Prakarana 9

Verse 164 (चौपाई)

निकसि बसिष्ठ द्वार भए ठाढ़े। देखे लोग बिरह दव दाढ़े।। कहि प्रिय बचन सकल समुझाए। बिप्र बृंद रघुबीर बोलाए।। गुर सन कहि बरषासन दीन्हे। आदर दान बिनय बस कीन्हे।। जाचक दान मान संतोषे। मीत पुनीत प्रेम परितोषे।। दासीं दास बोलाइ बहोरी। गुरहि सौंपि बोले कर जोरी।। सब कै सार सँभार गोसाईं। करबि जनक जननी की नाई।। बारहिं बार जोरि जुग पानी। कहत रामु सब सन मृदु बानी।। सोइ सब भाँति मोर हितकारी। जेहि तें रहै भुआल सुखारी।।

ବାହାରକୁ ଆସି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ଵାରରେ ଠିଆ ହେଲେ; ଲୋକମାନେ ଦେଖିଲେ, ବିରହର ଅଗ୍ନିରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଜଳୁଥିଲା। ପ୍ରିୟ ବଚନ କହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମଝାଇଲେ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦଳ ଓ ରଘୁବୀରଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ଗୁରୁଙ୍କୁ କହି ରାଜସିଂହାସନ ଦେଲେ; ସମ୍ମାନ, ଦାନ ଓ ବିନୟରେ ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ। ଗ୍ରହୀତା ଦାନ ଓ ସମ୍ମାନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ; ମିତ୍ର ପବିତ୍ର ପ୍ରେମରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ଦାସୀ ଓ ଦାସମାନଙ୍କୁ ପୁଣି ଡାକି ହାତ ଜୋଡ଼ି ଗୁରୁଙ୍କୁ କହିଲେ। "ହେ ଗୋସାଇଁ, ସମସ୍ତ ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ ଆପଣ ଦେଖନ୍ତୁ; ମୋର ମାତାଙ୍କର ମାଆ ପରି ଯତ୍ନ ନେବେ।" ବାରମ୍ବାର ଦୁଇ ହାତ ଜୋଡ଼ି ରାମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୃଦୁ ବଚନ କହିଲେ। "ଯାହା ଦ୍ଵାରା ଘର ସୁଖୀ ରୁହେ, ସେହି ସବୁ ପ୍ରକାରେ ମୋର ହିତ କରନ୍ତୁ।"

Verse 165 (दोहा/सोरठा)

मातु सकल मोरे बिरहँ जेहिं न होहिं दुख दीन। सोइ उपाउ तुम्ह करेहु सब पुर जन परम प्रबीन।।80।।

ମାତା, ମୋର ବିରହରେ ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖୀ ଅଛନ୍ତି; ଏପରି କୌଣସି ଉପାୟ କରନ୍ତୁ ଯେ ନଗରର ଜନସାଧାରଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦକ୍ଷ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 166 (चौपाई)

एहि बिधि राम सबहि समुझावा। गुर पद पदुम हरषि सिरु नावा। गनपती गौरि गिरीसु मनाई। चले असीस पाइ रघुराई।। राम चलत अति भयउ बिषादू। सुनि न जाइ पुर आरत नादू।। कुसगुन लंक अवध अति सोकू। हहरष बिषाद बिबस सुरलोकू।। गइ मुरुछा तब भूपति जागे। बोलि सुमंत्रु कहन अस लागे।। रामु चले बन प्रान न जाहीं। केहि सुख लागि रहत तन माहीं। एहि तें कवन ब्यथा बलवाना। जो दुखु पाइ तजहिं तनु प्राना।। पुनि धरि धीर कहइ नरनाहू। लै रथु संग सखा तुम्ह जाहू।।

