Prakarana 9
यह सोपान ‘वैराग्य-प्रवेश’ का द्वार है: राजधर्म/गृहस्थ-व्यवस्था के बीच राम का वनगमन दिखाता है कि मुक्ति-मार्ग में ‘प्रिय’ (सुख, राज्य, लोक-प्रतिष्ठा) का त्याग नहीं, बल्कि ‘धर्म-निष्ठ’ समर्पण प्रधान है। अयोध्या काण्ड में करुण-रस के माध्यम से आसक्ति की जड़ें उजागर होती हैं और भक्त को शिक्षा मिलती है कि प्रेम (प्रेम-भक्ति) शोक में भी भगवान की ओर ले जाने वाली शक्ति है। यह चरण साधक को ‘लोक-बंधन’ से ‘ईश्वर-शरण’ की ओर मोड़ता है—जहाँ राम-चरित स्वयं साधना का अनुशासन बन जाता है।
অযোধ্যা কাণ্ডৰ প্ৰধান ৰস কৰুণ, কিন্তু এই কৰুণা ‘নিৰাশা’ নহয়—ই বৈৰাগ্যৰ সংস্কাৰ। এই অংশত ৰামৰ লোক-সমুদায়ক বুজোৱা, গুৰু-বন্দনা, আৰু নগৰ-জনৰ বেকল প্ৰেম—এই তিনিও মিলি ‘ধৰ্ম বনাম আসক্তি’ৰ তীব্ৰ নাটকীয়তা গঢ়ে। তুলসীৰ ধৰ্ম-দৃষ্টিত ৰামৰ বনগমন কেৱল ৰাজনৈতিক ঘটনা নহয়; ই সাধকৰ ভিতৰত ‘অহং-ৰাজ্য’ ত্যাগৰ দীক্ষা। নগৰৰ অন্ধকাৰ-ৰূপক (কালৰাত্ৰি, মসান, ভূতা) দেখুৱায়—ভগৱান-বিয়োগত সংসাৰৰ সৌন্দৰ্য ক্ষীণ হয়; আনহাতে গঙ্গা-দৰ্শন আৰু নিষাদ-মৈত্ৰী (গুহ) ভক্তিৰ সামাজিক-সমাৱেশী স্বৰূপ দৃঢ় কৰে। এইদৰে এই কাণ্ড মানস-ৰচনাৰ মধ্য-সেতু: বালকাণ্ডৰ ‘উৎপত্তি-ভক্তি’ৰ পৰা আগবাঢ়ি ই ‘ত্যাগ-ভক্তি’ আৰু ‘শৰণাগতি’ৰ সিঁড়ি হয়, য’ত সগুণ লীলাৰ ভিতৰত নিৰ্গুণ সত্য (ত্যাগ, সমতা, কৰুণা) প্ৰকাশিত।
Verses
চৌপাই 80.1-4
निकसि बसिष्ठ द्वार भए ठाढ़े।देखे लोग बिरह दव दाढ़े।।
कहि प्रिय बचन सकल समुझाए।बिप्र बृंद रघुबीर बोलाए।।
गुर सन कहि बरषासन दीन्हे।आदर दान बिनय बस कीन्हे।।
जाचक दान मान संतोषे।मीत पुनीत प्रेम परितोषे।।
दासीं दास बोलाइ बहोरी।गुरहि सौंपि बोले कर जोरी।।
सब कै सार सँभार गोसाईं।करबि जनक जननी की नाई।।
बारहिं बार जोरि जुग पानी।कहत रामु सब सन मृदु बानी।।
सोइ सब भाँति मोर हितकारी।जेहि तें रहै भुआल सुखारी।।
nikasi basiṣṭha dvāra bhae ṭhāṛhe |dekhe loga biraha dava dāṛhe ||
kahi priya bacana sakala samujhāe |bipra bṛṁda raghubīra bolāe ||
gura sana kahi baraṣāsana dīnhe |ādara dāna binaya basa kīnhe ||
jācaka dāna māna saṁtoṣe |mīta punīta prema paritoṣe ||
dāsīṁ dāsa bolāi bahorī |gurahi sauṁpi bole kara jorī ||
saba kai sāra sãbhāra gosāīṁ |karabi janaka jananī kī nāī ||
bārahiṁ bāra jori juga pānī |kahata rāmu saba sana mṛdu bānī ||
soi saba bhā̃ti mora hitakārī |jehi teṁ rahai bhuāla sukhārī ||
ওলাই আহি বশিষ্ঠৰ দুৱাৰত থিয় হ'ল। বিৰহৰ জুইত দগ্ধ মানুহবোৰক দেখিলে। প্ৰিয় বচন কৈ সকলোকে সান্ত্বনা দিলে, আৰু ৰঘুবীৰে ব্ৰাহ্মণ সমাজক মাতিলে। গুৰুৰ ওচৰত কৈ তেওঁলোকক এক বছৰৰ ভৰণ-পোষণ দিলে। আদৰ, দান আৰু বিনয়েৰে তেওঁলোকক তুষ্ট কৰিলে। যাচকসকলক দান আৰু সন্মানেৰে সন্তুষ্ট কৰিলে, পৱিত্ৰ বন্ধুসকলক প্ৰেমেৰে তুষ্ট কৰিলে। তাৰ পিছত দাসী আৰু দাসসকলক মাতিলে, গুৰুক সঁপাই দি হাত জোৰি কৈ ক'লে। "গোসাই, সকলোৰে যতন ল'বা, জনক-জননীৰ দৰে থাকিবা।" বাৰে বাৰে দুয়ো হাত জোৰি ৰামে সকলোৰে সৈতে কোমল বাণী ক'লে। "যাৰ দ্বাৰা ৰজা সুখী থাকে, তেৱেঁই সকলো প্ৰকাৰে মোৰ হিতকাৰী।"
