यह सोपान ‘वैराग्य-प्रवेश’ का द्वार है: राजधर्म/गृहस्थ-व्यवस्था के बीच राम का वनगमन दिखाता है कि मुक्ति-मार्ग में ‘प्रिय’ (सुख, राज्य, लोक-प्रतिष्ठा) का त्याग नहीं, बल्कि ‘धर्म-निष्ठ’ समर्पण प्रधान है। अयोध्या काण्ड में करुण-रस के माध्यम से आसक्ति की जड़ें उजागर होती हैं और भक्त को शिक्षा मिलती है कि प्रेम (प्रेम-भक्ति) शोक में भी भगवान की ओर ले जाने वाली शक्ति है। यह चरण साधक को ‘लोक-बंधन’ से ‘ईश्वर-शरण’ की ओर मोड़ता है—जहाँ राम-चरित स्वयं साधना का अनुशासन बन जाता है।
Ayodhya Kand mein main rasa karuna hai, lekin ye udaas nahi, balki tyag ki seekh hai. Ram logon ko samjhate hain aur Guru ka samman karte hain, jabki shehar ka dil tootta hai. Ye sirf rajniti nahi hai, ye apne andar ka ego chhodne ka paap hai. Jab Bhagwan se bichhada hain, shehar andhera ho gaya jaise koi shamshaan ho. Ganga ji ka darshan aur Nishad raj Guha ki dosti dikhate hain ki bhakti sabko apne mein samet leti hai. Ye Kand Bal Kand se aage badh kar tyag aur samarpan ki seedhi ban jaata hai.
Chaupai 80.1-4
निकसि बसिष्ठ द्वार भए ठाढ़े।देखे लोग बिरह दव दाढ़े।।
कहि प्रिय बचन सकल समुझाए।बिप्र बृंद रघुबीर बोलाए।।
गुर सन कहि बरषासन दीन्हे।आदर दान बिनय बस कीन्हे।।
जाचक दान मान संतोषे।मीत पुनीत प्रेम परितोषे।।
दासीं दास बोलाइ बहोरी।गुरहि सौंपि बोले कर जोरी।।
सब कै सार सँभार गोसाईं।करबि जनक जननी की नाई।।
बारहिं बार जोरि जुग पानी।कहत रामु सब सन मृदु बानी।।
सोइ सब भाँति मोर हितकारी।जेहि तें रहै भुआल सुखारी।।
nikasi basiṣṭha dvāra bhae ṭhāṛhe |dekhe loga biraha dava dāṛhe ||
kahi priya bacana sakala samujhāe |bipra bṛṁda raghubīra bolāe ||
gura sana kahi baraṣāsana dīnhe |ādara dāna binaya basa kīnhe ||
jācaka dāna māna saṁtoṣe |mīta punīta prema paritoṣe ||
dāsīṁ dāsa bolāi bahorī |gurahi sauṁpi bole kara jorī ||
saba kai sāra sãbhāra gosāīṁ |karabi janaka jananī kī nāī ||
bārahiṁ bāra jori juga pānī |kahata rāmu saba sana mṛdu bānī ||
soi saba bhā̃ti mora hitakārī |jehi teṁ rahai bhuāla sukhārī ||
Bahar aake Ram Vasishth ke darwaze par khade ho gaye. Unhone dekha ki log bichhadne ke dahan se jale pade hain. Pyare bol bolke sabko samjhaya, aur un Raghukul ke veer ne brahmanon ke jhund ko bulaya. Apne guru se kehke unko ek saal ka kharcha diya. Izzat, den aur vinamrata se sabko apni taraf jhuka liya. Maangne walo ko den aur izzat se santusht kiya, aur saaf dil dosto ko pyaar se khush kar diya. Phir naukrani aur naukar bulaye, guru ko sambhal ke saup diya, aur hath jodke bol uthe. Sabki zaroorat aur bhalai ka khayal rakhiye, aur unke maa baap ki tarah rahiye. Baar baar dono hath jodke, Ram sab se naram bhasha mein bole. Wahi har tarah se mera bhala chahta hai jisse raja khush rehta hai.