ଏହିପରି ଭାବରେ ରାମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମଝାଇଲେ ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ ଗୁରୁଙ୍କ ପଦ୍ମ ପାଦରେ ମସ୍ତକ ନମସ୍କାର କଲେ। ଗଣପତି, ଗୌରୀ ଓ ଗିରିଶଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଆଶୀର୍ଵାଦ ନେଇ ରଘୁରାଜ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ରାମ ଯିବାବେଳେ ମହା ବିଷାଦ ହେଲା; ନଗରର ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳୁ ନ ଥିଲା। ଲଙ୍କା ଓ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ କୁସଙ୍କେତ ଦେଖା ଦେଲା, ମହା ଶୋକ ହେଲା; ଦେବଲୋକ ଶୋକ ଓ ବିଷାଦରେ ଆବଦ୍ଧ ହେଲା। ରାଜା ମୂର୍ଚ୍ଛାରୁ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ ଓ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଡାକି କହିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। "ରାମ ବନକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ମୋର ପ୍ରାଣ ଯାଉ ନାହିଁ; କେଉଁ ସୁଖ ପାଇଁ ଏହି ଶରୀର ମୋର ଭିତରେ ରହିଛି? ତେଣୁ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୀଡ଼ା କଣ, ଯେ ଏପରି ଦୁଃଖ ପାଇ ଶରୀର ଓ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି?" ତାହାପରେ ରାଜା ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରି କହିଲେ, "ରଥ ନେଇ ତୁମେ ମୋର ସଖା, ତାଙ୍କ ସହିତ ଯାଅ।"

Verse 167 (दोहा/सोरठा)

-सुठि सुकुमार कुमार दोउ जनकसुता सुकुमारि। रथ चढ़ाइ देखराइ बनु फिरेहु गएँ दिन चारि।।81।।

ଦୁଇ ସୁକୁମାର ରାଜକୁମାର ଓ ଜନକପୁତ୍ରୀ ସୁକୁମାରୀ, ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ବନ ଦର୍ଶନ କରିବେ ଓ ଚାରି ଦିନ ଅତିବାହିତ ହେଲେ ଫେରିବେ।

Verse 168 (चौपाई)

जौ नहिं फिरहिं धीर दोउ भाई। सत्यसंध दृढ़ब्रत रघुराई।। तौ तुम्ह बिनय करेहु कर जोरी। फेरिअ प्रभु मिथिलेसकिसोरी।। जब सिय कानन देखि डेराई। कहेहु मोरि सिख अवसरु पाई।। सासु ससुर अस कहेउ सँदेसू। पुत्रि फिरिअ बन बहुत कलेसू।। पितृगृह कबहुँ कबहुँ ससुरारी। रहेहु जहाँ रुचि होइ तुम्हारी।। एहि बिधि करेहु उपाय कदंबा। फिरइ त होइ प्रान अवलंबा।। नाहिं त मोर मरनु परिनामा। कछु न बसाइ भएँ बिधि बामा।। अस कहि मुरुछि परा महि राऊ। रामु लखनु सिय आनि देखाऊ।।

ଯଦି ସତ୍ୟବ୍ରତ ଓ ଦୃଢ଼ ସଂକଲ୍ପୀ ଦୁଇ ଭାଇ ରଘୁରାଜ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ତୁମେ ହସ୍ତଯୁକ୍ତ କରି ପ୍ରାର୍ଥନା କର ଓ କୁହ ହେ ପ୍ରଭୁ, ହେ ମିଥିଳାଧିପତିଙ୍କ କନ୍ୟା, ଫେର। ଯେତେବେଳେ ସୀତା ବନ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହୁଅନ୍ତି, ଉଚିତ ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ମୋର ଉପଦେଶ ଦିଅ। କୁହ ଯେ ତୁମ ଶାଶୁ ଓ ଶ୍ୱଶୁର ଏହି ସନ୍ଦେଶ ପଠାଇଛନ୍ତି ହେ ପୁତ୍ରୀ, ଫେର, ବନରେ ବହୁ କଷ୍ଟ। କେବେ କେବେ ପିତୃଗୃହରେ, କେବେ କେବେ ଶ୍ୱଶୁରାଳୟରେ ରୁହ, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମର ଇଚ୍ଛା। ଏହିପରି ଉପାୟ କର, ଯଦି ସେ ଫେରନ୍ତି ତେବେ ମୋର ପ୍ରାଣ ସମର୍ଥିତ ହେବ, ନଚେତ୍ ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ହେବ, ମୁଁ କିଛି କରିପାରିଲି ନାହିଁ, ବିଧି ବିପରୀତ। ଏପରି କହି ରାଜା ମୂର୍ଚ୍ଛିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ଆସି ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଦେଲେ।