দোহা 80
मातु सकल मोरे बिरहँ जेहिं न होहिं दुख दीन।सोइ उपाउ तुम्ह करेहु सब पुर जन परम प्रबीन।।80।।
mātu sakala more birahã jehiṁ na hohiṁ dukha dīna |soi upāu tumha karehu saba pura jana parama prabīna ||80||
মোৰ সকলো মাতৃ যেন মোৰ বিৰহত দুখী আৰু দীন নহয়। নগৰবাসীসকল, তোমৰা সকলো পৰম প্ৰবীণ, সেই উপায় কৰা।
চৌপাই 81.1-4
एहि बिधि राम सबहि समुझावा।गुर पद पदुम हरषि सिरु नावा।।
गनपती गौरि गिरीसु मनाई।चले असीस पाइ रघुराई।।
राम चलत अति भयउ बिषादू।सुनि न जाइ पुर आरत नादू।।
कुसगुन लंक अवध अति सोकू।हहरष बिषाद बिबस सुरलोकू।।
गइ मुरुछा तब भूपति जागे।बोलि सुमंत्रु कहन अस लागे।।
रामु चले बन प्रान न जाहीं।केहि सुख लागि रहत तन माहीं।।
एहि तें कवन ब्यथा बलवाना।जो दुखु पाइ तजहिं तनु प्राना।।
पुनि धरि धीर कहइ नरनाहू।लै रथु संग सखा तुम्ह जाहू।।
ehi bidhi rāma sabahi samujhāvā |gura pada paduma haraṣi siru nāvā ||
ganapatī gauri girīsu manāī |cale asīsa pāi raghurāī ||
rāma calata ati bhayau biṣādū |suni na jāi pura ārata nādū ||
kusaguna laṁka avadha ati sokū |haharaṣa biṣāda bibasa suralokū ||
gai muruchā taba bhūpati jāge |boli sumaṁtru kahana asa lāge ||
rāmu cale bana prāna na jāhīṁ |kehi sukha lāgi rahata tana māhīṁ ||
ehi teṁ kavana byathā balavānā |jo dukhu pāi tajahiṁ tanu prānā ||
puni dhari dhīra kahai naranāhū |lai rathu saṁga sakhā tumha jāhū ||
এইদৰে ৰামে সকলোকে সান্ত্বনা দিলে, আৰু আনন্দেৰে গুৰুৰ চৰণকমলত শিৰ নত কৰিলে। গণপতি, গৌৰী আৰু শিৱক সন্তুষ্ট কৰি আৰু তেওঁলোকৰ আশীৰ্বাদ লাভ কৰি ৰঘুৰাজ যাত্ৰা কৰিলে। ৰাম যাত্ৰা কৰাত নগৰীত মহাশোক উপস্থিত হ'ল, নগৰীৰ আৰ্তনাদ শুনি সহ্য নহয়। লংকাত কুশকুন আৰু অযোধ্যাত গভীৰ শোক, দেৱলোক আনন্দ আৰু শোকে অভিভূত হ'ল। মূৰ্চ্ছা পৰা পিছত ৰজা জাগ্ৰত হ'ল, আৰু সুমন্ত্ৰক মাতি এইদৰে ক'ব লাগিল। "ৰাম বনলৈ গ'ল, অথচ মোৰ প্ৰাণ দেহ এৰা নাই। কোন সুখৰ বাবে এতিয়াও দেহত প্ৰাণ আছে?" "ইয়াতকৈ বেছি বলৱান কোন বেদনা হ'ব পাৰে, যে দুঃখ পাই মানুহে দেহ আৰু প্ৰাণ ত্যাগ কৰে?" তাৰ পিছত ধৈৰ্য ধৰি ৰজাই ক'লে, "সখা, ৰথ লৈ তুমি তেওঁলোকৰ সঙ্গে যাওক।"
দোহা 81
सुठि सुकुमार कुमार दोउ जनकसुता सुकुमारि।रथ चढ़ाइ देखराइ बनु फिरेहु गएँ दिन चारि।।81।।
suṭhi sukumāra kumāra dou janakasutā sukumāri |ratha caṛhāi dekharāi banu phirehu gaẽ dina cāri ||81||
দুয়ো কুমাৰ অতি কোমল, আৰু জনক-সুতাও কোমল। তেওঁলোকক ৰথত উঠাই বন দেখোৱা, আৰু চাৰি দিন পাৰ হ'লে উভতি আহিব।
চৌপাই 82.1-4
जौ नहिं फिरहिं धीर दोउ भाई।सत्यसंध दृढ़ब्रत रघुराई।।
तौ तुम्ह बिनय करेहु कर जोरी।फेरिअ प्रभु मिथिलेसकिसोरी।।
जब सिय कानन देखि डेराई।कहेहु मोरि सिख अवसरु पाई।।
सासु ससुर अस कहेउ सँदेसू।पुत्रि फिरिअ बन बहुत कलेसू।।
