यह सोपान ‘वैराग्य-प्रवेश’ का द्वार है: राजधर्म/गृहस्थ-व्यवस्था के बीच राम का वनगमन दिखाता है कि मुक्ति-मार्ग में ‘प्रिय’ (सुख, राज्य, लोक-प्रतिष्ठा) का त्याग नहीं, बल्कि ‘धर्म-निष्ठ’ समर्पण प्रधान है। अयोध्या काण्ड में करुण-रस के माध्यम से आसक्ति की जड़ें उजागर होती हैं और भक्त को शिक्षा मिलती है कि प्रेम (प्रेम-भक्ति) शोक में भी भगवान की ओर ले जाने वाली शक्ति है। यह चरण साधक को ‘लोक-बंधन’ से ‘ईश्वर-शरण’ की ओर मोड़ता है—जहाँ राम-चरित स्वयं साधना का अनुशासन बन जाता है।
ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಪ್ರಧಾನ ರಸ ಕರುಣವೇ; ಆದರೆ ಈ ಕರುಣೆ ‘ನಿರಾಶೆ’ ಅಲ್ಲ—ಇದು ವೈರಾಗ್ಯದ ಸಂಸ್ಕಾರ. ಈ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಲೋಕ-ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಸಮಜಾಯಿಷಿ ಮಾಡುವುದು, ಗುರು-ವಂದನೆ, ಮತ್ತು ನಗರಜನರ ವ್ಯಾಕುಲ ಪ್ರೇಮ—ಈ ಮೂರೂ ಸೇರಿ ‘ಧರ್ಮ ವಿರುದ್ಧ ಆಸಕ್ತಿ’ ಎಂಬ ತೀವ್ರ ನಾಟಕೀಯತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತವೆ. ತುಲಸಿಯ ಧರ್ಮ-ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವನಗಮನ ಕೇವಲ ರಾಜಕೀಯ ಘಟನೆ ಅಲ್ಲ; ಸಾಧಕನೊಳಗಿನ ‘ಅಹಂ-ರಾಜ್ಯ’ವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವ ದೀಕ್ಷೆ. ನಗರದ ಅಂಧಕಾರ-ರೂಪಕ (ಕಾಲರಾತ್ರಿ, ಮಸಾನ, ಭೂತ) ಭಗವದ್ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಲೋಕ-ಸೌಂದರ್ಯ ಕ್ಷೀಣವಾಗುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ಗಂಗಾ-ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ನಿಷಾದ-ಮೈತ್ರಿ (ಗುಹ) ಭಕ್ತಿಯ ಸಾಮಾಜಿಕ-ಸಮಾವೇಶಿ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಈ ಕಾಂಡ ಮಾನಸ-ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯ-ಸೇತುವೆ: ಬಾಲಕಾಂಡದ ‘ಉತ್ಪತ್ತಿ-ಭಕ್ತಿ’ಯಿಂದ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿಸಿ, ‘ತ್ಯಾಗ-ಭಕ್ತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಶರಣಾಗತಿ’ಯ ಮೆಟ್ಟಿಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಸಗುಣ ಲೀಲೆಯೊಳಗೆ ನಿರ್ಗುಣ ಸತ್ಯ (ತ್ಯಾಗ, ಸಮತೆ, ಕರುಣೆ) ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.
ಚೌಪಾಯಿ 80.1-4
निकसि बसिष्ठ द्वार भए ठाढ़े।देखे लोग बिरह दव दाढ़े।।
कहि प्रिय बचन सकल समुझाए।बिप्र बृंद रघुबीर बोलाए।।
गुर सन कहि बरषासन दीन्हे।आदर दान बिनय बस कीन्हे।।
जाचक दान मान संतोषे।मीत पुनीत प्रेम परितोषे।।
दासीं दास बोलाइ बहोरी।गुरहि सौंपि बोले कर जोरी।।
सब कै सार सँभार गोसाईं।करबि जनक जननी की नाई।।
बारहिं बार जोरि जुग पानी।कहत रामु सब सन मृदु बानी।।
सोइ सब भाँति मोर हितकारी।जेहि तें रहै भुआल सुखारी।।
nikasi basiṣṭha dvāra bhae ṭhāṛhe |dekhe loga biraha dava dāṛhe ||
kahi priya bacana sakala samujhāe |bipra bṛṁda raghubīra bolāe ||
gura sana kahi baraṣāsana dīnhe |ādara dāna binaya basa kīnhe ||
jācaka dāna māna saṁtoṣe |mīta punīta prema paritoṣe ||
dāsīṁ dāsa bolāi bahorī |gurahi sauṁpi bole kara jorī ||
saba kai sāra sãbhāra gosāīṁ |karabi janaka jananī kī nāī ||
bārahiṁ bāra jori juga pānī |kahata rāmu saba sana mṛdu bānī ||
soi saba bhā̃ti mora hitakārī |jehi teṁ rahai bhuāla sukhārī ||
ಹೊರಗೆ ಬಂದು ವಸಿಷ್ಠರ ಬಾಗಿಲಿನಲ್ಲಿ ರಾಮ ನಿಂತನು. ವಿರಹದ ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟ ಜನರನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿದನು. ರಘುವಂಶದ ವೀರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಗುಂಪನ್ನು ಕರೆದನು. ತನ್ನ ಗುರುವಿಗೆ ಹೇಳಿ ಅವರಿಗೆ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಜೀವನಾಧಾರ ಒದಗಿಸಿದನು. ಗೌರವ, ದಾನ, ವಿನಯದಿಂದ ಅವರನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಸಿದನು. ಯಾಚಕರನ್ನು ದಾನ, ಗೌರವದಿಂದ ತೃಪ್ತಿಗೊಳಿಸಿದನು. ಪವಿತ್ರ ಹೃದಯದ ಮಿತ್ರರನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ತೃಪ್ತಿಗೊಳಿಸಿದನು. ನಂತರ ದಾಸಿಯರನ್ನು, ದಾಸರನ್ನು ಕರೆದು, ತನ್ನ ಗುರುವಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಮಾತನಾಡಿದನು. "ಸ್ವಾಮಿ, ಎಲ್ಲರ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು, ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಿ. ಅವರಿಗೆ ತಂದೆ, ತಾಯಿಯಂತೆ ಇರಿ." ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಎರಡೂ ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ, ರಾಮ ಎಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ಮೃದುವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಿದನು. "ಯಾರಿಂದ ರಾಜ ಸುಖದಿಂದ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವೋ, ಅವನೇ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಹಿತಚಿಂತಕ."
ದೋಹಾ 80
मातु सकल मोरे बिरहँ जेहिं न होहिं दुख दीन।सोइ उपाउ तुम्ह करेहु सब पुर जन परम प्रबीन।।80।।
mātu sakala more birahã jehiṁ na hohiṁ dukha dīna |soi upāu tumha karehu saba pura jana parama prabīna ||80||
ನನ್ನೆಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರು ನನ್ನ ಬೇರ್ಪಡೆಯಿಂದ ದುಃಖಿತರಾಗಿ ಬಳಲಬಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಉಪಾಯವನ್ನು ನೀವು ಮಾಡಿ, ನಗರದ ಪ್ರಜೆಗಳೇ, ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಅತ್ಯಂತ ನಿಪುಣರು.
ಚೌಪಾಯಿ 81.1-4
एहि बिधि राम सबहि समुझावा।गुर पद पदुम हरषि सिरु नावा।।
गनपती गौरि गिरीसु मनाई।चले असीस पाइ रघुराई।।
राम चलत अति भयउ बिषादू।सुनि न जाइ पुर आरत नादू।।
कुसगुन लंक अवध अति सोकू।हहरष बिषाद बिबस सुरलोकू।।
गइ मुरुछा तब भूपति जागे।बोलि सुमंत्रु कहन अस लागे।।
रामु चले बन प्रान न जाहीं।केहि सुख लागि रहत तन माहीं।।
एहि तें कवन ब्यथा बलवाना।जो दुखु पाइ तजहिं तनु प्राना।।
पुनि धरि धीर कहइ नरनाहू।लै रथु संग सखा तुम्ह जाहू।।
ehi bidhi rāma sabahi samujhāvā |gura pada paduma haraṣi siru nāvā ||
ganapatī gauri girīsu manāī |cale asīsa pāi raghurāī ||
rāma calata ati bhayau biṣādū |suni na jāi pura ārata nādū ||
kusaguna laṁka avadha ati sokū |haharaṣa biṣāda bibasa suralokū ||
gai muruchā taba bhūpati jāge |boli sumaṁtru kahana asa lāge ||
rāmu cale bana prāna na jāhīṁ |kehi sukha lāgi rahata tana māhīṁ ||
ehi teṁ kavana byathā balavānā |jo dukhu pāi tajahiṁ tanu prānā ||
puni dhari dhīra kahai naranāhū |lai rathu saṁga sakhā tumha jāhū ||
ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿದನು, ಆನಂದದಿಂದ ಗುರುವಿನ ಪದ್ಮ ಪಾದಗಳಿಗೆ ತಲೆ ಬಾಗಿಸಿದನು. ಗಣಪತಿ, ಗೌರಿ, ಶಿವನನ್ನು ಒಲಿಸಿ, ಅವರ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಪಡೆದು, ರಘುವಿನ ಒಡೆಯ ಹೊರಟನು. ರಾಮನು ಹೊರಟಾಗ, ನಗರದ ಮೇಲೆ ಮಹಾ ವಿಷಾದ ಬಿತ್ತಿತು; ಅದರಲ್ಲಿ ಎದ್ದ ಆರ್ತನಾದವನ್ನು ಕೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಲಂಕಾದಲ್ಲಿ ಕೆಟ್ಟ ಶಕುನಗಳು, ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಆಳವಾದ ವಿಷಾದ; ದೇವಲೋಕವು ಆನಂದ ಮತ್ತು ವಿಷಾದಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಮೂರ್ಛೆ ತಿಳಿದ ಮೇಲೆ ರಾಜ ಎಚ್ಚತ್ತಾನೆ, ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕರೆದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾರಂಭಿಸಿದನು. ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದನು, ಆದರೆ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಯಾವ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಅದು ನನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಇದೆ? ಇದಕ್ಕಿಂತ ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ಬೇರೆ ಯಾವ ನೋವು ಇರಲು ಸಾಧ್ಯ, ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯ ಈ ದುಃಖವನ್ನು ಪಡೆದು ದೇಹ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುವನು? ನಂತರ ಮತ್ತೆ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಾಳಿ ರಾಜ ಹೇಳಿದನು: ಸ್ನೇಹಿತನೇ, ಒಂದು ರಥವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅವರೊಂದಿಗೆ ಹೋಗು.
ದೋಹಾ 81
सुठि सुकुमार कुमार दोउ जनकसुता सुकुमारि।रथ चढ़ाइ देखराइ बनु फिरेहु गएँ दिन चारि।।81।।
suṭhi sukumāra kumāra dou janakasutā sukumāri |ratha caṛhāi dekharāi banu phirehu gaẽ dina cāri ||81||
ಇಬ್ಬರು ರಾಜಕುಮಾರರು ಅತ್ಯಂತ ಮೃದುವಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಜನಕನ ಮಗಳು ಕೂಡ ಮೃದುವಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಅವರನ್ನು ರಥದ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿಸಿ ಕಾಡನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳು ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ.
