यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ का द्वार है: राजसुख के शिखर पर खड़े होकर भी राम-धर्म के लिए स्वेच्छा से वनगमन स्वीकारते हैं। साधक के भीतर यही रूपांतरण घटता है—‘मेरा अधिकार’ से ‘ईश्वर-आज्ञा’ की ओर, तथा गृह-आश्रय से नाम-आश्रय की ओर। अयोध्या यहाँ ‘अहं-गृह’ का प्रतीक भी है; राम का निष्क्रमण वैराग्य नहीं, धर्म-निष्ठा और लोक-कल्याण-हित करुणा है।
Ang rasa-paghabi ng Ayodhyā Kāṇḍa ay isang pagkakaisa ng habag at kapayapaan, kung saan ang agos ng dāsya-bhakti ay tumutubo nang pinakamalakas. Sa bahaging ito (Dohā 70, 79), ang pag-agos ni Lakṣmaṇa na lubos na umiibig, ang tatag ni Rāma sa tamang asal, ang payo ni Sumitrā na parang ilawan tungkol sa pagtalikod sa mundo, at ang matigas na pamamagitan ni Kaikeyī, ay magkakasamang nagpapabago ng isang "krisis ng dharma" patungo sa "katatagan sa dharma." Hindi tinatanggihan ni Tulsī ang orden ng mga maybahay; nililinis niya ito sa paggawa nitong nakadepende kay Rāma, sa pamamagitan ng mga sabing tulad ng "Nandoon ang Ayodhyā kung saan nananahan si Rāma," ang lungsod mismo ay isinaspiritwal. Sa komposisyon, pagkatapos ng dumadaloy na salaysay ng chaupāī, ang dohā/sorathā ay dumarating bilang isang "punto ng katatagan," na para bang inaayos ang aligaga ng isip ng naghahanap sa etikal na prinsipyo. Sa antas ng Kāṇḍa na ito, ang teolohiya ng Manas ay nagpapakita na ang saguṇa Rāma (ang prinsipe) ay Siya mismong pundasyon ng nirguṇa-dharma, sa loob lamang ng maryādā nabubukas ang landas ng kalayaan.
Chaupai 70.1-4
समाचार जब लछिमन पाए।ब्याकुल बिलख बदन उठि धाए।।
कंप पुलक तन नयन सनीरा।गहे चरन अति प्रेम अधीरा।।
कहि न सकत कछु चितवत ठाढ़े।मीनु दीन जनु जल तें काढ़े।।
सोचु हृदयँ बिधि का होनिहारा।सबु सुखु सुकृत सिरान हमारा।।
मो कहुँ काह कहब रघुनाथा।रखिहहिं भवन कि लेहहिं साथा।।
राम बिलोकि बंधु कर जोरें।देह गेह सब सन तृनु तोरें।।
बोले बचनु राम नय नागर।सील सनेह सरल सुख सागर।।
तात प्रेम बस जनि कदराहू।समुझि हृदयँ परिनाम उछाहू।।
samācāra jaba lachimana pāe |byākula bilakha badana uṭhi dhāe ||
kaṁpa pulaka tana nayana sanīrā |gahe carana ati prema adhīrā ||
kahi na sakata kachu citavata ṭhāṛhe |mīnu dīna janu jala teṁ kāṛhe ||
socu hṛdayã bidhi kā honihārā |sabu sukhu sukṛta sirāna hamārā ||
mo kahũ kāha kahaba raghunāthā |rakhihahiṁ bhavana ki lehahiṁ sāthā ||
rāma biloki baṁdhu kara joreṁ |deha geha saba sana tṛnu toreṁ ||
bole bacanu rāma naya nāgara |sīla saneha sarala sukha sāgara ||
tāta prema basa jani kadarāhū |samujhi hṛdayã parināma uchāhū ||
Nang makuha ni Lakshmana ang balita, siya'y bumangon at tumakbo, nabalisa at ang kanyang mukha'y puno ng kalungkutan. Ang kanyang katawan ay nanginginig at nagkukutuban, ang kanyang mga mata'y puno ng luha, at napagana ng pag-ibig na hindi mapigil, niyakap niya ang mga paa ni Rama. Hindi siya makapagsalita ng anuman, nakatayo lamang at nakatingin, tulad ng isang dukhang isda na hinila palabas ng tubig. Sa kanyang puso sumagi ang pag-aalala: "Oh Kapalaran, ano ang mangyayari? Ang lahat ng kaligayahan at gantimpala ng ating kabutihan ay naubos na. Ano ang sasabihin ng Panginoon ng mga Raghu sa akin? Iiwan ba niya ako sa bahay, o dadalhin niya ako kasama?" Tiningnan ni Rama ang kanyang kapatid na nakatayo na nakahalik ng kamay, itinapon na ang katawan, tahanan, at lahat, na parang pumutol ng isang damo. Pagkatapos ay nagsalita si Rama, na bihasa sa wastong asal, isang dagat ng kahinahunan, pagmamahal, kasimplehan, at kaligayahan, ng ganitong mga salita: "Kapatid, huwag mawalan ng loob dahil sa pag-ibig; isipin mo sa iyong puso ang kinalabasan, at magalak ka."