पितृगृह कबहुँ कबहुँ ससुरारी।रहेहु जहाँ रुचि होइ तुम्हारी।।
एहि बिधि करेहु उपाय कदंबा।फिरइ त होइ प्रान अवलंबा।।
नाहिं त मोर मरनु परिनामा।कछु न बसाइ भएँ बिधि बामा।।
अस कहि मुरुछि परा महि राऊ।रामु लखनु सिय आनि देखाऊ।।
jau nahiṁ phirahiṁ dhīra dou bhāī |satyasaṁdha dṛṛhabrata raghurāī ||
tau tumha binaya karehu kara jorī |pheria prabhu mithilesakisorī ||
jaba siya kānana dekhi ḍerāī |kahehu mori sikha avasaru pāī ||
sāsu sasura asa kaheu sãdesū |putri phiria bana bahuta kalesū ||
pitṛgṛha kabahũ kabahũ sasurārī |rahehu jahā̃ ruci hoi tumhārī ||
ehi bidhi karehu upāya kadaṁbā |phirai ta hoi prāna avalaṁbā ||
nāhiṁ ta mora maranu parināmā |kachu na basāi bhaẽ bidhi bāmā ||
asa kahi muruchi parā mahi rāū |rāmu lakhanu siya āni dekhāū ||
যদি দুই স্থিৰচিত্ত ভাতৃ ঘূৰি নাহে, কিয়নো ৰঘুনাথ সত্যসন্ধ আৰু দৃঢ়ব্ৰতী, তেন্তে তুমি হাত জোৰি প্ৰাৰ্থনা কৰা, "প্ৰভু, মিথিলেশ্বৰৰ কন্যাক ঘূৰাই দিয়ক।" যেতিয়া সীতাই অৰণ্য দেখি ভয় খাব, সেই অৱসৰত মোৰ উপদেশ দিব। কোৱা যে শ্বশুৰ-শাহুয়ে এই সংদেশ পঠিয়াইছে, "জীয়েক, ঘূৰি আহা, বনত বহু কষ্ট।" "কেতিয়াবা পিতৃগৃহত, কেতিয়াবা শ্বশুৰালয়ত, য'ত তোমাৰ ৰুচি হয় তাত থাকা।" এইদৰে সকলো উপায় কৰা, তেওঁ ঘূৰিলে মোৰ প্ৰাণৰ আশ্ৰয় হ'ব। নহ'লে মোৰ মৃত্যুৱেই পৰিণাম, বিধি বিপৰীত হ'লে একো কৰিব নোৱাৰি। এই কৈ ৰজা মূৰ্ছিত হৈ মাটিত পৰিল, "ৰাম, লক্ষ্মণ আৰু সীতাক আনি মোক দেখুৱাওক!"
দোহা 82
पाइ रजायसु नाइ सिरु रथु अति बेग बनाइ।गयउ जहाँ बाहेर नगर सीय सहित दोउ भाइ।।82।।
pāi rajāyasu nāi siru rathu ati bega banāi |gayau jahā̃ bāhera nagara sīya sahita dou bhāi ||82||
ৰজাৰ আদেশ পাই মূৰ নত কৰি, সুমন্ত্ৰ অতি দ্ৰুতগতিত ৰথ প্ৰস্তুত কৰিলে। তাৰ পিছত সীতা সহিত দুই ভ্ৰাতা য'ত আছিল, নগৰৰ বাহিৰত সেই স্থানলৈ গ'ল।
চৌপাই 83.1-4
तब सुमंत्र नृप बचन सुनाए।करि बिनती रथ रामु चढ़ाए।।
चढ़ि रथ सीय सहित दोउ भाई।चले हृदयँ अवधहि सिरु नाई।।
चलत रामु लखि अवध अनाथा।बिकल लोग सब लागे साथा।।
कृपासिंधु बहुबिधि समुझावहिं।फिरहिं प्रेम बस पुनि फिरि आवहिं।।
लागति अवध भयावनि भारी।मानहुँ कालराति अँधिआरी।।
घोर जंतु सम पुर नर नारी।डरपहिं एकहि एक निहारी।।
घर मसान परिजन जनु भूता।सुत हित मीत मनहुँ जमदूता।।
बागन्ह बिटप बेलि कुम्हिलाहीं।सरित सरोवर देखि न जाहीं।।
taba sumaṁtra nṛpa bacana sunāe |kari binatī ratha rāmu caṛhāe ||
caṛhi ratha sīya sahita dou bhāī |cale hṛdayã avadhahi siru nāī ||
calata rāmu lakhi avadha anāthā |bikala loga saba lāge sāthā ||
kṛpāsiṁdhu bahubidhi samujhāvahiṁ |phirahiṁ prema basa puni phiri āvahiṁ ||
lāgati avadha bhayāvani bhārī |mānahũ kālarāti ãdhiārī ||
ghora jaṁtu sama pura nara nārī |ḍarapahiṁ ekahi eka nihārī ||
ghara masāna parijana janu bhūtā |suta hita mīta manahũ jamadūtā ||
bāganha biṭapa beli kumhilāhīṁ |sarita sarovara dekhi na jāhīṁ ||