ಚೌಪಾಯಿ 82.1-4
जौ नहिं फिरहिं धीर दोउ भाई।सत्यसंध दृढ़ब्रत रघुराई।।
तौ तुम्ह बिनय करेहु कर जोरी।फेरिअ प्रभु मिथिलेसकिसोरी।।
जब सिय कानन देखि डेराई।कहेहु मोरि सिख अवसरु पाई।।
सासु ससुर अस कहेउ सँदेसू।पुत्रि फिरिअ बन बहुत कलेसू।।
पितृगृह कबहुँ कबहुँ ससुरारी।रहेहु जहाँ रुचि होइ तुम्हारी।।
एहि बिधि करेहु उपाय कदंबा।फिरइ त होइ प्रान अवलंबा।।
नाहिं त मोर मरनु परिनामा।कछु न बसाइ भएँ बिधि बामा।।
अस कहि मुरुछि परा महि राऊ।रामु लखनु सिय आनि देखाऊ।।
jau nahiṁ phirahiṁ dhīra dou bhāī |satyasaṁdha dṛṛhabrata raghurāī ||
tau tumha binaya karehu kara jorī |pheria prabhu mithilesakisorī ||
jaba siya kānana dekhi ḍerāī |kahehu mori sikha avasaru pāī ||
sāsu sasura asa kaheu sãdesū |putri phiria bana bahuta kalesū ||
pitṛgṛha kabahũ kabahũ sasurārī |rahehu jahā̃ ruci hoi tumhārī ||
ehi bidhi karehu upāya kadaṁbā |phirai ta hoi prāna avalaṁbā ||
nāhiṁ ta mora maranu parināmā |kachu na basāi bhaẽ bidhi bāmā ||
asa kahi muruchi parā mahi rāū |rāmu lakhanu siya āni dekhāū ||
ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ದೃಢವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗದಿದ್ದರೆ, ರಘುರಾಯ ತನ್ನ ಮಾತಿಗೆ ಸತ್ಯಸಂಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ದೃಢನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆಗ ನೀನು ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳು: "ಪ್ರಭೂ, ಮಿಥಿಲಾ ರಾಜನ ಕುಮಾರ್ತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸು." ಸೀತೆ ಕಾಡನ್ನು ನೋಡಿ ಹೆದರಿದಾಗ, ಅವಕಾಶವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿ ನನ್ನ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಅವಳಿಗೆ ಹೇಳು. ಅವಳ ಅತ್ತೆ ಮತ್ತು ಮಾವ ಈ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳು: "ಮಗಳೇ, ಕಾಡಿನಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗು; ಅಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಕಷ್ಟಗಳಿವೆ." "ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ನಿನ್ನ ತಂದೆಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ, ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ಅತ್ತೆ ಮಾವಿನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ, ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟಬಂದಲ್ಲಿ ಇರು." ಈ ರೀತಿ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಮಾಡು; ಅವಳು ಹಿಂದಿರುಗಿದರೆ, ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಮರಣವೇ ಪರಿಣಾಮ; ವಿಧಿ ವಿರೋಧಿಸಿದೆ ಎಂದರೆ ನಾನು ಏನೂ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ರಾಜ ಮೂರ್ಛೆ ಹೋಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದನು; "ರಾಮನನ್ನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು, ಸೀತೆಯನ್ನು ತರಿಸಿ ನನಗೆ ತೋರಿಸಿ!" ಎಂದು ಕೂಗಿದನು.
ದೋಹಾ 82
पाइ रजायसु नाइ सिरु रथु अति बेग बनाइ।गयउ जहाँ बाहेर नगर सीय सहित दोउ भाइ।।82।।
pāi rajāyasu nāi siru rathu ati bega banāi |gayau jahā̃ bāhera nagara sīya sahita dou bhāi ||82||
ರಾಜನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ತಲೆ ಬಾಗಿಸಿ, ಸುಮಂತ್ರನು ಅತ್ಯಂತ ವೇಗದಿಂದ ರಥವನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿದನು. ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ಇದ್ದ ನಗರದ ಹೊರಗಿನ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋದನು.
ಚೌಪಾಯಿ 83.1-4
तब सुमंत्र नृप बचन सुनाए।करि बिनती रथ रामु चढ़ाए।।
चढ़ि रथ सीय सहित दोउ भाई।चले हृदयँ अवधहि सिरु नाई।।
चलत रामु लखि अवध अनाथा।बिकल लोग सब लागे साथा।।
कृपासिंधु बहुबिधि समुझावहिं।फिरहिं प्रेम बस पुनि फिरि आवहिं।।
लागति अवध भयावनि भारी।मानहुँ कालराति अँधिआरी।।
घोर जंतु सम पुर नर नारी।डरपहिं एकहि एक निहारी।।
घर मसान परिजन जनु भूता।सुत हित मीत मनहुँ जमदूता।।
बागन्ह बिटप बेलि कुम्हिलाहीं।सरित सरोवर देखि न जाहीं।।
taba sumaṁtra nṛpa bacana sunāe |kari binatī ratha rāmu caṛhāe ||
caṛhi ratha sīya sahita dou bhāī |cale hṛdayã avadhahi siru nāī ||
calata rāmu lakhi avadha anāthā |bikala loga saba lāge sāthā ||
kṛpāsiṁdhu bahubidhi samujhāvahiṁ |phirahiṁ prema basa puni phiri āvahiṁ ||
lāgati avadha bhayāvani bhārī |mānahũ kālarāti ãdhiārī ||
ghora jaṁtu sama pura nara nārī |ḍarapahiṁ ekahi eka nihārī ||
ghara masāna parijana janu bhūtā |suta hita mīta manahũ jamadūtā ||
bāganha biṭapa beli kumhilāhīṁ |sarita sarovara dekhi na jāhīṁ ||
ಆಗ ಸುಮಂತ್ರನು ರಾಜನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು; ವಿನಂತಿಸಿ ರಾಮನನ್ನು ರಥಕ್ಕೆ ಏರಿಸಿದನು. ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ರಥ ಏರಿ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ತಲೆ ಬಾಗಿ ಹೊರಟರು. ರಾಮ ಹೊರಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನೂ ಅಯೋಧ್ಯೆ ರಕ್ಷಕರಿಲ್ಲದಾಗುವುದನ್ನೂ ನೋಡಿ, ದುಃಖಿತರಾದ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಆತನೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟರು. ಕರುಣಾ ಸಾಗರನಾದ ರಾಮ ಅವರನ್ನು ಅನೇಕ ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಾನಿಸಿದನು; ಅವರು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿ, ಮತ್ತೆ ಆತನ ಹಿಂದೆ ಬಂದರು. ಅಯೋಧ್ಯೆ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಾನಕವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿತು, ಅದು ಯಮನ ಕತ್ತಲೆ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಇತ್ತು. ಪಟ್ಟಣದ ಪುರುಷರು, ಸ್ತ್ರೀಯರು ಘೋರ ಮೃಗಗಳಂತಿದ್ದರು; ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ನೋಡಿ ನಡುಕಿದರು. ಮನೆಗಳು ಸ್ಮಶಾನಗಳಂತೆ, ಬಂಧುಗಳು ಭೂತಗಳಂತೆ, ಮಕ್ಕಳು, ಹಿತೈಷಿಗಳು, ಮಿತ್ರರು ಯಮದೂತರಂತೆ ಕಾಣಿಸಿದರು. ಉದ್ಯಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮರಗಳು, ಬಳ್ಳಿಗಳು ಕುಂದಿಹೋದವು; ನದಿಗಳು, ಕೆರೆಗಳು ನೋಡಲಾಗದಷ್ಟು ಭಯಾನಕವಾಗಿದ್ದವು.