Verse 169 (दोहा/सोरठा)

-पाइ रजायसु नाइ सिरु रथु अति बेग बनाइ। गयउ जहाँ बाहेर नगर सीय सहित दोउ भाइ।।82।।

ଅନୁମତି ପାଇ ସେ ମସ୍ତକ ନତ କରି ରଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବେଗରେ ଚଲାଇଲେ; ସେ ସୀତା ସହିତ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ନଗର ବାହାରେ ଗଲେ।

Verse 170 (चौपाई)

तब सुमंत्र नृप बचन सुनाए। करि बिनती रथ रामु चढ़ाए।। चढ़ि रथ सीय सहित दोउ भाई। चले हृदयँ अवधहि सिरु नाई।। चलत रामु लखि अवध अनाथा। बिकल लोग सब लागे साथा।। कृपासिंधु बहुबिधि समुझावहिं। फिरहिं प्रेम बस पुनि फिरि आवहिं।। लागति अवध भयावनि भारी। मानहुँ कालराति अँधिआरी।। घोर जंतु सम पुर नर नारी। डरपहिं एकहि एक निहारी।। घर मसान परिजन जनु भूता। सुत हित मीत मनहुँ जमदूता।। बागन्ह बिटप बेलि कुम्हिलाहीं। सरित सरोवर देखि न जाहीं।।

ତାହାପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜାଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣାଇଲେ ଓ ପ୍ରଣାମ କରି ରାମଙ୍କୁ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରାଇଲେ। ସୀତା ସହିତ ଦୁଇ ଭାଇ ରଥାରୂଢ ହୋଇ ହୃଦୟରେ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ମସ୍ତକ ନତ କରି ଯାତ୍ରା କଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖି ଅଯୋଧ୍ୟାବାସୀମାନେ ଅନାଥ ଭଳି ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ସମସ୍ତେ ସାଥିରେ ଲାଗିଲେ। କରୁଣାସିନ୍ଧୁ ବହୁବିଧରେ ସେମାନଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରେମବଶତଃ ସେମାନେ ଫେରି ପୁଣି ଆସିଲେ। ଅଯୋଧ୍ୟା ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଗଲା, ଯେପରି କାଳରାତ୍ରି ଅନ୍ଧକାର ପଡ଼ିଛି। ନଗରର ନରନାରୀ ଭୟଭୀତ ପ୍ରାଣୀ ସଦୃଶ, ଏକା ଏକା ଦେଖି କମ୍ପିତ। ଗୃହମାନେ ଶ୍ମଶାନ ସଦୃଶ, ଜ୍ଞାତିଗଣ ଭୂତ ସଦୃଶ; ପୁତ୍ରମାନେ ପିତୃହିତରେ ଯମଦୂତ ସଦୃଶ। ଉଦ୍ୟାନ, ବୃକ୍ଷ ଓ ଲତାମାନେ କୁମ୍ଭିତ ହେଲେ; ନଦୀ ଓ ସରୋବର ଚିହ୍ନିବା ଦୁଷ୍କର ହେଲା।

Verse 171 (दोहा/सोरठा)

हय गय कोटिन्ह केलिमृग पुरपसु चातक मोर। पिक रथांग सुक सारिका सारस हंस चकोर।।83।।

ଅଶ୍ୱ, ଗାଈ, କୋଟି କୋଟି ହରିଣ, ନଗରର ପଶୁ, ଚାତକ, ମୟୂର, ଶୁକ, ସାରିକା, ସାରସ, ହଂସ ଓ ଚକୋର।

Verse 172 (चौपाई)

राम बियोग बिकल सब ठाढ़े। जहँ तहँ मनहुँ चित्र लिखि काढ़े।। नगरु सफल बनु गहबर भारी। खग मृग बिपुल सकल नर नारी।। बिधि कैकेई किरातिनि कीन्ही। जेंहि दव दुसह दसहुँ दिसि दीन्ही।। सहि न सके रघुबर बिरहागी। चले लोग सब ब्याकुल भागी।। सबहिं बिचार कीन्ह मन माहीं। राम लखन सिय बिनु सुखु नाहीं।। जहाँ रामु तहँ सबुइ समाजू। बिनु रघुबीर अवध नहिं काजू।। चले साथ अस मंत्रु दृढ़ाई। सुर दुर्लभ सुख सदन बिहाई।। राम चरन पंकज प्रिय जिन्हही। बिषय भोग बस करहिं कि तिन्हही।।