Doha 80
मातु सकल मोरे बिरहँ जेहिं न होहिं दुख दीन।सोइ उपाउ तुम्ह करेहु सब पुर जन परम प्रबीन।।80।।
mātu sakala more birahã jehiṁ na hohiṁ dukha dīna |soi upāu tumha karehu saba pura jana parama prabīna ||80||
Mere sabhi maa ko mere jaane se dukh nahi hona chahiye. Pure shehar ke log, tum sab bahut samajhdar ho, jo bhi iska jugad karna pade woh karo.
Chaupai 81.1-4
एहि बिधि राम सबहि समुझावा।गुर पद पदुम हरषि सिरु नावा।।
गनपती गौरि गिरीसु मनाई।चले असीस पाइ रघुराई।।
राम चलत अति भयउ बिषादू।सुनि न जाइ पुर आरत नादू।।
कुसगुन लंक अवध अति सोकू।हहरष बिषाद बिबस सुरलोकू।।
गइ मुरुछा तब भूपति जागे।बोलि सुमंत्रु कहन अस लागे।।
रामु चले बन प्रान न जाहीं।केहि सुख लागि रहत तन माहीं।।
एहि तें कवन ब्यथा बलवाना।जो दुखु पाइ तजहिं तनु प्राना।।
पुनि धरि धीर कहइ नरनाहू।लै रथु संग सखा तुम्ह जाहू।।
ehi bidhi rāma sabahi samujhāvā |gura pada paduma haraṣi siru nāvā ||
ganapatī gauri girīsu manāī |cale asīsa pāi raghurāī ||
rāma calata ati bhayau biṣādū |suni na jāi pura ārata nādū ||
kusaguna laṁka avadha ati sokū |haharaṣa biṣāda bibasa suralokū ||
gai muruchā taba bhūpati jāge |boli sumaṁtru kahana asa lāge ||
rāmu cale bana prāna na jāhīṁ |kehi sukha lāgi rahata tana māhīṁ ||
ehi teṁ kavana byathā balavānā |jo dukhu pāi tajahiṁ tanu prānā ||
puni dhari dhīra kahai naranāhū |lai rathu saṁga sakhā tumha jāhū ||
Ram ne sab ko is tarah samjhaya, phir khushi se apne guru ke charno mein sir jhukaya. Ganapati, Gauri aur Shiv ko pranaam karke ashirwad liya, phir Raghu ke raja chal diye. Ram ke jaane par sheher mein bahut dukh chha gaya. Jo rone ki awaz uthi, wo suni nahi ja sakti thi. Lanka mein bure shagun hue aur Ayodhya mein bahut dukh tha. Dev lok mein sab khushi aur dukh dono se bhare hue the. Jab raja ki behoshi tooti, wo hosh mein aaya, Sumantra ko bulaya aur aise bolne laga. "Ram ban chale gaye, phir bhi meri jaan nahi ja rahi. Kis khushi ke liye ye tan mein rehti hai?" "Kaunsa dukh isse zyada takatwar ho sakta hai, ki insaan itna dukh paakar apna tan aur saans chod de?" Phir raja himmat jama karke bola, "Dost, rath lo aur unke saath jaao."
Doha 81
सुठि सुकुमार कुमार दोउ जनकसुता सुकुमारि।रथ चढ़ाइ देखराइ बनु फिरेहु गएँ दिन चारि।।81।।
suṭhi sukumāra kumāra dou janakasutā sukumāri |ratha caṛhāi dekharāi banu phirehu gaẽ dina cāri ||81||
Dono rajkumar bahut nazuk hain, aur Janak ki beti bhi nazuk hai. Un sab ko rath par bithao, unhe jungle dikhao, aur chaar din baad wapas aa jao.
