यह लौकिक ब्यवहारू।।
sītā saciva sahita dou bhāī |sṛṁgaberapura pahũce jāī ||
utare rāma devasari dekhī |kīnha daṁḍavata haraṣu biseṣī ||
lakhana sacivã siyã kie pranāmā |sabahi sahita sukhu pāyau rāmā ||
gaṁga sakala muda maṁgala mūlā |saba sukha karani harani saba sūlā ||
kahi kahi koṭika kathā prasaṁgā |rāmu bilokahiṁ gaṁga taraṁgā ||
sacivahi anujahi priyahi sunāī |bibudha nadī mahimā adhikāī ||
majjanu kīnha paṁtha śrama gayaū |suci jalu piata mudita mana bhayaū ||
sumirata jāhi miṭai śrama bhārū |tehi śrama yaha laukika byavahārū ||
Sita, ang ministro, at ang dalawang kapatid ay naglakad at nakarating sa Shringaverpur. Bumaba si Rama, at nang makita ang ilog ng mga diyos, siya ay nagpatirapa nang may natatanging galak. Si Lakshmana, ang ministro, at si Sita ay yumuko sa ilog, at si Rama ay nagalak kasama silang lahat. Ang Ganga ay ugat ng lahat ng kaligayahan at pagpapala, tagapagbigay ng bawat kaluguran, at tagapag-alis ng bawat sakit. Nauling muling nagsasalita ng di-mabilang na mga kuwento at pangyayari, si Rama ay tumingin sa mga alon ng Ganga. Ikinuwento niya sa ministro, sa kanyang nakababatang kapatid, at sa kanyang minamahal na si Sita ang dakilang kaluwalhatian ng ilog ng mga diyos. Naligo sila, at ang pagod ng paglalakbay ay nawala; pag-inom sa malinis na tubig, ang kanilang mga puso ay nagalak. Siya na sa pag-alala sa Kanya ay nabubura ang bigat ng pagod, sa Kanya ang pagbanggit ng pagod ay isa lamang makamundong gawi.
Doha 87
सुद्ध सच्चिदानंदमय कंद भानुकुल केतु।चरित करत नर अनुहरत संसृति सागर सेतु।।87।।
suddha saccidānaṁdamaya kaṁda bhānukula ketu |carita karata nara anuharata saṁsṛti sāgara setu ||87||
Si Rama, ang watawat ng angkan ng araw, ay dalisay, puno ng pagiral, kamalayan, at kagalakan, mismong pinagmulan ng kagalakan. Siya ang tulay sa ibabaw ng karagatan ng pagiral na makamundo, ngunit siya'y kumikilos gaya ng mga tao, tinutularan ang kanilang mga gawi.
Chaupai 88.1-4
यह सुधि गुहँ निषाद जब पाई।मुदित लिए प्रिय बंधु बोलाई।।
लिए फल मूल भेंट भरि भारा।मिलन चलेउ हियँ हरषु अपारा।।
करि दंडवत भेंट धरि आगें।प्रभुहि बिलोकत अति अनुरागें।।
सहज सनेह बिबस रघुराई।पूँछी कुसल निकट बैठाई।।
नाथ कुसल पद पंकज देखें।भयउँ भागभाजन जन लेखें।।
देव धरनि धनु धामु तुम्हारा।मैं जनु नीचु सहित परिवारा।।
कृपा करिअ पुर धारिअ पाऊ।थापिय जनु सबु लोगु सिहाऊ।।
कहेहु सत्य सबु सखा सुजाना।मोहि दीन्ह पितु आयसु आना।।
yaha sudhi guhã niṣāda jaba pāī |mudita lie priya baṁdhu bolāī ||
lie phala mūla bheṁṭa bhari bhārā |milana caleu hiyã haraṣu apārā ||
kari daṁḍavata bheṁṭa dhari āgeṁ |prabhuhi bilokata ati anurāgeṁ ||
sahaja saneha bibasa raghurāī |pū̃chī kusala nikaṭa baiṭhāī ||
nātha kusala pada paṁkaja dekheṁ |bhayaũ bhāgabhājana jana lekheṁ ||
deva dharani dhanu dhāmu tumhārā |maiṁ janu nīcu sahita parivārā ||
kṛpā karia pura dhāria pāū |thāpiya janu sabu logu sihāū ||
kahehu satya sabu sakhā sujānā |mohi dīnha pitu āyasu ānā ||
Nang matanggap ni Guha ang Nishada ang balitang ito, napuno siya ng galak at tinawag ang mga minamahal na kamag-anak. Nagdala siya ng mga prutas at ugat, at pinatungan sa mga basket na mabigat na puno bilang handog, at naglakad na salubungin ang Panginoon nang walang hanggang galak sa kanyang puso. Siya'y nagpatirapa, inilapag ang handog sa harapan ni Rama, at tumingin sa Panginoon nang may matinding pagmamahal. Ang Panginoon ng mga Raghu, na naantig ng likas na pagmamahal, ipinaupo si Guha sa kanyang tabi at itinanong ang kanyang kalagayan. "Panginoon, mabuti na ako ngayong nakita ko na ang iyong mga paa na parang lotus. Inilalagay ko ang aking sarili sa mga alipin mo bilang isa na ginawang sisidlan ng kapalaran." "Panginoon ko, ang lupa, ang yaman, at ang bahay ay sa iyo lahat. Ako'y isang hamak na tao lamang, gayundin ang aking pamilya." "Maging maawain ka, ilagay ang iyong paa sa aming bayan, at itatag mo ako bilang iyong alipin, upang inggitin ng lahat ng tao ang aking kapalaran." Sinabi ni Rama: "Matalik na kaibigang marunong, totoo ang lahat ng iyong sinabi; ngunit ibinigay sa akin ng aking ama ang ibang utos."