ରାମ ବିଯୋଗରେ ବ୍ୟାକୁଳ ସମସ୍ତେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ଠିଆ ହେଲେ, ଯେପରି ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କରି ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି। ନଗର ପକ୍ଷୀ ମୃଗମାନଙ୍କରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ବନ ଘନ ଓ ଗହଳ। ବ୍ରହ୍ମା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଶିକାରୀଣୀ ସଦୃଶ କରିଛନ୍ତି, ଯିଏ ଅସହ୍ୟ ବିଷ ଦଶ ଦିଗରେ ବିସ୍ତାର କରିଛନ୍ତି। ରଘୁବର ବିରହର ବେଦନା ସହ୍ୟ କରିନପାରି ଜନତା ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ପଳାଇଲେ। ସମସ୍ତେ ମନରେ ଚିନ୍ତା କଲେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ବିନା ସୁଖ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ସମାଜ; ରଘୁବୀର ବିନା ଅଯୋଧ୍ୟାରେ କିଛି ନାହିଁ। ଦେବତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ସୁଖମୟ ଗୃହ ତ୍ୟାଗ କରି ସେମାନେ ଦୃଢ଼ ସଂକଲ୍ପରେ ସାଥିରେ ଗଲେ। ଯାହାଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଚରଣ କମଳ ପ୍ରିୟ, ସେମାନେ କିପରି ବିଷୟ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ ରୁହନ୍ତି?

Verse 173 (दोहा/सोरठा)

बालक बृद्ध बिहाइ गृँह लगे लोग सब साथ। तमसा तीर निवासु किय प्रथम दिवस रघुनाथ।।84।।

ବାଳକ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଗୃହ ତ୍ୟାଗ କରି ସମସ୍ତ ଜନତା ସାଥିରେ ଲାଗିଲେ। ପ୍ରଥମ ଦିନ ରଘୁନାଥ ତମସା ନଦୀ କୂଳରେ ବାସ କଲେ।

Verse 174 (चौपाई)

रघुपति प्रजा प्रेमबस देखी। सदय हृदयँ दुखु भयउ बिसेषी।। करुनामय रघुनाथ गोसाँई। बेगि पाइअहिं पीर पराई।। कहि सप्रेम मृदु बचन सुहाए। बहुबिधि राम लोग समुझाए।। किए धरम उपदेस घनेरे। लोग प्रेम बस फिरहिं न फेरे।। सीलु सनेहु छाड़ि नहिं जाई। असमंजस बस भे रघुराई।। लोग सोग श्रम बस गए सोई। कछुक देवमायाँ मति मोई।। जबहिं जाम जुग जामिनि बीती। राम सचिव सन कहेउ सप्रीती।। खोज मारि रथु हाँकहु ताता। आन उपायँ बनिहि नहिं बाता।।

ରଘୁପତି ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପ୍ରେମବଶତଃ ଦେଖି କୋମଳ ହୃଦୟରେ ବିଶେଷ ଦୁଃଖ ହେଲା। କରୁଣାମୟ ରଘୁନାଥ ଗୋସାଇଁ ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ୟର ପୀଡ଼ା ବୋଧ କରନ୍ତି। ପ୍ରେମପୂର୍ବକ ମୃଦୁ ସୁନ୍ଦର ବଚନ କହି ରାମ ବହୁବିଧରେ ଜନତାଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ। ବହୁ ଧର୍ମୋପଦେଶ ଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରେମବଶତଃ ଜନତା ଫେରିଲେ ନାହିଁ। ଶୀଳ ଓ ସ୍ନେହ ତ୍ୟାଗ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଏପରି ରଘୁରାଜ ଦୁର୍ବିଷହ ପରିସ୍ଥିତିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଶୋକ ଓ ଶ୍ରମରେ ଜନତା ଗଲେ, ଏହା କିଞ୍ଚିତ୍ ଦେବମାୟା ଥିଲା। ରାତ୍ରି ଅତିବାହିତ ହେଲେ ରାମ ପ୍ରୀତିରେ ସଚିବଙ୍କୁ କହିଲେ ହେ ତାତ, ଖୋଜି ରଥ ଚଲାଅ, ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ନାହିଁ।