Doha 70
मातु पिता गुरु स्वामि सिख सिर धरि करहि सुभायँ।लहेउ लाभु तिन्ह जनम कर नतरु जनमु जग जायँ।।70।।
mātu pitā guru svāmi sikha sira dhari karahi subhāyã |laheu lābhu tinha janama kara nataru janamu jaga jāyã ||70||
Dalhin sa inyong ulo ang payo ng ina, ama, guro, at panginoon, at sundin ito nang kusa. Sila ay nakamit ang tunay na pakinabang ng buhay na ito; kung hindi, ang buhay na ito sa sanlibutan ay walang saysay.
Chaupai 71.1-4
अस जियँ जानि सुनहु सिख भाई।करहु मातु पितु पद सेवकाई।।
भवन भरतु रिपुसूदन नाहीं।राउ बृद्ध मम दुखु मन माहीं।।
मैं बन जाउँ तुम्हहि लेइ साथा।होइ सबहि बिधि अवध अनाथा।।
गुरु पितु मातु प्रजा परिवारू।सब कहुँ परइ दुसह दुख भारू।।
रहहु करहु सब कर परितोषू।नतरु तात होइहि बड़ दोषू।।
जासु राज प्रिय प्रजा दुखारी।सो नृपु अवसि नरक अधिकारी।।
रहहु तात असि नीति बिचारी।सुनत लखनु भए ब्याकुल भारी।।
सिअरें बचन सूखि गए कैंसें।परसत तुहिन तामरसु जैसें।।
asa jiyã jāni sunahu sikha bhāī |karahu mātu pitu pada sevakāī ||
bhavana bharatu ripusūdana nāhīṁ |rāu bṛddha mama dukhu mana māhīṁ ||
maiṁ bana jāũ tumhahi lei sāthā |hoi sabahi bidhi avadha anāthā ||
guru pitu mātu prajā parivārū |saba kahũ parai dusaha dukha bhārū ||
rahahu karahu saba kara paritoṣū |nataru tāta hoihi baṛa doṣū ||
jāsu rāja priya prajā dukhārī |so nṛpu avasi naraka adhikārī ||
rahahu tāta asi nīti bicārī |sunata lakhanu bhae byākula bhārī ||
siareṁ bacana sūkhi gae kaiṁseṁ |parasata tuhina tāmarasu jaiseṁ ||
Naalaman ito sa iyong puso, kapatid, pakinggan ang payo ko: maglingkad ka sa mga paa ng iyong ina at ama. Wala sa bahay si Bharata at Shatrughna, matanda na ang hari, at may lungkot para sa akin sa kanyang puso. Kung pupunta ako sa gubat at dadalhin kita, ang Ayodhya ay mananatiling walang tagapangalaga sa lahat ng paraan. Ang guro, ama, mga ina, mga nasasakupan, at ang buong pamilya: sa lahat ng kanila babagsak ang bigat ng di-matitiis na kalungkutan. Manatili ka at ipagbigay-gusto ang lahat; kung hindi, kapatid, magkakaroon ng malaking kasalanan. Ang hari na sa kanyang paghahari ang minamahal na nasasakupan ay nagdurusa, tiyak na karapat-dapat sa impiyerno. Manatili ka, kapatid, na pinag-isipan ang prinsipyong ito ng tungkulin. Nang marinig ito, si Lakshmana ay naging lubhang balisa. Sa mga salitang malamig na iyon siya natuyo, gaya ng pagkatuyo ng lotus kapag natangay ng hamog na yelo.
Doha 71
उतरु न आवत प्रेम बस गहे चरन अकुलाइ।नाथ दासु मैं स्वामि तुम्ह तजहु त काह बसाइ।।71।।
utaru na āvata prema basa gahe carana akulāi |nātha dāsu maiṁ svāmi tumha tajahu ta kāha basāi ||71||
Walang sagot na lumalabas, nasasakop ng pag-ibig, sa gitna ng panggigigil niyakap ang mga paa, at sinabi, 'Panginoon, alipin ako at ikaw ang aking panginoon. Kung ako'y iwanan mo, saan ako maninirahan?'