তেতিয়া সুমন্ত্ৰই ৰজাৰ বাক্য শুনালে, আৰু বিনীত নিবেদন কৰি ৰামক ৰথত আৰোহণ কৰালে। ৰথত আৰোহণ কৰি সীতাসহ দুই ভাতৃ বাহিৰ হ'ল, হৃদয়ত অযোধ্যাৰ প্ৰতি মস্তক নত কৰি। ৰামক যোৱা দেখি আৰু অযোধ্যাক অনাথ দেখি, বিহ্বল সকলো লোক তেওঁৰ লগত যাব লাগিল। কৃপাসিন্ধুৱে নানা প্ৰকাৰে তেওঁলোকক সান্ত্বনা দিলে; তেওঁলোক প্ৰেমবশত উভতি গ'ল, আকৌ পুনৰ তেওঁৰ পিছু ল'লে। অযোধ্যা অতি ভয়ানক মনে হ'ল, যেন কালৰাতিৰ অন্ধকাৰ। নগৰৰ নৰনাৰী ভয়ংকৰ জন্তুৰ দৰে, ইটোৱে সিটোলৈ চাই কম্পিত হ'ল। ঘৰবোৰ যেন শ্মশান, আত্মীয়বোৰ যেন ভূত, আৰু পুত্ৰ, হিতৈষী আৰু বন্ধুবোৰ যেন যমদূত। উদ্যানৰ বৃক্ষ আৰু লতাবোৰ কুঁজিল, নদী আৰু সৰোবৰ চোৱাৰ অযোগ্য হ'ল।
দোহা 83
हय गय कोटिन्ह केलिमृग पुरपसु चातक मोर।पिक रथांग सुक सारिका सारस हंस चकोर।।83।।
haya gaya koṭinha kelimṛga purapasu cātaka mora |pika rathāṁga suka sārikā sārasa haṁsa cakora ||83||
ঘোঁৰা আৰু হাতী কোটি কোটি, পোহনীয়া হৰিণ, নগৰৰ জন্তু, চাতক আৰু ম'ৰ। কোকিল, ৰথাংগ, চুগুৰি, শালিকা, সাৰস, হংস আৰু চকোৰ।
চৌপাই 84.1-4
राम बियोग बिकल सब ठाढ़े।जहँ तहँ मनहुँ चित्र लिखि काढ़े।।
नगरु सफल बनु गहबर भारी।खग मृग बिपुल सकल नर नारी।।
बिधि कैकेई किरातिनि कीन्ही।जेंहि दव दुसह दसहुँ दिसि दीन्ही।।
सहि न सके रघुबर बिरहागी।चले लोग सब ब्याकुल भागी।।
सबहिं बिचार कीन्ह मन माहीं।राम लखन सिय बिनु सुखु नाहीं।।
जहाँ रामु तहँ सबुइ समाजू।बिनु रघुबीर अवध नहिं काजू।।
चले साथ अस मंत्रु दृढ़ाई।सुर दुर्लभ सुख सदन बिहाई।।
राम चरन पंकज प्रिय जिन्हही।बिषय भोग बस करहिं कि तिन्हही।।
rāma biyoga bikala saba ṭhāṛhe |jahã tahã manahũ citra likhi kāṛhe ||
nagaru saphala banu gahabara bhārī |khaga mṛga bipula sakala nara nārī ||
bidhi kaikeī kirātini kīnhī |jeṁhi dava dusaha dasahũ disi dīnhī ||
sahi na sake raghubara birahāgī |cale loga saba byākula bhāgī ||
sabahiṁ bicāra kīnha mana māhīṁ |rāma lakhana siya binu sukhu nāhīṁ ||
jahā̃ rāmu tahã sabui samājū |binu raghubīra avadha nahiṁ kājū ||
cale sātha asa maṁtru dṛṛhāī |sura durlabha sukha sadana bihāī ||
rāma carana paṁkaja priya jinhahī |biṣaya bhoga basa karahiṁ ki tinhahī ||
ৰামৰ বিয়োগত সকলো বিকল হৈ ঠায় থিয় হ'ল, যেন চিত্ৰত আঁকা মূৰ্তি স্থাপন কৰা হৈছে। নগৰ হ'ল বিশাল ঘন অৰণ্যৰ দৰে, আৰু সকলো নৰ-নাৰী তাৰ অসংখ্য চৰাই আৰু জন্তু। বিধাতাই কৈকেয়ীক কিৰাতিনী কৰিলে, যিয়ে দশ দিশত অসহনীয় অগ্নি সংক্ৰমিত কৰিলে। ৰঘুবৰৰ বিৰহৰ অগ্নি সহ্য কৰিব নোৱাৰি সকলো লোক ব্যাকুল হৈ পলায়ন কৰিলে। সকলোৱে মনত বিচাৰ কৰিলে যে ৰাম, লক্ষ্মণ আৰু সীতাৰ অবিহনে সুখ নাই। য'ত ৰাম, তাতেই সমাজ আৰু সকলো সুখ; ৰঘুবীৰৰ অবিহনে অযোধ্যা নিষ্প্ৰয়োজন। এই দৃঢ় সংকল্পেৰে তেওঁলোক তেওঁৰ সৈতে গ'ল, ত্যাগ কৰি সেই সদন যাৰ সুখ সুৰেও দুৰ্লভ। যাৰ ৰামৰ চৰণকমল প্ৰিয়, তেওঁলোকক কি বিষয়ভোগে বশ কৰিব পাৰে?