ದೋಹಾ 83
हय गय कोटिन्ह केलिमृग पुरपसु चातक मोर।पिक रथांग सुक सारिका सारस हंस चकोर।।83।।
haya gaya koṭinha kelimṛga purapasu cātaka mora |pika rathāṁga suka sārikā sārasa haṁsa cakora ||83||
ಕೋಟಿಗಟ್ಟಲೆ ಕುದುರೆಗಳು ಆನೆಗಳು, ಸಾಕು ಜಿಂಕೆಗಳು, ಪಟ್ಟಣದ ದನಕರುಗಳು, ಚಾತಕ ಪಕ್ಷಿಗಳು ನವಿಲುಗಳು, ಕೋಗಿಲೆಗಳು, ಚಕ್ರವಾಕ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಗಿಳಿಗಳು, ಸಾರಿಕ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಸಾರಸ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಹಂಸಗಳು, ಚಕೋರ ಪಕ್ಷಿಗಳು.
ಚೌಪಾಯಿ 84.1-4
राम बियोग बिकल सब ठाढ़े।जहँ तहँ मनहुँ चित्र लिखि काढ़े।।
नगरु सफल बनु गहबर भारी।खग मृग बिपुल सकल नर नारी।।
बिधि कैकेई किरातिनि कीन्ही।जेंहि दव दुसह दसहुँ दिसि दीन्ही।।
सहि न सके रघुबर बिरहागी।चले लोग सब ब्याकुल भागी।।
सबहिं बिचार कीन्ह मन माहीं।राम लखन सिय बिनु सुखु नाहीं।।
जहाँ रामु तहँ सबुइ समाजू।बिनु रघुबीर अवध नहिं काजू।।
चले साथ अस मंत्रु दृढ़ाई।सुर दुर्लभ सुख सदन बिहाई।।
राम चरन पंकज प्रिय जिन्हही।बिषय भोग बस करहिं कि तिन्हही।।
rāma biyoga bikala saba ṭhāṛhe |jahã tahã manahũ citra likhi kāṛhe ||
nagaru saphala banu gahabara bhārī |khaga mṛga bipula sakala nara nārī ||
bidhi kaikeī kirātini kīnhī |jeṁhi dava dusaha dasahũ disi dīnhī ||
sahi na sake raghubara birahāgī |cale loga saba byākula bhāgī ||
sabahiṁ bicāra kīnha mana māhīṁ |rāma lakhana siya binu sukhu nāhīṁ ||
jahā̃ rāmu tahã sabui samājū |binu raghubīra avadha nahiṁ kājū ||
cale sātha asa maṁtru dṛṛhāī |sura durlabha sukha sadana bihāī ||
rāma carana paṁkaja priya jinhahī |biṣaya bhoga basa karahiṁ ki tinhahī ||
ರಾಮನ ಬೇರ್ಪಡೆಯಿಂದ ಕ್ಲಿಷ್ಟಗೊಂಡು ಎಲ್ಲರೂ ಚಲಿಸದೆ ನಿಂತರು, ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಬರೆದು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ ಆಕೃತಿಗಳಂತೆ. ನಗರವು ದಟ್ಟವಾದ ಮಹಾಕಾಡಿನಂತೆ ಕಾಣಿಸಿತು; ಅದರ ಪುರುಷರು ಮಹಿಳೆಯರೆಲ್ಲರೂ ಅದರಲ್ಲಿದ್ದ ಅನೇಕ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮೃಗಗಳಂತಿದ್ದರು. ವಿಧಿಯು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಒಬ್ಬ ಕಿರಾತ ಬೇಟೆಗಾತಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿತು; ಅವಳು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತಡೆಯಲಾಗದ ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚನ್ನು ಹಬ್ಬಿಸಿದಳು. ರಘುವರನ ಬೇರ್ಪಡೆಯ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ತಡೆಯಲಾಗದೆ, ಎಲ್ಲರೂ ವ್ಯಾಕುಲರಾಗಿ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟರು. ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸೀತೆ ಇವರಿಲ್ಲದೆ ಸುಖವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸಿದರು. ರಾಮ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೋ ಅಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲ ಸಮಾಜವೂ ಸುಖವೂ ಇವೆ; ರಘುವೀರನಿಲ್ಲದೆ ಅಯೋಧ್ಯೆ ನಿರುಪಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ದೃಢವಾಗಿ ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿ, ದೇವರಿಗೂ ದುರ್ಲಭವಾದ ಸುಖಸದನಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅವನೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟರು. ರಾಮನ ಪದ್ಮಚರಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಹೊಂದಿದವರನ್ನು, ವಿಷಯಭೋಗಗಳು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವೇ?