Chaupai 72.1-4
दीन्हि मोहि सिख नीकि गोसाईं।लागि अगम अपनी कदराईं।।
नरबर धीर धरम धुर धारी।निगम नीति कहुँ ते अधिकारी।।
मैं सिसु प्रभु सनेहँ प्रतिपाला।मंदरु मेरु कि लेहिं मराला।।
गुर पितु मातु न जानउँ काहू।कहउँ सुभाउ नाथ पतिआहू।।
जहँ लगि जगत सनेह सगाई।प्रीति प्रतीति निगम निजु गाई।।
मोरें सबइ एक तुम्ह स्वामी।दीनबंधु उर अंतरजामी।।
धरम नीति उपदेसिअ ताही।कीरति भूति सुगति प्रिय जाही।।
मन क्रम बचन चरन रत होई।कृपासिंधु परिहरिअ कि सोई।।
dīnhi mohi sikha nīki gosāīṁ |lāgi agama apanī kadarāīṁ ||
narabara dhīra dharama dhura dhārī |nigama nīti kahũ te adhikārī ||
maiṁ sisu prabhu sanehã pratipālā |maṁdaru meru ki lehiṁ marālā ||
gura pitu mātu na jānaũ kāhū |kahaũ subhāu nātha patiāhū ||
jahã lagi jagata saneha sagāī |prīti pratīti nigama niju gāī ||
moreṁ sabai eka tumha svāmī |dīnabaṁdhu ura aṁtarajāmī ||
dharama nīti upadesia tāhī |kīrati bhūti sugati priya jāhī ||
mana krama bacana carana rata hoī |kṛpāsiṁdhu pariharia ki soī ||
Panginoon, binigyan Mo ako ng mabuting payo, ngunit sa akin, sa aking sariling kahinaan ng loob, tila ito ay hindi maabot. Tanging ang mga pinakamabuting tao, na matatag ang loob at nagbabuhat ng bigat ng katuwiran, ang karapat-dapat sa Veda at sa mga patakaran ng pag-uugali. Ako ay isang bata, pinalaki ng pag-ibig ng aking Panginoon. Makakapagbuhat kaya ng mga swan ang Bundok Mandara o Bundok Meru? Hindi ko nakikilala ang anumang guro, ama, ni ina. Panginoon, sinasabi ko sa Inyo ang aking tunay na kalikasan; paniwalaan Ninyo ako. Lahat ng pag-ibig at pagkakamag-anak na umiiral sa sanlibutan, lahat ng pagmamahal at pagtitiwala na inawit ng Veda sa sarili nitong paraan, para sa akin ay lahat iisa, at ika'y iyon, aking panginoon, kaibigan ng mga dukha at nakakabatid ng lihim ng puso. Ituro Ninyo ang relihiyon at mga patakaran ng pag-uugali sa taong pinahahalagahan ang kasikatan, yaman, at mabuting kapalaran sa kabilang buhay. Ngunit ang taong nakatuon sa Inyong mga paa sa isip, gawa, at salita, o karagatan ng awa, dapat bang itakuwil ang ganoong tao?
Doha 72
करुनासिंधु सुबंध के सुनि मृदु बचन बिनीत।समुझाए उर लाइ प्रभु जानि सनेहँ सभीत।।72।।
karunāsiṁdhu subaṁdha ke suni mṛdu bacana binīta |samujhāe ura lāi prabhu jāni sanehã sabhīta ||72||
Nakikinig sa mga malambot at mahihinang salita ng kanyang mabuting kapatid, ang Panginoon, karagatan ng habag, na alam na siya ay natatakot dahil sa pag-ibig, ay niyakap siya sa kanyang dibdib at inaliw.
Chaupai 73.1-4
मागहु बिदा मातु सन जाई।आवहु बेगि चलहु बन भाई।।
मुदित भए सुनि रघुबर बानी।भयउ लाभ बड़ गइ बड़ि हानी।।
हरषित ह्दयँ मातु पहिं आए।मनहुँ अंध फिरि लोचन पाए।।
जाइ जननि पग नायउ माथा।मनु रघुनंदन जानकि साथा।।
पूँछे मातु मलिन मन देखी।लखन कही सब कथा बिसेषी।।
गई सहमि सुनि बचन कठोरा।मृगी देखि दव जनु चहु ओरा।।
लखन लखेउ भा अनरथ आजू।एहिं सनेह बस करब अकाजू।।
मागत बिदा सभय सकुचाहीं।जाइ संग बिधि कहिहि कि नाही।।
māgahu bidā mātu sana jāī |āvahu begi calahu bana bhāī ||
mudita bhae suni raghubara bānī |bhayau lābha baṛa gai baṛi hānī ||
haraṣita hdayã mātu pahiṁ āe |manahũ aṁdha phiri locana pāe ||
jāi janani paga nāyau māthā |manu raghunaṁdana jānaki sāthā ||
pū̃che mātu malina mana dekhī |lakhana kahī saba kathā biseṣī ||
gaī sahami suni bacana kaṭhorā |mṛgī dekhi dava janu cahu orā ||
lakhana lakheu bhā anaratha ājū |ehiṁ saneha basa karaba akājū ||
māgata bidā sabhaya sakucāhīṁ |jāi saṁga bidhi kahihi ki nāhī ||
"Pumunta ka at humingi ng pahintulot sa iyong ina, kapatid, at bumalik kaagad, at tayo'y magpunta sa gubat." Siya'y natuwa sa pagdinig ng mga salita ni Rama, ang pinakamahusay sa mga Raghu; isang malaking pakinabang ang dumating sa kanya, at isang malaking kawalan ang lumipas na. May masayang puso siyang lumapit sa kanyang ina, tulad ng bulag na nakuha muli ang kanyang mga mata. Siya'y pumunta at yumuko sa kanyang ina, ngunit ang kanyang isip ay kasama ni Rama, ang kaligayahan ng mga Raghu, at kasama ni Janaki. Nakita ang kanyang lungkot, tinanong siya ng kanyang ina, at isinalaysay ni Lakshmana ang buong kuwento sa detalye. Siya'y nanginig sa takot sa pagdinig ng mga malalaspang salita, tulad ng usang babae na nakakita ng apoy ng gubat sa lahat ng direksyon. Nakita ito ni Lakshmana at nag-isip: "Isang sakuna ang dumating ngayon; dahil sa kanyang pagmamahal ay mapapahamak niya ako sa paghadlang sa pag-alis ko." Sa takot at pag-aalinlangan, nahiya siyang humingi ng pahintulot, na nag-iisip, "Papayagan ba ako ng tadhana na sumama kay Rama, o hindi?"