দোহা 84
बालक बृद्ध बिहाइ गृँह लगे लोग सब साथ।तमसा तीर निवासु किय प्रथम दिवस रघुनाथ।।84।।
bālaka bṛddha bihāi gṛ̃ha lage loga saba sātha |tamasā tīra nivāsu kiya prathama divasa raghunātha ||84||
বালক বৃদ্ধ নিজ নিজ ঘৰ এৰি সকলো লোক সঙ্গে সঙ্গে গ'ল। তমসাৰ পাৰত প্ৰথম দিনত ৰঘুনাথে বাস কৰিলে।
চৌপাই 85.1-4
रघुपति प्रजा प्रेमबस देखी।सदय हृदयँ दुखु भयउ बिसेषी।।
करुनामय रघुनाथ गोसाँई।बेगि पाइअहिं पीर पराई।।
कहि सप्रेम मृदु बचन सुहाए।बहुबिधि राम लोग समुझाए।।
किए धरम उपदेस घनेरे।लोग प्रेम बस फिरहिं न फेरे।।
सीलु सनेहु छाड़ि नहिं जाई।असमंजस बस भे रघुराई।।
लोग सोग श्रम बस गए सोई।कछुक देवमायाँ मति मोई।।
जबहिं जाम जुग जामिनि बीती।राम सचिव सन कहेउ सप्रीती।।
खोज मारि रथु हाँकहु ताता।आन उपायँ बनिहि नहिं बाता।।
raghupati prajā premabasa dekhī |sadaya hṛdayã dukhu bhayau biseṣī ||
karunāmaya raghunātha gosā̃ī |begi pāiahiṁ pīra parāī ||
kahi saprema mṛdu bacana suhāe |bahubidhi rāma loga samujhāe ||
kie dharama upadesa ghanere |loga prema basa phirahiṁ na phere ||
sīlu sanehu chāṛi nahiṁ jāī |asamaṁjasa basa bhe raghurāī ||
loga soga śrama basa gae soī |kachuka devamāyā̃ mati moī ||
jabahiṁ jāma juga jāmini bītī |rāma saciva sana kaheu saprītī ||
khoja māri rathu hā̃kahu tātā |āna upāyã banihi nahiṁ bātā ||
ৰঘুপতিয়ে প্ৰজাসকলক প্ৰেমবশ দেখি তেওঁৰ দয়ালু হৃদয়ত অত্যন্ত দুখ হ'ল। কৰুণাময় ৰঘুনাথ গোসাঁই অন্যৰ কষ্ট সোনতে অনুভৱ কৰে। প্ৰেমসহ কোমল আৰু মধুৰ বচন কৈ ৰামে বহুবিধে লোকসকলক বুজালে। তেওঁ বহুতো ধৰ্মোপদেশ দিলে, কিন্তু প্ৰেমবশ লোকসকল ঘুৰি নগ'ল। তেওঁলোকৰ শীল আৰু স্নেহ এৰি যাব নোৱাৰি, অসমঞ্জসতাত ৰঘুৰায় আবদ্ধ হ'ল। শোক আৰু শ্ৰমত লোকসকল শুই পৰিল, তেওঁলোকৰ মন কিছু দেৱমায়াত মোহিত। যেতিয়া নিশাৰ দুই যাম পাৰ হ'ল, ৰামে প্ৰীতিসহ সচিবক ক'লে। খোজ মাৰি ৰথ চলোৱা তাতা, আন উপায়েৰে এই কথা নহ'ব।
দোহা 85
राम लखन सुय जान चढ़ि संभु चरन सिरु नाइ।सचिवँ चलायउ तुरत रथु इत उत खोज दुराइ।।85।।
rāma lakhana suya jāna caṛhi saṁbhu carana siru nāi |sacivã calāyau turata rathu ita uta khoja durāi ||85||
ৰাম, লক্ষণ আৰু সীতাই শম্ভুৰ চৰণত মস্তক নত কৰি ৰথত আৰোহণ কৰিলে। মন্ত্ৰীয়ে তৎক্ষণাৎ ৰথ চলাই ইফালে-সিফালে ঘূৰি তেওঁলোকৰ পথ গোপন কৰিলে।
চৌপাই 86.1-4
जागे सकल लोग भएँ भोरू।गे रघुनाथ भयउ अति सोरू।।
रथ कर खोज कतहहुँ नहिं पावहिं।राम राम कहि चहु दिसि धावहिं।।
मनहुँ बारिनिधि बूड़ जहाजू।भयउ बिकल बड़ बनिक समाजू।।
एकहि एक देंहिं उपदेसू।तजे राम हम जानि कलेसू।।
निंदहिं आपु सराहहिं मीना।धिग जीवनु रघुबीर बिहीना।।
जौं पै प्रिय बियोगु बिधि कीन्हा।तौ कस मरनु न मागें दीन्हा।।
एहि बिधि करत प्रलाप कलापा।आए अवध भरे परितापा।।
बिषम बियोगु न जाइ बखाना।अवधि आस सब राखहिं प्राना।।
jāge sakala loga bhaẽ bhorū |ge raghunātha bhayau ati sorū ||