ದೋಹಾ 84
बालक बृद्ध बिहाइ गृँह लगे लोग सब साथ।तमसा तीर निवासु किय प्रथम दिवस रघुनाथ।।84।।
bālaka bṛddha bihāi gṛ̃ha lage loga saba sātha |tamasā tīra nivāsu kiya prathama divasa raghunātha ||84||
ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ವೃದ್ಧರು ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಟಂತೆ, ಎಲ್ಲಾ ಜನರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಬಂದರು. ಮೊದಲ ದಿನ ರಘುನಾಥನು ತಮಸಾ ನದಿ ದಡದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು.
ಚೌಪಾಯಿ 85.1-4
रघुपति प्रजा प्रेमबस देखी।सदय हृदयँ दुखु भयउ बिसेषी।।
करुनामय रघुनाथ गोसाँई।बेगि पाइअहिं पीर पराई।।
कहि सप्रेम मृदु बचन सुहाए।बहुबिधि राम लोग समुझाए।।
किए धरम उपदेस घनेरे।लोग प्रेम बस फिरहिं न फेरे।।
सीलु सनेहु छाड़ि नहिं जाई।असमंजस बस भे रघुराई।।
लोग सोग श्रम बस गए सोई।कछुक देवमायाँ मति मोई।।
जबहिं जाम जुग जामिनि बीती।राम सचिव सन कहेउ सप्रीती।।
खोज मारि रथु हाँकहु ताता।आन उपायँ बनिहि नहिं बाता।।
raghupati prajā premabasa dekhī |sadaya hṛdayã dukhu bhayau biseṣī ||
karunāmaya raghunātha gosā̃ī |begi pāiahiṁ pīra parāī ||
kahi saprema mṛdu bacana suhāe |bahubidhi rāma loga samujhāe ||
kie dharama upadesa ghanere |loga prema basa phirahiṁ na phere ||
sīlu sanehu chāṛi nahiṁ jāī |asamaṁjasa basa bhe raghurāī ||
loga soga śrama basa gae soī |kachuka devamāyā̃ mati moī ||
jabahiṁ jāma juga jāmini bītī |rāma saciva sana kaheu saprītī ||
khoja māri rathu hā̃kahu tātā |āna upāyã banihi nahiṁ bātā ||
ರಘುಪತಿಯು ಪ್ರಜೆಗಳು ಪ್ರೀತಿಯ ವಶರಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಆತನ ಕರುಣಾಹೃದಯ ಮಿಗಡಾಗಿ ವ್ಯಥೆಯಾಯಿತು. ಕರುಣಾಮಯನಾದ ರಘುನಾಥ ಗೋಸ್ವಾಮಿ, ಪರರ ನೋವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಅನುಭವಿಸುವವನು. ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಮೃದುವಾದ ಮನಮೋಹಕ ವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಹಲವು ವಿಧಗಳಿಂದ ರಾಮನು ಜನರನ್ನು ಬುದ್ಧಿಹೇಳಿದನು. ಅನೇಕ ಧರ್ಮೋಪದೇಶಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು, ಆದರೆ ಜನರು ಪ್ರೀತಿಯ ವಶರಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ಸದ್ಗುಣವನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಬಿಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ; ರಘುರಾಜನು ಸಂದಿಗ್ಧತೆಗೆ ಸಿಲುಕಿದನು. ಜನರು ದುಃಖವನ್ನು ಆಯಾಸವನ್ನು ವಶರಾಗಿ ನಿದ್ರೆಗೆ ಜಾರಿದರು; ದೈವಿಕ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಅವರ ಮನಸು ಕೊಂಚ ಮೋಹಿತವಾಯಿತು. ರಾತ್ರಿಯ ಎರಡು ಜಾಮಗಳು ಕಳೆದಾಗ, ರಾಮನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಮಂತ್ರಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. "ರಥದ ಕುರುಹುಗಳನ್ನು ಅಳಿಸಿ ರಥವನ್ನು ಓಡಿಸು, ತಾತಾ; ಬೇರೆ ಉಪಾಯದಿಂದ ಈ ಕೆಲಸ ಆಗದು."
ದೋಹಾ 85
राम लखन सुय जान चढ़ि संभु चरन सिरु नाइ।सचिवँ चलायउ तुरत रथु इत उत खोज दुराइ।।85।।
rāma lakhana suya jāna caṛhi saṁbhu carana siru nāi |sacivã calāyau turata rathu ita uta khoja durāi ||85||
ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸೀತೆ ಶಂಭುವಿನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ತಲೆ ತಗ್ಗಿಸಿ ರಥವನ್ನು ಏರಿದರು. ಮಂತ್ರಿ ತಕ್ಷಣವೇ ರಥವನ್ನು ಓಡಿಸಿದನು, ಇಲ್ಲಿಂದ ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಿರುಗಿ ಅವರ ಜಾಡುಗಳನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿದನು.