Doha 73
समुझि सुमित्राँ राम सिय रूप सुसीलु सुभाउ।नृप सनेहु लखि धुनेउ सिरु पापिनि दीन्ह कुदाउ।।73।।
samujhi sumitrā̃ rāma siya rūpa susīlu subhāu |nṛpa sanehu lakhi dhuneu siru pāpini dīnha kudāu ||73||
Pagkatapos mag-isip sa kagandahan, kabutihan, at mahinahong ugali ni Rama at ni Sita, at pagkakita sa pagmamahal ng hari sa kanila, hinampas ni Sumitra ang kanyang ulo at nagsabi, 'Ang balakyuting babae ay gumawa ng masamang daya.'
Chaupai 74.1-4
धीरजु धरेउ कुअवसर जानी।सहज सुह्द बोली मृदु बानी।।
तात तुम्हारि मातु बैदेही।पिता रामु सब भाँति सनेही।।
अवध तहाँ जहँ राम निवासू।तहँइँ दिवसु जहँ भानु प्रकासू।।
जौ पै सीय रामु बन जाहीं।अवध तुम्हार काजु कछु नाहिं।।
गुर पितु मातु बंधु सुर साई।सेइअहिं सकल प्रान की नाईं।।
रामु प्रानप्रिय जीवन जी के।स्वारथ रहित सखा सबही कै।।
पूजनीय प्रिय परम जहाँ तें।सब मानिअहिं राम के नातें।।
अस जियँ जानि संग बन जाहू।लेहु तात जग जीवन लाहू।।
dhīraju dhareu kuavasara jānī |sahaja suhda bolī mṛdu bānī ||
tāta tumhāri mātu baidehī |pitā rāmu saba bhā̃ti sanehī ||
avadha tahā̃ jahã rāma nivāsū |tahãĩ divasu jahã bhānu prakāsū ||
jau pai sīya rāmu bana jāhīṁ |avadha tumhāra kāju kachu nāhiṁ ||
gura pitu mātu baṁdhu sura sāī |seiahiṁ sakala prāna kī nāīṁ ||
rāmu prānapriya jīvana jī ke |svāratha rahita sakhā sabahī kai ||
pūjanīya priya parama jahā̃ teṁ |saba māniahiṁ rāma ke nāteṁ ||
asa jiyã jāni saṁga bana jāhū |lehu tāta jaga jīvana lāhū ||
Naalaman na hindi pabor ang sandali, si Sumitra ay naglakas-loob, at bilang likas na kaibigan ay nagsalita ng may mahinahing tinig. "Anak, ang iyong ina ay si Sita, anak ni Videha, at ang iyong ama ay si Rama, na umiibig sa iyo sa lahat ng paraan. Ayodhya ay kung saan naninirahan si Rama; ang araw ay kung saan nagliliwanag ang araw. Kung si Sita at Rama ay pupunta sa gubat, wala kang anumang usapin sa Ayodhya. Guro, ama, ina, kamag-anak, mga diyos, at panginoon, lahat ay dapat paglingkuran tulad ng sariling buhay. Ngunit si Rama ay mas minamahal kaysa buhay, ang buhay ng buhay, at kaibigang walang sariling interes sa lahat. Sinuman na karapat-dapat sambahin at pinakamamahal sa mundong ito, lahat ay dapat igalang dahil sa kanilang kaugnayan kay Rama. Naunawaan ito sa iyong puso, sumama ka sa kanila sa gubat, at kamtin, anak, ang tunay na gantimpala ng pagbubuhay sa mundo."
Doha 74
भूरि भाग भाजनु भयहु मोहि समेत बलि जाउँ।जौम तुम्हरें मन छाड़ि छलु कीन्ह राम पद ठाउँ।।74।।
bhūri bhāga bhājanu bhayahu mohi sameta bali jāũ |jauma tumhareṁ mana chāṛi chalu kīnha rāma pada ṭhāũ ||74||
Ikaw ay naging sisidlan ng napakalaking kapalaran, at ako rin kasama mo; iniaalay ko ang aking sarili bilang sakripisyo, kung sa iyong puso mo itinapon ang lahat ng daya at ginawa mong tahanan ang mga paa ni Rama.