Chaupai 82.1-4
जौ नहिं फिरहिं धीर दोउ भाई।सत्यसंध दृढ़ब्रत रघुराई।।
तौ तुम्ह बिनय करेहु कर जोरी।फेरिअ प्रभु मिथिलेसकिसोरी।।
जब सिय कानन देखि डेराई।कहेहु मोरि सिख अवसरु पाई।।
सासु ससुर अस कहेउ सँदेसू।पुत्रि फिरिअ बन बहुत कलेसू।।
पितृगृह कबहुँ कबहुँ ससुरारी।रहेहु जहाँ रुचि होइ तुम्हारी।।
एहि बिधि करेहु उपाय कदंबा।फिरइ त होइ प्रान अवलंबा।।
नाहिं त मोर मरनु परिनामा।कछु न बसाइ भएँ बिधि बामा।।
अस कहि मुरुछि परा महि राऊ।रामु लखनु सिय आनि देखाऊ।।
jau nahiṁ phirahiṁ dhīra dou bhāī |satyasaṁdha dṛṛhabrata raghurāī ||
tau tumha binaya karehu kara jorī |pheria prabhu mithilesakisorī ||
jaba siya kānana dekhi ḍerāī |kahehu mori sikha avasaru pāī ||
sāsu sasura asa kaheu sãdesū |putri phiria bana bahuta kalesū ||
pitṛgṛha kabahũ kabahũ sasurārī |rahehu jahā̃ ruci hoi tumhārī ||
ehi bidhi karehu upāya kadaṁbā |phirai ta hoi prāna avalaṁbā ||
nāhiṁ ta mora maranu parināmā |kachu na basāi bhaẽ bidhi bāmā ||
asa kahi muruchi parā mahi rāū |rāmu lakhanu siya āni dekhāū ||
Agar dono bhai wapas na muden, kyunki Ram apne vachan pe pakke hain aur apne kasam pe adaye hain, toh haath jod kar unse guzarish karna: prabhu, Mithila ke raja ki beti ko wapas bhej do. Jab Sita jungle dekh kar darr jaye, tab mauka dekh kar meri baat usko samjhao. Kaho ki saas aur sasur ne ye sandesh bheja hai: beti, wapas mud jao, ban mein bahut takleef hai. Kabhi kabhi apne pita ke ghar, kabhi kabhi sasural, jahan tumhari marzi ho wahan raho. Is tarah har tarah ka upay karo. Agar wo wapas mud jaye toh meri jaan ka sahara ban jayegi. Agar nahi, toh meri maut hi parinam hoga. Main kuch nahi kar sakta, ab kismat buri ho gayi hai. Ye kehkar raja behosh hokar zameen par gir pada, aur chilla, Ram, Lakshman aur Sita ko laakar mujhe dikha do!
Doha 82
पाइ रजायसु नाइ सिरु रथु अति बेग बनाइ।गयउ जहाँ बाहेर नगर सीय सहित दोउ भाइ।।82।।
pāi rajāyasu nāi siru rathu ati bega banāi |gayau jahā̃ bāhera nagara sīya sahita dou bhāi ||82||
Raja ke hukum paakar Sumantra ne sir jhukaya. Usne bade jaldi se rath tayyar kiya. Aur wahin chala gaya jahan shehar ke bahar Ram aur Lakshman dono bhai Sita ke saath the.
Chaupai 83.1-4
तब सुमंत्र नृप बचन सुनाए।करि बिनती रथ रामु चढ़ाए।।
चढ़ि रथ सीय सहित दोउ भाई।चले हृदयँ अवधहि सिरु नाई।।
चलत रामु लखि अवध अनाथा।बिकल लोग सब लागे साथा।।
कृपासिंधु बहुबिधि समुझावहिं।फिरहिं प्रेम बस पुनि फिरि आवहिं।।
लागति अवध भयावनि भारी।मानहुँ कालराति अँधिआरी।।
घोर जंतु सम पुर नर नारी।डरपहिं एकहि एक निहारी।।
घर मसान परिजन जनु भूता।सुत हित मीत मनहुँ जमदूता।।
बागन्ह बिटप बेलि कुम्हिलाहीं।सरित सरोवर देखि न जाहीं।।
taba sumaṁtra nṛpa bacana sunāe |kari binatī ratha rāmu caṛhāe ||
caṛhi ratha sīya sahita dou bhāī |cale hṛdayã avadhahi siru nāī ||
calata rāmu lakhi avadha anāthā |bikala loga saba lāge sāthā ||
kṛpāsiṁdhu bahubidhi samujhāvahiṁ |phirahiṁ prema basa puni phiri āvahiṁ ||
lāgati avadha bhayāvani bhārī |mānahũ kālarāti ãdhiārī ||
ghora jaṁtu sama pura nara nārī |ḍarapahiṁ ekahi eka nihārī ||
ghara masāna parijana janu bhūtā |suta hita mīta manahũ jamadūtā ||
bāganha biṭapa beli kumhilāhīṁ |sarita sarovara dekhi na jāhīṁ ||
Phir Sumantra ne raja ke bol sunaaye, aur request karke Ram ko rath pe bithaya. Dono bhai Sita ke saath rath pe chadhke nikal pade, aur dil mein Ayodhya ko sir jhuka ke namaste kiya. Ram ko jaate dekhkar aur Ayodhya ko akela hua dekhkar, saare log bahut dukhi ho gaye aur unke peeche chalne lage. Ram unko bahut tarah se samjhata hai. Log pyaar ki wajah se wapas mudte hain, phir wapas uske peeche aane lagte hain. Ayodhya bahut darrona lag rahi thi, jaise koi kaali raat ho jisme maut ka darr ho. Shehar ke aadmi aur auratein darawane janwar jaise lag rahe the, aur ek dusre ko dekh kar kaanp rahe the. Ghar shmasaan jaise lag rahe the, rishtedaar bhoot jaise, aur beta, dost aur mitr jaise Yam ke doot. Baaghon ke ped aur bel murjha rahe the, aur nadi aur taalab dekhne mein itne darrone lag rahe the ki dekhe nahi ja rahe the.