ಚೌಪಾಯಿ 86.1-4
जागे सकल लोग भएँ भोरू।गे रघुनाथ भयउ अति सोरू।।
रथ कर खोज कतहहुँ नहिं पावहिं।राम राम कहि चहु दिसि धावहिं।।
मनहुँ बारिनिधि बूड़ जहाजू।भयउ बिकल बड़ बनिक समाजू।।
एकहि एक देंहिं उपदेसू।तजे राम हम जानि कलेसू।।
निंदहिं आपु सराहहिं मीना।धिग जीवनु रघुबीर बिहीना।।
जौं पै प्रिय बियोगु बिधि कीन्हा।तौ कस मरनु न मागें दीन्हा।।
एहि बिधि करत प्रलाप कलापा।आए अवध भरे परितापा।।
बिषम बियोगु न जाइ बखाना।अवधि आस सब राखहिं प्राना।।
jāge sakala loga bhaẽ bhorū |ge raghunātha bhayau ati sorū ||
ratha kara khoja katahahũ nahiṁ pāvahiṁ |rāma rāma kahi cahu disi dhāvahiṁ ||
manahũ bārinidhi būṛa jahājū |bhayau bikala baṛa banika samājū ||
ekahi eka deṁhiṁ upadesū |taje rāma hama jāni kalesū ||
niṁdahiṁ āpu sarāhahiṁ mīnā |dhiga jīvanu raghubīra bihīnā ||
jauṁ pai priya biyogu bidhi kīnhā |tau kasa maranu na māgeṁ dīnhā ||
ehi bidhi karata pralāpa kalāpā |āe avadha bhare paritāpā ||
biṣama biyogu na jāi bakhānā |avadhi āsa saba rākhahiṁ prānā ||
ಬೆಳಗಾದಾಗ ಎಲ್ಲರೂ ಎಚ್ಚೆತ್ತರು, ರಘುನಾಥನು ಹೊರಟುಹೋದನೆಂದು ಮಹಾ ಕೋಲಾಹಲವುಂಟಾಯಿತು. ಎಲ್ಲಿಯೂ ರಥವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲಾಗಲಿಲ್ಲ, ರಾಮ ರಾಮ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಓಡಿದರು. ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಹಡಗು ಮುಳುಗಿದಂತೆ, ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಸಮೂಹವು ವ್ಯಾಕುಲಕ್ಕೊಳಗಾದಂತೆ ಇತ್ತು. ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು, ನಮ್ಮ ದುಃಖವನ್ನರಿತು ರಾಮನು ನಮ್ಮನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋದನು ಎಂದರು. ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವೇ ನಿಂದಿಸಿಕೊಂಡು, ಮೀನುಗಳನ್ನು ಅಸೂಯೆಪಡುತ್ತಾ, ರಘುವೀರನಿಲ್ಲದ ಜೀವನ ಶಾಪಗ್ರಸ್ತ ಎಂದು ಕೂಗಿದರು. ನಮ್ಮ ಪ್ರಿಯನಿಂದ ವಿಯೋಗವನ್ನು ವಿಧಿಯು ಮಾಡಿದ್ದರೆ, ನಾವು ಕೇಳಿದಾಗ ಅದು ನಮಗೆ ಮರಣವನ್ನೇಕೆ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ? ಈ ರೀತಿ ಅನೇಕ ವಿಲಾಪಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ, ಉರಿಯುವ ದುಃಖದಿಂದ ತುಂಬಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬಂದರು. ಆ ವಿಯೋಗದ ಭೀಕರ ನೋವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ನಿಗದಿತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಆಶೆಯೇ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಬದುಕಿಸಿತು.
ದೋಹಾ 86
राम दरस हित नेम ब्रत लगे करन नर नारि।मनहुँ कोक कोकी कमल दीन बिहीन तमारि।।86।।
rāma darasa hita nema brata lage karana nara nāri |manahũ koka kokī kamala dīna bihīna tamāri ||86||
ರಾಮನ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯರು ನೇಮ ಮತ್ತು ವ್ರತಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು; ಕತ್ತಲೆಯ ಶತ್ರುವಾದ ಸೂರ್ಯನು ಮರೆಯಾದಾಗ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಉಳಿದ ಚಕ್ವಾ, ಚಕ್ವಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಮಲ ಹೂವುಗಳಂತೆ ಅವರು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು.
ಚೌಪಾಯಿ 87.1-4
सीता सचिव सहित दोउ भाई।सृंगबेरपुर पहुँचे जाई।।
उतरे राम देवसरि देखी।कीन्ह दंडवत हरषु बिसेषी।।
लखन सचिवँ सियँ किए प्रनामा।सबहि सहित सुखु पायउ रामा।।
गंग सकल मुद मंगल मूला।सब सुख करनि हरनि सब सूला।।
कहि कहि कोटिक कथा प्रसंगा।रामु बिलोकहिं गंग तरंगा।।
सचिवहि अनुजहि प्रियहि सुनाई।बिबुध नदी महिमा अधिकाई।।
मज्जनु कीन्ह पंथ श्रम गयऊ।सुचि जलु पिअत मुदित मन भयऊ।।
सुमिरत जाहि मिटइ श्रम भारू।तेहि श्रम यह लौकिक ब्यवहारू।।
sītā saciva sahita dou bhāī |sṛṁgaberapura pahũce jāī ||
utare rāma devasari dekhī |kīnha daṁḍavata haraṣu biseṣī ||
lakhana sacivã siyã kie pranāmā |sabahi sahita sukhu pāyau rāmā ||
gaṁga sakala muda maṁgala mūlā |saba sukha karani harani saba sūlā ||
kahi kahi koṭika kathā prasaṁgā |rāmu bilokahiṁ gaṁga taraṁgā ||
sacivahi anujahi priyahi sunāī |bibudha nadī mahimā adhikāī ||
majjanu kīnha paṁtha śrama gayaū |suci jalu piata mudita mana bhayaū ||
sumirata jāhi miṭai śrama bhārū |tehi śrama yaha laukika byavahārū ||
ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಯೊಂದಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ಶೃಂಗವೇರಪುರವನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ರಾಮ ಇಳಿದು, ದೇವತೆಗಳ ನದಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ವಿಶೇಷ ಸಂತೋಷದಿಂದ ದಂಡವತ್ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಮಂತ್ರಿ, ಸೀತೆ ವಂದಿಸಿದರು; ರಾಮ ಅವರೆಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟನು. ಗಂಗೆ ಎಲ್ಲ ಆನಂದಕ್ಕೂ ಮಂಗಳಕ್ಕೂ ಮೂಲ, ಎಲ್ಲ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುವಳು, ಎಲ್ಲ ನೋವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವಳು. ಕೋಟಿ ಕೋಟಿ ಕಥೆಗಳನ್ನು, ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ರಾಮ ಗಂಗೆಯ ಅಲೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಮಂತ್ರಿಗೆ, ತಮ್ಮನಿಗೆ, ತನ್ನ ಪ್ರಿಯಳಿಗೆ ದೇವತೆಗಳ ನದಿಯ ಮಹತ್ತಾದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿದನು. ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರು, ಪ್ರಯಾಣದ ಆಯಾಸ ಹೋಯಿತು; ಶುದ್ಧ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿದು ಮನಸು ಸಂತೋಷಗೊಂಡಿತು. ಯಾರನ್ನು ನೆನೆದರೆ ಆಯಾಸದ ಹೊರೆ ಹೋಗುತ್ತದೋ, ಅವನಿಗೆ ಈ ಆಯಾಸವೆಂಬುದು ಕೇವಲ ಲೌಕಿಕ ವ್ಯವಹಾರವಾಗಿದೆ.