Chaupai 75.1-4
पुत्रवती जुबती जग सोई।रघुपति भगतु जासु सुतु होई।।
नतरु बाँझ भलि बादि बिआनी।राम बिमुख सुत तें हित जानी।।
तुम्हरेहिं भाग रामु बन जाहीं।दूसर हेतु तात कछु नाहीं।।
सकल सुकृत कर बड़ फलु एहू।राम सीय पद सहज सनेहू।।
राग रोषु इरिषा मदु मोहू।जनि सपनेहुँ इन्ह के बस होहू।।
सकल प्रकार बिकार बिहाई।मन क्रम बचन करेहु सेवकाई।।
तुम्ह कहुँ बन सब भाँति सुपासू।सँग पितु मातु रामु सिय जासू।।
जेहिं न रामु बन लहहिं कलेसू।सुत सोइ करेहु इहइ उपदेसू।।
putravatī jubatī jaga soī |raghupati bhagatu jāsu sutu hoī ||
nataru bā̃jha bhali bādi biānī |rāma bimukha suta teṁ hita jānī ||
tumharehiṁ bhāga rāmu bana jāhīṁ |dūsara hetu tāta kachu nāhīṁ ||
sakala sukṛta kara baṛa phalu ehū |rāma sīya pada sahaja sanehū ||
rāga roṣu iriṣā madu mohū |jani sapanehũ inha ke basa hohū ||
sakala prakāra bikāra bihāī |mana krama bacana karehu sevakāī ||
tumha kahũ bana saba bhā̃ti supāsū |sãga pitu mātu rāmu siya jāsū ||
jehiṁ na rāmu bana lahahiṁ kalesū |suta soi karehu ihai upadesū ||
Siya lamang sa mundo ang babaing pinagpalahan ng anak na ang anak ay deboto ng Panginoon ng mga Raghu. Kung hindi, mas mabuting baog, sapagkat walang saysay ang anak na ipinanganak niya; alamin na ang anak na lumilingon palayo kay Rama ay walang pakinabang. Dahil sa iyong swerte lamang napupunta si Rama sa gubat; walang ibang dahilan, anak ko. Ito ang dakilang gantimpala ng lahat ng mabubuting gawa: likas at kusang pag-ibig sa mga paa ni Rama at Sita. Pagnanasa, galit, inggit, kapalaluan at kamangmangan: huwag mong hayaang mapasailalim sa mga ito, kahit sa panaginip man. Iwanan ang lahat ng uri ng kasalanan, at paglingkuran sila sa isip, gawa at salita. Para sa iyo ay komportable ang gubat sa lahat ng paraan, sapagkat kasama mo si Rama at Sita, bilang ama at ina. Anak ko, gawin mo lamang ang hindi magdudulot ng kahirapan kay Rama sa gubat; ito ang turo ko.
Chhand 75
उपदेसु यहु जेहिं तात तुम्हरे राम सिय सुख पावहीं।पितु मातु प्रिय परिवार पुर सुख सुरति बन बिसरावहीं।।
तुलसी प्रभुहि सिख देइ आयसु दीन्ह पुनि आसिष दई।रति होउ अबिरल अमल सिय रघुबीर पद नित नित नई।।
upadesu yahu jehiṁ tāta tumhare rāma siya sukha pāvahīṁ |pitu mātu priya parivāra pura sukha surati bana bisarāvahīṁ ||
tulasī prabhuhi sikha dei āyasu dīnha puni āsiṣa daī |rati hou abirala amala siya raghubīra pada nita nita naī ||
Ito ang aking payo, anak ko: gawin mo nang sa gayon ay makamtan nina Rama at Sita ang kaligayahan, at sa gubat makalimutan nila ang alaala ng ginhawa ng ama at ina, ng minamahal na pamilya, at ng lungsod. Sinasabi ni Tulsidas: Matapos turuan ang kanyang panginoon, bigyan siya ng pahintulot na umalis, pagkatapos ay siya'y binasbasan: "Nawa'y ang iyong pag-ibig sa mga paa ni Sita at ng Bayani ng angkan ng Raghu ay hindi maputol at walang bahid, laging bago araw-araw."
Soratha 75
मातु चरन सिरु नाइ चले तुरत संकित हृदयँ।बागुर बिषम तोराइ मनहुँ भाग मृगु भाग बस।।75।।
mātu carana siru nāi cale turata saṁkita hṛdayã |bāgura biṣama torāi manahũ bhāga mṛgu bhāga basa ||75||
Yumuko sa mga paa ng kanyang ina, si Lakshmana ay kaagad na umalis na may takot sa puso, parang usa na sa swerteng nakatakas sa mapanganib na patibong at tumakas.