Doha 88
बरष चारिदस बासु बन मुनि ब्रत बेषु अहारु।ग्राम बासु नहिं उचित सुनि गुहहि भयउ दुखु भारु।।88।।
baraṣa cāridasa bāsu bana muni brata beṣu ahāru |grāma bāsu nahiṁ ucita suni guhahi bhayau dukhu bhāru ||88||
Sa loob ng labing-apat na taon ay mananahan ka sa kagubatan sa anyo ng isang asetiko, na may mga ugat at prutas bilang pagkain. Ang manirahan sa isang nayon ay hindi angkop; sa pagkakarinig nito, si Guha ay nabigatan ng kalungkutan.
Chaupai 89.1-4
राम लखन सिय रूप निहारी।कहहिं सप्रेम ग्राम नर नारी।।
ते पितु मातु कहहु सखि कैसे।जिन्ह पठए बन बालक ऐसे।।
एक कहहिं भल भूपति कीन्हा।लोयन लाहु हमहि बिधि दीन्हा।।
तब निषादपति उर अनुमाना।तरु सिंसुपा मनोहर जाना।।
लै रघुनाथहि ठाउँ देखावा।कहेउ राम सब भाँति सुहावा।।
पुरजन करि जोहारु घर आए।रघुबर संध्या करन सिधाए।।
गुहँ सँवारि साँथरी डसाई।कुस किसलयमय मृदुल सुहाई।।
सुचि फल मूल मधुर मृदु जानी।दोना भरि भरि राखेसि पानी।।
rāma lakhana siya rūpa nihārī |kahahiṁ saprema grāma nara nārī ||
te pitu mātu kahahu sakhi kaise |jinha paṭhae bana bālaka aise ||
eka kahahiṁ bhala bhūpati kīnhā |loyana lāhu hamahi bidhi dīnhā ||
taba niṣādapati ura anumānā |taru siṁsupā manohara jānā ||
lai raghunāthahi ṭhāũ dekhāvā |kaheu rāma saba bhā̃ti suhāvā ||
purajana kari johāru ghara āe |raghubara saṁdhyā karana sidhāe ||
guhã sãvāri sā̃tharī ḍasāī |kusa kisalayamaya mṛdula suhāī ||
suci phala mūla madhura mṛdu jānī |donā bhari bhari rākhesi pānī ||
Nakamasid sa kagandahan nina Rama, Lakshmana, at Sita, ang mga lalaki at babae sa nayon ay nagsalita nang may pag-ibig. "Sabihin mo, kaibigan, ano kaya ang magulang nila, na nagpadala ng ganitong mga anak sa gubat?" Sinabi ng iba: "Mabuti ang ginawa ng hari, dahil ang Kapalaran ay nagbigay sa aming mga mata ng kapanatagan ng paningin na ito." Pagkatapos ang panginoon ng mga Nishada ay nag-isip sa kanyang puso, at itinuring ang punong sinsapa bilang isang magandang pook. Dinala niya ang Panginoon ng mga Raghu at ipinakita ang pook, at sinabi ni Rama na ito ay kaaya-aya sa lahat ng paraan. Ang mga taga-bayan ay nagbigay galang at umuwi, at si Rama, ang pinakamabuti sa mga Raghu, ay nagpunta upang isagawa ang kanyang panalangin sa takipsilip. Inihanda ni Guha ang higaan at ipinatong ito, malambot at maganda, yari sa damong kusha at malulumhay na mga dahon. Naalaman kung aling mga prutas at ugat ang malinis, matamis at malambot, pinuno niya nang paulit-ulit ang mga yari sa dahon na tasa ng tubig at itinabi.
Doha 89
सिय सुमंत्र भ्राता सहित कंद मूल फल खाइ।सयन कीन्ह रघुबंसमनि पाय पलोटत भाइ।।89।।
siya sumaṁtra bhrātā sahita kaṁda mūla phala khāi |sayana kīnha raghubaṁsamani pāya paloṭata bhāi ||89||
Pagkakain ng mga bungang-lupa, ugat, at prutas kasama si Sita, si Sumantra, at ang kanyang kapatid, ang hiyas ng angkan ng Raghu ay humiga upang matulog, habang pinipis ng kanyang kapatid ang kanyang mga paa.
परंपरागत मान्यता में वनगमन-प्रसंग का पाठ ‘वैराग्य-बुद्धि’ जगाता है, शोक/वियोग में धैर्य देता है, और शरणागति को दृढ़ करता है। विशेषतः गंगा-दर्शन व निषाद-मैत्री वाले अंश का पाठ ‘सत्संग-भाव’ और ‘समता’ बढ़ाकर मन को निर्मल करता है—भवसागर-सेतु (दोहा 87) की भावना के अनुरूप।
कई रामानंदी/मानस-पाठ परंपराओं में शरणागति-भाव दृढ़ करने हेतु ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ का संकीर्तन-सम्पुट या ‘राम राम’ नाम-स्मरण का सम्पुट जोड़ा जाता है; कुछ पाठ-परंपराओं में ‘सियाराममय सब जग जानी’ भी भाव-सम्पुट रूप में लिया जाता है (स्थानीय मर्यादा अनुसार).
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.