Verse 175 (दोहा/सोरठा)

राम लखन सुय जान चढ़ि संभु चरन सिरु नाइ।। सचिवँ चलायउ तुरत रथु इत उत खोज दुराइ।।85।।

ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୁମନ୍ତ୍ର ରଥାରୂଢ ହୋଇ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଚରଣରେ ମସ୍ତକ ନତ କରିଥିବା ଜାଣି, ସଚିବ ତୁରନ୍ତ ରଥ ଏଇଦିଗ ସେଇଦିଗ ଖୋଜି ଭ୍ରମିତ କରି ଚଲାଇ ନେଲେ।

Verse 176 (चौपाई)

जागे सकल लोग भएँ भोरू। गे रघुनाथ भयउ अति सोरू।। रथ कर खोज कतहहुँ नहिं पावहिं। राम राम कहि चहु दिसि धावहिं।। मनहुँ बारिनिधि बूड़ जहाजू। भयउ बिकल बड़ बनिक समाजू।। एकहि एक देंहिं उपदेसू। तजे राम हम जानि कलेसू।। निंदहिं आपु सराहहिं मीना। धिग जीवनु रघुबीर बिहीना।। जौं पै प्रिय बियोगु बिधि कीन्हा। तौ कस मरनु न मागें दीन्हा।। एहि बिधि करत प्रलाप कलापा। आए अवध भरे परितापा।। बिषम बियोगु न जाइ बखाना। अवधि आस सब राखहिं प्राना।।

ସମସ୍ତ ଜନତା ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ, ପ୍ରଭାତ ହେଲା; ରଘୁନାଥ ଗତ ହେଲେ, ମହା କୋଳାହଳ ହେଲା। ରଥ ଖୋଜି କେଉଁଠାରେ ମିଳିଲା ନାହିଁ; ଚାରିଦିଗରେ ଦୌଡ଼ିଲେ ରାମ ରାମ କହି। ଯେପରି ସାଗରରେ ଜାହାଜ ବୁଡ଼ିଗଲା, ବଡ଼ ବଣିକ ସମାଜ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲା। ଏକା ଏକା ଉପଦେଶ ଦେଲେ ଆମେ ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି କଷ୍ଟ ଜାଣିଛୁ। ନିଜକୁ ନିନ୍ଦା କଲେ ଓ ମୀନାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ଧିକ୍ ଏହି ଜୀବନ ରଘୁବୀର ବିନା। ଯଦି ବିଧି ପ୍ରିୟ ବିଯୋଗ କରିଥାନ୍ତେ, ତେବେ ମୃତ୍ୟୁ କାହିଁକି ଦେଲେ ନାହିଁ? ଏପରି ପ୍ରଲାପ କରୁଥିବା ଅଯୋଧ୍ୟାବାସୀମାନେ ପରିତାପରେ ଭରା ହୋଇ ଆସିଲେ। ଭୟଙ୍କର ବିଯୋଗ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ତଥାପି ସମସ୍ତେ ପୁଣି ଦର୍ଶନ ଆଶାରେ ପ୍ରାଣ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି।

Verse 177 (दोहा/सोरठा)

राम दरस हित नेम ब्रत लगे करन नर नारि। मनहुँ कोक कोकी कमल दीन बिहीन तमारि।।86।।

ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ନିମନ୍ତେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସ ପାଳନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଯେପରି ଚକୋର ପକ୍ଷୀମାନେ କମଳ ହରାଇ ଚନ୍ଦ୍ରା ବିହୀନ ହୋଇ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 178 (चौपाई)