Chaupai 76.1-4
गए लखनु जहँ जानकिनाथू।भे मन मुदित पाइ प्रिय साथू।।
बंदि राम सिय चरन सुहाए।चले संग नृपमंदिर आए।।
कहहिं परसपर पुर नर नारी।भलि बनाइ बिधि बात बिगारी।।
तन कृस दुखु बदन मलीने।बिकल मनहुँ माखी मधु छीने।।
कर मीजहिं सिरु धुनि पछिताहीं।जनु बिन पंख बिहग अकुलाहीं।।
भइ बड़ि भीर भूप दरबारा।बरनि न जाइ बिषादु अपारा।।
सचिवँ उठाइ राउ बैठारे।कहि प्रिय बचन रामु पगु धारे।।
सिय समेत दोउ तनय निहारी।ब्याकुल भयउ भूमिपति भारी।।
gae lakhanu jahã jānakināthū |bhe mana mudita pāi priya sāthū ||
baṁdi rāma siya carana suhāe |cale saṁga nṛpamaṁdira āe ||
kahahiṁ parasapara pura nara nārī |bhali banāi bidhi bāta bigārī ||
tana kṛsa dukhu badana malīne |bikala manahũ mākhī madhu chīne ||
kara mījahiṁ siru dhuni pachitāhīṁ |janu bina paṁkha bihaga akulāhīṁ ||
bhai baṛi bhīra bhūpa darabārā |barani na jāi biṣādu apārā ||
sacivã uṭhāi rāu baiṭhāre |kahi priya bacana rāmu pagu dhāre ||
siya sameta dou tanaya nihārī |byākula bhayau bhūmipati bhārī ||
Pumunta si Lakshmana kung nasaan ang Panginoon ni Janaki, at nagalak ang kanyang puso sa pagkakaroon ng kasama ng kanyang minamahal. Nagyuko sa magagandang paa ni Rama at ni Sita, siya ay lumakad kasama nila at dumating sa palasyo ng hari. Ang mga lalaki at babae ng lungsod ay nag-usapan, "Gaano kaganda ang plano ng Kapalaran, at saka sinira ang usapan!" Ang kanilang mga katawan ay pumayat, ang kanilang mga mukha ay malungkot, ang kanilang mga puso ay nagdaramdam; sila ay nagulumihanan, tulad ng mga bubuyog na ninakaw ang pulot. Sila ay pumihit ng kanilang mga kamay, binayo ang kanilang mga ulo at nagsisi, tulad ng mga ibon na walang pakpak na lumilipad nangabalisa. Isang malaking karamihan ang nagtipon sa hukuman ng hari, at ang walang hanggang kalungkutan doon ay hindi mailarawan. Itinaas ng ministro ang hari at pinaupo, at si Rama, na nagsasalita ng mga mapagmahal na salita, ay inilagay ang kanyang paa sa harapan niya. Nakita ang kanyang dalawang anak na kasama si Sita, ang hari ay napuno ng matinding kalungkutan at pag-aalala.
Doha 76
सीय सहित सुत सुभग दोउ देखि देखि अकुलाइ।बारहिं बार सनेह बस राउ लेइ उर लाइ।।76।।
sīya sahita suta subhaga dou dekhi dekhi akulāi |bārahiṁ bāra saneha basa rāu lei ura lāi ||76||
Nakita si Sita at ang kanyang dalawang marangal na anak, at nakita silang muli, siya ay napuno ng kalumbay; nang paulit-ulit, sa pagkakahawak ng pag-ibig, ang hari ay yakap sila sa kanyang puso.
Chaupai 77.1-4
सकइ न बोलि बिकल नरनाहू।सोक जनित उर दारुन दाहू।।
नाइ सीसु पद अति अनुरागा।उठि रघुबीर बिदा तब मागा।।
पितु असीस आयसु मोहि दीजै।हरष समय बिसमउ कत कीजै।।
तात किएँ प्रिय प्रेम प्रमादू।जसु जग जाइ होइ अपबादू।।
सुनि सनेह बस उठि नरनाहाँ।बैठारे रघुपति गहि बाहाँ।।
सुनहु तात तुम्ह कहुँ मुनि कहहीं।रामु चराचर नायक अहहीं।।
सुभ अरु असुभ करम अनुहारी।ईस देइ फलु ह्दयँ बिचारी।।
करइ जो करम पाव फल सोई।निगम नीति असि कह सबु कोई।।
sakai na boli bikala naranāhū |soka janita ura dāruna dāhū ||
nāi sīsu pada ati anurāgā |uṭhi raghubīra bidā taba māgā ||
pitu asīsa āyasu mohi dījai |haraṣa samaya bisamau kata kījai ||
tāta kiẽ priya prema pramādū |jasu jaga jāi hoi apabādū ||
suni saneha basa uṭhi naranāhā̃ |baiṭhāre raghupati gahi bāhā̃ ||
sunahu tāta tumha kahũ muni kahahīṁ |rāmu carācara nāyaka ahahīṁ ||
subha aru asubha karama anuhārī |īsa dei phalu hdayã bicārī ||
karai jo karama pāva phala soī |nigama nīti asi kaha sabu koī ||