ratha kara khoja katahahũ nahiṁ pāvahiṁ |rāma rāma kahi cahu disi dhāvahiṁ ||
manahũ bārinidhi būṛa jahājū |bhayau bikala baṛa banika samājū ||
ekahi eka deṁhiṁ upadesū |taje rāma hama jāni kalesū ||
niṁdahiṁ āpu sarāhahiṁ mīnā |dhiga jīvanu raghubīra bihīnā ||
jauṁ pai priya biyogu bidhi kīnhā |tau kasa maranu na māgeṁ dīnhā ||
ehi bidhi karata pralāpa kalāpā |āe avadha bhare paritāpā ||
biṣama biyogu na jāi bakhānā |avadhi āsa saba rākhahiṁ prānā ||
ভোৰ হ'লে সকলো মানুহ জাগি উঠিল, আৰু মহা কোলাহল হ'ল: ৰঘুনাথ গ'ল। ক'তেও ৰথৰ কোনো চিন নাপালে, আৰু "ৰাম, ৰাম" কৈ চাৰিও দিশে দৌৰিল। যেন সাগৰত জাহাজ ডুব গ'ল, আৰু ডাঙৰ বণিক সমাজ বিকল হ'ল। একে অন্যক ক'লে: "আমাৰ ক্লেশ জানি ৰামে আমাক ত্যাগ কৰিলে।" নিজকে নিন্দা কৰিলে আৰু মাছৰ প্ৰশংসা কৰিলে, কৈ: "ৰঘুবীৰ নোহোৱা জীৱন ধিক্কাৰ!" "যদি বিধিয়ে প্ৰিয়ৰ বিয়োগ কৰিলে, তেন্তে যেতিয়া মাগিলো তেতিয়া মৰণ কিয় নিদিলে?" এইদৰে বহু প্ৰলাপ কৰি অযোধ্যালৈ উভতি আহিল, পৰিতাপেৰে ভৰা। বিষম বিয়োগৰ বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰি; নিৰ্দিষ্ট সময়ত উভতি অহাৰ আশাত সকলোৱে প্ৰাণ ৰাখে।
দোহা 86
राम दरस हित नेम ब्रत लगे करन नर नारि।मनहुँ कोक कोकी कमल दीन बिहीन तमारि।।86।।
rāma darasa hita nema brata lage karana nara nāri |manahũ koka kokī kamala dīna bihīna tamāri ||86||
ৰামৰ দৰ্শনৰ বাবে পুৰুষ আৰু নাৰীসকলে নিয়ম আৰু ব্ৰত পালন কৰিবলৈ ধৰিলে; তেওঁলোকে আঁধাৰৰ শত্ৰু সূৰ্য অস্ত যোৱাৰ পিছত বিচ্ছিন্ন চকোৱা, চকোৱি চৰাই আৰু পদ্মৰ দৰে দেখা দিলে।
চৌপাই 87.1-4
सीता सचिव सहित दोउ भाई।सृंगबेरपुर पहुँचे जाई।।
उतरे राम देवसरि देखी।कीन्ह दंडवत हरषु बिसेषी।।
लखन सचिवँ सियँ किए प्रनामा।सबहि सहित सुखु पायउ रामा।।
गंग सकल मुद मंगल मूला।सब सुख करनि हरनि सब सूला।।
कहि कहि कोटिक कथा प्रसंगा।रामु बिलोकहिं गंग तरंगा।।
सचिवहि अनुजहि प्रियहि सुनाई।बिबुध नदी महिमा अधिकाई।।
मज्जनु कीन्ह पंथ श्रम गयऊ।सुचि जलु पिअत मुदित मन भयऊ।।
सुमिरत जाहि मिटइ श्रम भारू।तेहि श्रम यह लौकिक ब्यवहारू।।
sītā saciva sahita dou bhāī |sṛṁgaberapura pahũce jāī ||
utare rāma devasari dekhī |kīnha daṁḍavata haraṣu biseṣī ||
lakhana sacivã siyã kie pranāmā |sabahi sahita sukhu pāyau rāmā ||
gaṁga sakala muda maṁgala mūlā |saba sukha karani harani saba sūlā ||
kahi kahi koṭika kathā prasaṁgā |rāmu bilokahiṁ gaṁga taraṁgā ||
sacivahi anujahi priyahi sunāī |bibudha nadī mahimā adhikāī ||
majjanu kīnha paṁtha śrama gayaū |suci jalu piata mudita mana bhayaū ||
sumirata jāhi miṭai śrama bhārū |tehi śrama yaha laukika byavahārū ||