ದೋಹಾ 87
सुद्ध सच्चिदानंदमय कंद भानुकुल केतु।चरित करत नर अनुहरत संसृति सागर सेतु।।87।।
suddha saccidānaṁdamaya kaṁda bhānukula ketu |carita karata nara anuharata saṁsṛti sāgara setu ||87||
ಸೂರ್ಯ ವಂಶದ ಧ್ವಜವಾದ ರಾಮ, ಪವಿತ್ರ, ಸತ್, ಚಿತ್, ಆನಂದ ಸ್ವರೂಪ, ಆನಂದದ ಮೂಲ. ಸಂಸಾರ ಸಾಗರಕ್ಕೆ ಸೇತುವಾಗಿದ್ದರೂ, ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ನಟಿಸುತ್ತ, ಅವರ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತ ಚರ್ಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.
ಚೌಪಾಯಿ 88.1-4
यह सुधि गुहँ निषाद जब पाई।मुदित लिए प्रिय बंधु बोलाई।।
लिए फल मूल भेंट भरि भारा।मिलन चलेउ हियँ हरषु अपारा।।
करि दंडवत भेंट धरि आगें।प्रभुहि बिलोकत अति अनुरागें।।
सहज सनेह बिबस रघुराई।पूँछी कुसल निकट बैठाई।।
नाथ कुसल पद पंकज देखें।भयउँ भागभाजन जन लेखें।।
देव धरनि धनु धामु तुम्हारा।मैं जनु नीचु सहित परिवारा।।
कृपा करिअ पुर धारिअ पाऊ।थापिय जनु सबु लोगु सिहाऊ।।
कहेहु सत्य सबु सखा सुजाना।मोहि दीन्ह पितु आयसु आना।।
yaha sudhi guhã niṣāda jaba pāī |mudita lie priya baṁdhu bolāī ||
lie phala mūla bheṁṭa bhari bhārā |milana caleu hiyã haraṣu apārā ||
kari daṁḍavata bheṁṭa dhari āgeṁ |prabhuhi bilokata ati anurāgeṁ ||
sahaja saneha bibasa raghurāī |pū̃chī kusala nikaṭa baiṭhāī ||
nātha kusala pada paṁkaja dekheṁ |bhayaũ bhāgabhājana jana lekheṁ ||
deva dharani dhanu dhāmu tumhārā |maiṁ janu nīcu sahita parivārā ||
kṛpā karia pura dhāria pāū |thāpiya janu sabu logu sihāū ||
kahehu satya sabu sakhā sujānā |mohi dīnha pitu āyasu ānā ||
ಈ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ನಿಷಾದನಾದ ಗುಹನು ಕೇಳಿದಾಗ, ಅವನು ಆನಂದಭರಿತನಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಕರೆಸಿದನು. ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಬೇರುಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ ಭಾರೀ ಬುಟ್ಟಿಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಹೊರಟನು. ದಂಡವತ್ ಮಾಡಿ, ಕಾಣಿಕೆಯನ್ನು ಮುಂದೆ ಇಟ್ಟು, ಅತ್ಯಂತ ಅನುರಾಗದಿಂದ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಸಹಜ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಮುಳುಗಿದ ರಘುರಾಯ, ಗುಹನನ್ನು ಹತ್ತಿರ ಕೂಡಿಸಿ ಅವನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. "ಸ್ವಾಮೀ, ನಿಮ್ಮ ಪಾದಕಮಲಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ನಾನು ಕ್ಷೇಮದಿಂದ ಇದ್ದೇನೆ. ನಿಮ್ಮ ಸೇವಕರಲ್ಲಿ ಭಾಗ್ಯವಂತನೆಂದು ನನ್ನನ್ನು ಲೆಕ್ಕಹಾಕುತ್ತೇನೆ." "ಸ್ವಾಮೀ, ಈ ಭೂಮಿ, ಸಂಪತ್ತು, ಮನೆ ಎಲ್ಲವೂ ನಿಮ್ಮದೇ. ನಾನು ಕೇವಲ ನೀಚನು, ನನ್ನ ಕುಟುಂಬವೂ ಅಷ್ಟೇ." "ಕೃಪೆ ಮಾಡಿ ನಮ್ಮ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಪಾದ ಇಡಿ. ನನ್ನನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಸೇವಕನಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಅಸೂಯೆಪಡುವಂತೆ ಮಾಡಿ." ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು: "ಜ್ಞಾನಿಯಾದ ಸ್ನೇಹಿತನೇ, ನೀನು ಹೇಳಿದ್ದೆಲ್ಲ ಸತ್ಯ; ಆದರೆ ನನ್ನ ತಂದೆ ನನಗೆ ಬೇರೊಂದು ಆಜ್ಞೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ."