Hindi makapagsalita ang hari, napagana ng kalungkutan; isang kakila-kilabot na pag-aalab, ipinanganak mula sa hapis, ang pumuno sa kanyang puso. Yumuko ang kanyang ulo sa paa ng kanyang ama nang may matinding pagmamahal, si Rama, ang pinakamabuti sa lahi ng Raghu, pagkatapos ay tumayo at humingi ng pahintulot na umalis. "Ama, ibigay mo sa akin ang iyong pagpapala at utos. Bakit susuko sa pangamba sa oras ng kagalakan? "Ama, kung ang isa ay nagiging pabaya dahil sa matinding pag-ibig sa minamahal, ang kanyang katanyagan sa mundo ay mawawala at kasundan ay kahihiyan." Nang marinig ito, tumayo ang hari sa kanyang pagmamahal, hinawakan si Rama, Panginoon ng lahi ng Raghu, sa braso at pinatong na umupo. "Makinig ka, anak ko: sinasabi ng mga rishi na si Rama ang panginoon ng lahat ng bagay, gumagalaw at hindi gumagalaw. Ang Diyos, na pinag-iisipan ito sa kanyang puso, ay nagbibigay ng bunga ayon sa mabuti at masamang gawa ng bawat isa. Sinumang gumawa ng isang gawa ay tatanggap ng bunga nito: ganoon ang tuntunin ng mga Veda, at lahat ay nagsasabi nito."
Doha 77
औरु करै अपराधु कोउ और पाव फल भोगु।अति बिचित्र भगवंत गति को जग जानै जोगु।।77।।
auru karai aparādhu kou aura pāva phala bhogu |ati bicitra bhagavaṁta gati ko jaga jānai jogu ||77||
Isang tao ay gumagawa ng kasalanan, at iba ang tumatanggap ng bunga at nagdurusa nito. Ang mga daan ng Panginoon ay lubhang kakaiba; sino ang makakaalam kung ano ang nararapat sa sanlibutang ito?
Chaupai 78.1-4
रायँ राम राखन हित लागी।बहुत उपाय किए छलु त्यागी।।
लखी राम रुख रहत न जाने।धरम धुरंधर धीर सयाने।।
तब नृप सीय लाइ उर लीन्ही।अति हित बहुत भाँति सिख दीन्ही।।
कहि बन के दुख दुसह सुनाए।सासु ससुर पितु सुख समुझाए।।
सिय मनु राम चरन अनुरागा।घरु न सुगमु बनु बिषमु न लागा।।
औरउ सबहिं सीय समुझाई।कहि कहि बिपिन बिपति अधिकाई।।
सचिव नारि गुर नारि सयानी।सहित सनेह कहहिं मृदु बानी।।
तुम्ह कहुँ तौ न दीन्ह बनबासू।करहु जो कहहिं ससुर गुर सासू।।
rāyã rāma rākhana hita lāgī |bahuta upāya kie chalu tyāgī ||
lakhī rāma rukha rahata na jāne |dharama dhuraṁdhara dhīra sayāne ||
taba nṛpa sīya lāi ura līnhī |ati hita bahuta bhā̃ti sikha dīnhī ||
kahi bana ke dukha dusaha sunāe |sāsu sasura pitu sukha samujhāe ||
siya manu rāma carana anurāgā |gharu na sugamu banu biṣamu na lāgā ||
aurau sabahiṁ sīya samujhāī |kahi kahi bipina bipati adhikāī ||
saciva nāri gura nāri sayānī |sahita saneha kahahiṁ mṛdu bānī ||
tumha kahũ tau na dīnha banabāsū |karahu jo kahahiṁ sasura gura sāsū ||
Ang hari, upang mapigilan si Rama sa pag-alis, sumubok ng maraming paraan, itinapon ang lahat ng daya. Ngunit nakita niya ang mukha ni Rama at alam niyang hindi mananatili, sapagkat si Rama ay pangunahing tagapagtanggol ng katarungan, matatag at marunong. Kaya'y niyakap ng hari si Sita sa kanyang dibdib, at nang may matinding pagmamahal ay nagbigay ng maraming paalala sa iba't ibang paraan. Ibinulong niya ang mga hindi matitiis na kahirapan sa gubat, at ipinaliwanag ang ginhawa ng pamumuhay kasama ang biyenanang babae, biyenanang lalaki, at ama. Ngunit ang puso ni Sita ay nakapako sa mga paa ni Rama; ang tahanan ay hindi parang madali sa kanya, at ang gubat ay hindi parang mabigat. Iba pa ay lahat nagpayo kay Sita, paulit-ulit na inilalarawan ang maraming panganib sa kagubatan. Ang asawa ng mentero at ang asawa ng guru, kapwa marunong, ay nagsalita sa kanya ng malambot na salita, puno ng pagmamahal. "Ikaw, sa katunayan, ay hindi pinapunta sa pagkatapon. Gawin mo ang sinasabi ng biyenanang lalaki, guru, at biyenanang babae mo."