সীতা আৰু মন্ত্ৰী সহ দুই ভায় যাত্ৰা কৰি শৃংগবেৰপুৰ পালে। ৰাম অৱতৰণ কৰিলে, আৰু দেৱতাৰ নদী দেখি বিশেষ আনন্দেৰে দণ্ডবৎ প্ৰণাম কৰিলে। লক্ষ্মণ, মন্ত্ৰী আৰু সীতাই প্ৰণাম কৰিলে, আৰু ৰাম সকলোৰে সৈতে আনন্দিত হল। গঙ্গা সকলো আনন্দ আৰু মঙ্গলৰ মূল, সকলো সুখৰ দাতা, সকলো ক্লেশৰ হৰ্তা। বাৰে বাৰে কোটি কথা আৰু প্ৰসংগ বৰ্ণনা কৰি কৰি ৰামে গঙ্গাৰ তৰংগ নিৰীক্ষণ কৰিলে। মন্ত্ৰীক, অনুজক আৰু প্ৰিয়া সীতাক তেওঁ দিব্য নদীৰ অধিক মাহাত্ম্য শুনালে। তেওঁলোকে স্নান কৰিলে, পথৰ শ্ৰম গল; পৱিত্ৰ জল পান কৰি তেওঁলোকৰ মন আনন্দিত হল। যাক স্মৰণ কৰিলে শ্ৰমৰ ভাৰ মিটে, তেওঁৰ ক্ষেত্ৰত এই শ্ৰম কেৱল লৌকিক ব্যৱহাৰ মাত্ৰ।
দোহা 87
सुद्ध सच्चिदानंदमय कंद भानुकुल केतु।चरित करत नर अनुहरत संसृति सागर सेतु।।87।।
suddha saccidānaṁdamaya kaṁda bhānukula ketu |carita karata nara anuharata saṁsṛti sāgara setu ||87||
শুদ্ধ সচ্চিদানন্দময়, সূৰ্যবংশৰ কেতন, আনন্দৰ মূল। তেওঁ সংসাৰ সাগৰৰ সেতু, তথাপি মানুহৰ দৰে আচৰণ কৰি মানুহৰেই দৰে অনুকৰণ কৰে।
চৌপাই 88.1-4
यह सुधि गुहँ निषाद जब पाई।मुदित लिए प्रिय बंधु बोलाई।।
लिए फल मूल भेंट भरि भारा।मिलन चलेउ हियँ हरषु अपारा।।
करि दंडवत भेंट धरि आगें।प्रभुहि बिलोकत अति अनुरागें।।
सहज सनेह बिबस रघुराई।पूँछी कुसल निकट बैठाई।।
नाथ कुसल पद पंकज देखें।भयउँ भागभाजन जन लेखें।।
देव धरनि धनु धामु तुम्हारा।मैं जनु नीचु सहित परिवारा।।
कृपा करिअ पुर धारिअ पाऊ।थापिय जनु सबु लोगु सिहाऊ।।
कहेहु सत्य सबु सखा सुजाना।मोहि दीन्ह पितु आयसु आना।।
yaha sudhi guhã niṣāda jaba pāī |mudita lie priya baṁdhu bolāī ||
lie phala mūla bheṁṭa bhari bhārā |milana caleu hiyã haraṣu apārā ||
kari daṁḍavata bheṁṭa dhari āgeṁ |prabhuhi bilokata ati anurāgeṁ ||
sahaja saneha bibasa raghurāī |pū̃chī kusala nikaṭa baiṭhāī ||
nātha kusala pada paṁkaja dekheṁ |bhayaũ bhāgabhājana jana lekheṁ ||
deva dharani dhanu dhāmu tumhārā |maiṁ janu nīcu sahita parivārā ||
kṛpā karia pura dhāria pāū |thāpiya janu sabu logu sihāū ||
kahehu satya sabu sakhā sujānā |mohi dīnha pitu āyasu ānā ||
যেতিয়া নিষাদ গুহই এই সংবাদ পালে, আনন্দেৰে প্ৰিয় বন্ধুসকলক মাতি একত্ৰ কৰিলে। ফল আৰু মূল লৈ ভাৰী পাত্ৰত ভৰাই উপহাৰৰূপে দিলে, অপাৰ হৃদয়ানন্দেৰে প্ৰভুৰ সৈতে সাক্ষাৎ কৰিবলৈ গ'ল। দণ্ডবৎ প্ৰণাম কৰি উপহাৰ আগত ৰাখি অতিশয় অনুৰাগেৰে প্ৰভুক চালে। স্বাভাৱিক স্নেহত বশ হৈ ৰঘুৰায়ে কুশল সুধি তেওঁক ওচৰত বহুৱালে। নাথ, আপোনাৰ চৰণকমল দেখি মই কুশলী; আপোনাৰ দাসৰ মাজত মই ভাগ্যভাজন বুলি গণ্য হওঁ। দেৱ, ধৰিত্ৰী, ধন আৰু ধাম সব আপোনাৰ; মই আৰু মোৰ পৰিয়াল কেৱল নীচ। কৃপা কৰক, নগৰত পদ স্থাপন কৰক, মোক আপোনাৰ দাস বুলি স্থাপন কৰক, যেন সকলো লোকে ঈৰ্ষা কৰে। ৰামে ক'লে: জ্ঞানী সখা, তোমাৰ সব কথা সত্য; কিন্তু পিতাই মোক অন্য আজ্ঞা দিছে।
দোহা 88
बरष चारिदस बासु बन मुनि ब्रत बेषु अहारु।ग्राम बासु नहिं उचित सुनि गुहहि भयउ दुखु भारु।।88।।
baraṣa cāridasa bāsu bana muni brata beṣu ahāru |grāma bāsu nahiṁ ucita suni guhahi bhayau dukhu bhāru ||88||
বনত চৌদ্বছৰ বাস কৰিব লাগিব, মুনিৰ ব্ৰত, বেশ আৰু আহাৰ ধৰি; গাঁওত থাকাটো শোভন নহয়। এই কথা শুনি গুহৰ হৃদয়ত গভীৰ দুখৰ ভাৰ উপস্থিত হ'ল।