सीता सचिव सहित दोउ भाई। सृंगबेरपुर पहुँचे जाई।। उतरे राम देवसरि देखी। कीन्ह दंडवत हरषु बिसेषी।। लखन सचिवँ सियँ किए प्रनामा। सबहि सहित सुखु पायउ रामा।। गंग सकल मुद मंगल मूला। सब सुख करनि हरनि सब सूला।। कहि कहि कोटिक कथा प्रसंगा। रामु बिलोकहिं गंग तरंगा।। सचिवहि अनुजहि प्रियहि सुनाई। बिबुध नदी महिमा अधिकाई।। मज्जनु कीन्ह पंथ श्रम गयऊ। सुचि जलु पिअत मुदित मन भयऊ।। सुमिरत जाहि मिटइ श्रम भारू। तेहि श्रम यह लौकिक ब्यवहारू।।

ସୀତା ଓ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହିତ ଦୁଇ ଭାଇ ଶୃଙ୍ଗବେରପୁର ପହଞ୍ଚିଲେ। ରାମ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଦେବନଦୀ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷିତ ହେଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ସୀତା ପ୍ରଣାମ କଲେ; ରାମ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଗଙ୍ଗା ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଓ ମଙ୍ଗଳର ମୂଳ, ସମସ୍ତ ସୁଖଦାତ୍ରୀ ଓ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ନାଶକାରିଣୀ। ଅନେକ କଥା ଓ ପ୍ରସଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ରାମ ଗଙ୍ଗାର ତରଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କଲେ। ସେ ମନ୍ତ୍ରୀ, ଭ୍ରାତା ଓ ପ୍ରିୟତମାଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ନଦୀର ଅତ୍ୟଧିକ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣାଇଲେ। ସେ ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ପଥର ଶ୍ରାନ୍ତି ଦୂର ହେଲା; ପବିତ୍ର ଜଳ ପାନ କରି ମନ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା। ଯାହାଙ୍କ ସ୍ମରଣରେ ଶ୍ରମର ଭାର ମିଟେ, ସେହି ଶ୍ରମର ଏହି ଲୌକିକ ବ୍ୟବହାର ଅଟେ।

Verse 179 (दोहा/सोरठा)

सुध्द सचिदानंदमय कंद भानुकुल केतु। चरित करत नर अनुहरत संसृति सागर सेतु।।87।।

ଯିଏ ପବିତ୍ର, ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦମୟ, ଭକ୍ତଙ୍କ ଆନନ୍ଦ, ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର କେତନ, ସେ ନିଜ ଚରିତ୍ର ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି; ସେ ସଂସାର ସାଗରର ସେତୁ ଅଟନ୍ତି।

Verse 180 (चौपाई)

यह सुधि गुहँ निषाद जब पाई। मुदित लिए प्रिय बंधु बोलाई।। लिए फल मूल भेंट भरि भारा। मिलन चलेउ हिंयँ हरषु अपारा।। करि दंडवत भेंट धरि आगें। प्रभुहि बिलोकत अति अनुरागें।। सहज सनेह बिबस रघुराई। पूँछी कुसल निकट बैठाई।। नाथ कुसल पद पंकज देखें। भयउँ भागभाजन जन लेखें।। देव धरनि धनु धामु तुम्हारा। मैं जनु नीचु सहित परिवारा।। कृपा करिअ पुर धारिअ पाऊ। थापिय जनु सबु लोगु सिहाऊ।। कहेहु सत्य सबु सखा सुजाना। मोहि दीन्ह पितु आयसु आना।।

ଯେତେବେଳେ ନିଷାଦ ଗୁହ ଏହି ସମ୍ବାଦ ପାଇଲେ, ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ଫଳ, ମୂଳ ଓ ଭେଟି ନେଇ ଅପାର ହର୍ଷରେ ଭେଟିବାକୁ ଚାଲିଲେ। ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି ଭେଟ ଆଗରେ ରଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅନୁରାଗରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସ୍ୱାଭାବିକ ସ୍ନେହରେ ବଶୀଭୂତ ରଘୁରାଜ ତାଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ପଚାରି ନିକଟରେ ବସାଇଲେ। "ନାଥ, ଆପଣଙ୍କ ପଦ୍ମପଦ ସୁସ୍ଥ ଦେଖି ମୁଁ ନିଜକୁ ଭାଗ୍ୟବାନ ଜଣାଏ। ଦେବତା, ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କ ଧାମ; ମୁଁ ନିଜ ପରିବାର ସହିତ ନୀଚ। ଦୟା କରି ନଗରରେ ବାସ କରନ୍ତୁ; ମୋତେ ଦାସ ରୂପେ ସ୍ଥାପନ କରି ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କରନ୍ତୁ।" ହେ ଜ୍ଞାନୀ ବନ୍ଧୁ, ସତ୍ୟ କୁହନ୍ତୁ, ମୋ ପିତା କଣ ଆଜ୍ଞା ପଠାଇଛନ୍ତି।