ದೋಹಾ 88
बरष चारिदस बासु बन मुनि ब्रत बेषु अहारु।ग्राम बासु नहिं उचित सुनि गुहहि भयउ दुखु भारु।।88।।
baraṣa cāridasa bāsu bana muni brata beṣu ahāru |grāma bāsu nahiṁ ucita suni guhahi bhayau dukhu bhāru ||88||
ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡುವೆನು, ಮುನಿಯ ವ್ರತ, ವೇಷ, ಆಹಾರಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವೆನು; ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡುವುದು ಒಗ್ಗದು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ, ಗುಹನಿಗೆ ಭಾರೀ ದುಃಖವುಂಟಾಯಿತು.
ಚೌಪಾಯಿ 89.1-4
राम लखन सिय रूप निहारी।कहहिं सप्रेम ग्राम नर नारी।।
ते पितु मातु कहहु सखि कैसे।जिन्ह पठए बन बालक ऐसे।।
एक कहहिं भल भूपति कीन्हा।लोयन लाहु हमहि बिधि दीन्हा।।
तब निषादपति उर अनुमाना।तरु सिंसुपा मनोहर जाना।।
लै रघुनाथहि ठाउँ देखावा।कहेउ राम सब भाँति सुहावा।।
पुरजन करि जोहारु घर आए।रघुबर संध्या करन सिधाए।।
गुहँ सँवारि साँथरी डसाई।कुस किसलयमय मृदुल सुहाई।।
सुचि फल मूल मधुर मृदु जानी।दोना भरि भरि राखेसि पानी।।
rāma lakhana siya rūpa nihārī |kahahiṁ saprema grāma nara nārī ||
te pitu mātu kahahu sakhi kaise |jinha paṭhae bana bālaka aise ||
eka kahahiṁ bhala bhūpati kīnhā |loyana lāhu hamahi bidhi dīnhā ||
taba niṣādapati ura anumānā |taru siṁsupā manohara jānā ||
lai raghunāthahi ṭhāũ dekhāvā |kaheu rāma saba bhā̃ti suhāvā ||
purajana kari johāru ghara āe |raghubara saṁdhyā karana sidhāe ||
guhã sãvāri sā̃tharī ḍasāī |kusa kisalayamaya mṛdula suhāī ||
suci phala mūla madhura mṛdu jānī |donā bhari bhari rākhesi pānī ||
ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸೀತೆಯವರ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ, ಗ್ರಾಮದ ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಮಾತನಾಡಿದರು. "ಹೇಳು, ಸಖಿ, ಇಂತಹ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದವರು ಹೇಗಿರುವ ತಂದೆತಾಯಿಗಳು?" ಕೆಲವರು, "ರಾಜನು ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನೇ ಮಾಡಿದನು; ವಿಧಿ ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಈ ದರ್ಶನವನ್ನು ಲಾಭವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟಿತು" ಎಂದರು. ಆಗ ನಿಷಾದರ ನಾಯಕನು ತನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸಿ, ಸಿಂಸುಪಾ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಮನೋಹರವಾದ ಸ್ಥಳವೆಂದು ತಿಳಿದನು. ರಘುನಾಥನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು; ರಾಮನು ಅದು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾಗಿದೆ ಎಂದನು. ಊರಿನ ಜನರು ವಂದನೆ ಮಾಡಿ ಮನೆಗೆ ಹೋದರು; ರಘುವರನಾದ ರಾಮನು ಸಂಧ್ಯಾ ಮಾಡಲು ಹೋದನು. ಗುಹನು ಒಂದು ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಿ ಹಾಸಿದನು; ದರ್ಭೆಯಿಂದಲೂ ಮೃದುವಾದ ಎಳೆಯ ಎಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಮೃದುವಾಗಿ ಸುಂದರವಾಗಿತ್ತು. ಯಾವವು ಶುದ್ಧವಾದವು, ಸಿಹಿಯಾದವು, ಮೃದುವಾದವು ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಎಲೆಯ ಕೋಪ್ಪೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ತುಂಬಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದನು.
ದೋಹಾ 89
सिय सुमंत्र भ्राता सहित कंद मूल फल खाइ।सयन कीन्ह रघुबंसमनि पाय पलोटत भाइ।।89।।
siya sumaṁtra bhrātā sahita kaṁda mūla phala khāi |sayana kīnha raghubaṁsamani pāya paloṭata bhāi ||89||
ಸೀತೆ, ಸುಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಕೆಸರು, ಬೇರುಗಳು, ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿಂದು, ರಘು ವಂಶದ ಮಣಿಯು ಮಲಗಿ ನಿದ್ರಿಸಿದನು; ಅವನ ತಮ್ಮ ಅವನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹಿಂಡಿದನು.
परंपरागत मान्यता में वनगमन-प्रसंग का पाठ ‘वैराग्य-बुद्धि’ जगाता है, शोक/वियोग में धैर्य देता है, और शरणागति को दृढ़ करता है। विशेषतः गंगा-दर्शन व निषाद-मैत्री वाले अंश का पाठ ‘सत्संग-भाव’ और ‘समता’ बढ़ाकर मन को निर्मल करता है—भवसागर-सेतु (दोहा 87) की भावना के अनुरूप।
कई रामानंदी/मानस-पाठ परंपराओं में शरणागति-भाव दृढ़ करने हेतु ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ का संकीर्तन-सम्पुट या ‘राम राम’ नाम-स्मरण का सम्पुट जोड़ा जाता है; कुछ पाठ-परंपराओं में ‘सियाराममय सब जग जानी’ भी भाव-सम्पुट रूप में लिया जाता है (स्थानीय मर्यादा अनुसार).
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.