চৌপাই 89.1-4
राम लखन सिय रूप निहारी।कहहिं सप्रेम ग्राम नर नारी।।
ते पितु मातु कहहु सखि कैसे।जिन्ह पठए बन बालक ऐसे।।
एक कहहिं भल भूपति कीन्हा।लोयन लाहु हमहि बिधि दीन्हा।।
तब निषादपति उर अनुमाना।तरु सिंसुपा मनोहर जाना।।
लै रघुनाथहि ठाउँ देखावा।कहेउ राम सब भाँति सुहावा।।
पुरजन करि जोहारु घर आए।रघुबर संध्या करन सिधाए।।
गुहँ सँवारि साँथरी डसाई।कुस किसलयमय मृदुल सुहाई।।
सुचि फल मूल मधुर मृदु जानी।दोना भरि भरि राखेसि पानी।।
rāma lakhana siya rūpa nihārī |kahahiṁ saprema grāma nara nārī ||
te pitu mātu kahahu sakhi kaise |jinha paṭhae bana bālaka aise ||
eka kahahiṁ bhala bhūpati kīnhā |loyana lāhu hamahi bidhi dīnhā ||
taba niṣādapati ura anumānā |taru siṁsupā manohara jānā ||
lai raghunāthahi ṭhāũ dekhāvā |kaheu rāma saba bhā̃ti suhāvā ||
purajana kari johāru ghara āe |raghubara saṁdhyā karana sidhāe ||
guhã sãvāri sā̃tharī ḍasāī |kusa kisalayamaya mṛdula suhāī ||
suci phala mūla madhura mṛdu jānī |donā bhari bhari rākhesi pānī ||
ৰাম, লক্ষ্মণ আৰু সীতাৰ ৰূপ দেখি গাঁৱৰ নৰনাৰীয়ে প্ৰেমেৰে ক'লে। কোৱা সখী, তেওঁলোক কেনেকুৱা মাক-দেউতাক, যিসকলে এনে বালকসকলক বনলৈ পঠিয়ালে? কেউ ক'লে: ৰজাই ভাল কৰিলে, কিয়নো বিধাতাই আমাৰ চকুক এই দৰ্শনৰ লাভ দিলে। তেতিয়া নিষাদপতিয়ে হৃদয়ত বিচাৰ কৰিলে, সিংসুপা গছক মনোহৰ স্থান বুলি জানিলে। ৰঘুনাথক লৈ সেই স্থান দেখুৱালে, ৰামে ক'লে সেইটো সকলো দিশতে সুন্দৰ। নগৰবাসীয়ে প্ৰণাম কৰি ঘৰলৈ গ'ল, ৰঘুবৰ সন্ধ্যা কৰিবলৈ গ'ল। গুহে শয্যা সজাই বিছালে, কুশঘাঁহ আৰু কোমল পাতেৰে নিৰ্মিত, মৃদু আৰু সুন্দৰ। যি ফলমূল পৱিত্ৰ, মধুৰ আৰু কোমল জানি, দোনাত ভৰাই ভৰাই পানী ৰাখিলে।
দোহা 89
सिय सुमंत्र भ्राता सहित कंद मूल फल खाइ।सयन कीन्ह रघुबंसमनि पाय पलोटत भाइ।।89।।
siya sumaṁtra bhrātā sahita kaṁda mūla phala khāi |sayana kīnha raghubaṁsamani pāya paloṭata bhāi ||89||
সীতা, সুমন্ত্ৰ আৰু ভ্ৰাতাৰ সৈতে কন্দ, মূল আৰু ফল ভোজন কৰি ৰঘুবংশমণিয়ে শয়ন কৰিলে, আৰু ভ্ৰাতাই তেওঁৰ পদ মৰ্দন কৰিবলৈ ধৰিলে।
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में वनगमन-प्रसंग का पाठ ‘वैराग्य-बुद्धि’ जगाता है, शोक/वियोग में धैर्य देता है, और शरणागति को दृढ़ करता है। विशेषतः गंगा-दर्शन व निषाद-मैत्री वाले अंश का पाठ ‘सत्संग-भाव’ और ‘समता’ बढ़ाकर मन को निर्मल करता है—भवसागर-सेतु (दोहा 87) की भावना के अनुरूप।
कई रामानंदी/मानस-पाठ परंपराओं में शरणागति-भाव दृढ़ करने हेतु ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ का संकीर्तन-सम्पुट या ‘राम राम’ नाम-स्मरण का सम्पुट जोड़ा जाता है; कुछ पाठ-परंपराओं में ‘सियाराममय सब जग जानी’ भी भाव-सम्पुट रूप में लिया जाता है (स्थानीय मर्यादा अनुसार).
Ask anything about Prakarana 9 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