Doha 78
सिख सीतलि हित मधुर मृदु सुनि सीतहि न सोहानि।सरद चंद चंदनि लगत जनु चकई अकुलानि।।78।।
sikha sītali hita madhura mṛdu suni sītahi na sohāni |sarada caṁda caṁdani lagata janu cakaī akulāni ||78||
Ang payong nakapapalamig, mapagmalasakit, matamis, at malambot, nang marinig, hindi ikinasiya ni Sita; siya ay nabalisa parang chakvi, ang pulang gansa, kapag tumama ang sinag ng buwan ng taglagas sa kanya.
Chaupai 79.1-4
सीय सकुच बस उतरु न देई।सो सुनि तमकि उठी कैकेई।।
मुनि पट भूषन भाजन आनी।आगें धरि बोली मृदु बानी।।
नृपहि प्रान प्रिय तुम्ह रघुबीरा।सील सनेह न छाड़िहि भीरा।।
सुकृत सुजसु परलोकु नसाऊ।तुम्हहि जान बन कहिहि न काऊ।।
अस बिचारि सोइ करहु जो भावा।राम जननि सिख सुनि सुखु पावा।।
भूपहि बचन बानसम लागे।करहिं न प्रान पयान अभागे।।
लोग बिकल मुरुछित नरनाहू।काह करिअ कछु सूझ न काहू।।
रामु तुरत मुनि बेषु बनाई।चले जनक जननिहि सिरु नाई।।
sīya sakuca basa utaru na deī |so suni tamaki uṭhī kaikeī ||
muni paṭa bhūṣana bhājana ānī |āgeṁ dhari bolī mṛdu bānī ||
nṛpahi prāna priya tumha raghubīrā |sīla saneha na chāṛihi bhīrā ||
sukṛta sujasu paraloku nasāū |tumhahi jāna bana kahihi na kāū ||
asa bicāri soi karahu jo bhāvā |rāma janani sikha suni sukhu pāvā ||
bhūpahi bacana bānasama lāge |karahiṁ na prāna payāna abhāge ||
loga bikala muruchita naranāhū |kāha karia kachu sūjha na kāhū ||
rāmu turata muni beṣu banāī |cale janaka jananihi siru nāī ||
Si Sita, na pigil ng hiya, ay hindi sumagot; si Kaikeyi, nang marinig ito, ay bumangon sa galit. Nagdala siya ng damit, palamuti, at mga sisidlan ng ermitanyo, inilagay sa harap ni Rama, at nagsalita ng mahinahong tinig. "Raghubira, ikaw ay kasinghalimuyak ng buhay ng hari, ngunit sa kanyang kahinahunan at pag-ibig ay hindi niya makayang sabihin ito." "Kahit mawala ang kanyang kabutihan, magandang pangalan, at pag-asa sa kabilang buhay, hindi niya kailanman sasabihin sa iyo na pumunta sa gubat." "Isipin ito, gawin mo ang anumang ibigin mo." Natuwa si Rama nang marinig ang payo ng kanyang ina. Ang mga salita ay tumama sa hari na parang palaso. "Bakit hindi umalis ang aking malas na hininga?" Ang mga tao ay nabalisa at ang hari ay nahimatay. Ano ang dapat gawin? Walang sinuman ang makapag-isip ng anuman. Agad na sinuot ni Rama ang damit ng ermitanyo, yumukod sa kanyang ama at ina, at naglakad.
Doha 79
सजि बन साजु समाजु सबु बनिता बंधु समेत।बंदि बिप्र गुर चरन प्रभु चले करि सबहि अचेत।।79।।
saji bana sāju samāju sabu banitā baṁdhu sameta |baṁdi bipra gura carana prabhu cale kari sabahi aceta ||79||
Matapos ihanda ang lahat ng kagamitan at kasamahan para sa gubat, kasama ang kanyang asawa at kapatid, ang Panginoon ay yumukod sa mga paa ng mga Brahmana at ng guru, at naglakad, na iwan ang lahat na tulala at walang malay.
परंपरागत मान्यता में दोहा 70–79 का पाठ ‘सेवा-धर्म’ और ‘मर्यादा-पालन’ की बुद्धि देता है: माता-पिता-गुरु-स्वामी के चरण-आज्ञा को सिर धरने की वृत्ति (दोहा 70) दृढ़ होती है, तथा लक्ष्मण-सुमित्रा प्रसंग से दास्य-भाव और विकार-त्याग का संस्कार पुष्ट होता है—जिसे गृहस्थ-धर्म में रहते हुए भी राम-आश्रय की सिद्धि माना जाता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में इस खंड के साथ ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-सम्पुट) या ‘राम राम’ का जप-सम्पुट रखा जाता है; विशेषतः लक्ष्मण के दास्य-वाक्य (‘नाथ दासु मैं’) के बाद नाम-स्मरण को साधक-सम्पुट माना जाता है।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.