Verse 181 (दोहा/सोरठा)

बरष चारिदस बासु बन मुनि ब्रत बेषु अहारु। ग्राम बासु नहिं उचित सुनि गुहहि भयउ दुखु भारु।।88।।

ଚଉଦ ବର୍ଷ ଆପଣ ବନରେ ମୁନିବୃତ୍ତି ଓ ବ୍ରତବେଶରେ ମୂଳ ଫଳ ଭୋଜନ କରି ବାସ କରିବେ। ଗ୍ରାମରେ ବାସ ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏହା ଶୁଣି ଗୁହ ଦୁଃଖର ଭାରରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ।

Verse 182 (चौपाई)

राम लखन सिय रूप निहारी। कहहिं सप्रेम ग्राम नर नारी।। ते पितु मातु कहहु सखि कैसे। जिन्ह पठए बन बालक ऐसे।। एक कहहिं भल भूपति कीन्हा। लोयन लाहु हमहि बिधि दीन्हा।। तब निषादपति उर अनुमाना। तरु सिंसुपा मनोहर जाना।। लै रघुनाथहि ठाउँ देखावा। कहेउ राम सब भाँति सुहावा।। पुरजन करि जोहारु घर आए। रघुबर संध्या करन सिधाए।। गुहँ सँवारि साँथरी डसाई। कुस किसलयमय मृदुल सुहाई।। सुचि फल मूल मधुर मृदु जानी। दोना भरि भरि राखेसि पानी।।

ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଗ୍ରାମର ପୁରୁଷ ନାରୀମାନେ ପ୍ରେମରେ କହିଲେ: "ହେ ସଖୀ, କେଉଁ ପ୍ରକାର ପିତାମାତା ଯେ ଏପରି ବାଳକଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାଇଲେ?" କେତେକ କହିଲେ: "ରାଜା ଭଲ କରିଛନ୍ତି; ଆମ୍ଭେମାନେ ନୟନର ଲାଭ ପାଇଛୁ, ଏପରି ଭାଗ୍ୟ ହେଲା।" ତାହାପରେ ନିଷାଦପତି ହୃଦୟରେ ଚିନ୍ତା କରି ଏକ ସିଂସୁପା ବୃକ୍ଷକୁ ମନୋହର ଜାଣି ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ସେହି ସ୍ଥାନ ଦେଖାଇଲେ; ରାମ ସର୍ବାଙ୍ଗସୁନ୍ଦର ଜଣାଇଲେ। ନଗରବାସୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଘରକୁ ଗଲେ; ରଘୁବର ସନ୍ଧ୍ୟାକର୍ମ କରିବାକୁ ଗଲେ। ଗୁହ କୁଶ ଓ କୋମଳ ପତ୍ରରେ ସୁନ୍ଦର ଶୟନଶୟ୍ୟା ସଜାଇଲେ। ପବିତ୍ର ଫଳମୂଳ ମଧୁର ଓ କୋମଳ ଜାଣି ଦୋନା ଭରି ଭରି ଜଳ ରଖିଲେ।

Verse 183 (दोहा/सोरठा)

सिय सुमंत्र भ्राता सहित कंद मूल फल खाइ। सयन कीन्ह रघुबंसमनि पाय पलोटत भाइ।।89।।

ସୀତା, ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ଭ୍ରାତାଙ୍କ ସହିତ କନ୍ଦ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଭୋଜନ କଲେ; ରଘୁବଂଶମଣି ଶୟନ କଲେ, ଭୂମିରେ ଅଙ୍ଗ ପ୍ରସାରି ଦେଇ।