Doha 83
हय गय कोटिन्ह केलिमृग पुरपसु चातक मोर।पिक रथांग सुक सारिका सारस हंस चकोर।।83।।
haya gaya koṭinha kelimṛga purapasu cātaka mora |pika rathāṁga suka sārikā sārasa haṁsa cakora ||83||
Lakhon ghode aur haathi the. Ghar mein paalne waale hiran the. Shahar ke gaay bail the. Chatak pakshi the, mor the. Koyal the, chakava pakshi the. Tote the, maina the. Saras crane the, hans the aur chakor the.
Chaupai 84.1-4
राम बियोग बिकल सब ठाढ़े।जहँ तहँ मनहुँ चित्र लिखि काढ़े।।
नगरु सफल बनु गहबर भारी।खग मृग बिपुल सकल नर नारी।।
बिधि कैकेई किरातिनि कीन्ही।जेंहि दव दुसह दसहुँ दिसि दीन्ही।।
सहि न सके रघुबर बिरहागी।चले लोग सब ब्याकुल भागी।।
सबहिं बिचार कीन्ह मन माहीं।राम लखन सिय बिनु सुखु नाहीं।।
जहाँ रामु तहँ सबुइ समाजू।बिनु रघुबीर अवध नहिं काजू।।
चले साथ अस मंत्रु दृढ़ाई।सुर दुर्लभ सुख सदन बिहाई।।
राम चरन पंकज प्रिय जिन्हही।बिषय भोग बस करहिं कि तिन्हही।।
rāma biyoga bikala saba ṭhāṛhe |jahã tahã manahũ citra likhi kāṛhe ||
nagaru saphala banu gahabara bhārī |khaga mṛga bipula sakala nara nārī ||
bidhi kaikeī kirātini kīnhī |jeṁhi dava dusaha dasahũ disi dīnhī ||
sahi na sake raghubara birahāgī |cale loga saba byākula bhāgī ||
sabahiṁ bicāra kīnha mana māhīṁ |rāma lakhana siya binu sukhu nāhīṁ ||
jahā̃ rāmu tahã sabui samājū |binu raghubīra avadha nahiṁ kājū ||
cale sātha asa maṁtru dṛṛhāī |sura durlabha sukha sadana bihāī ||
rāma carana paṁkaja priya jinhahī |biṣaya bhoga basa karahiṁ ki tinhahī ||
Sab log Ram se judai ke maare so gaye the, jaise koi painting bana ke khada kar di ho. Shehar ek bada ghana jungle ban gaya tha, aur uske saare aadmi aurat us jungle ke bahut saare pakshi aur janwar the. Bhagwan ne Kaikeyi ko ek jangli shikaari aurat bana diya tha, jisne har taraf aag laga di thi jo bardaasht mein nahi aati. Ram se bichhadne ki aag bardaasht nahi hui, toh saare log pareshan hokar uske peeche chal diye. Sabke dil mein ek hi baat aayi ki Ram, Lakshman aur Sita ke bina koi khushi nahi hai. Jahan Ram hai wahi sab kuch hai, aur Raghu ke veer ke bina Ayodhya ka koi kaam nahi. Yeh soch kar sab log pakka iraada karke uske saath chal diye, apne ghar chhod diye jinka sukh devta bhi mushkil se paate hain. Jinhe Ram ke charan pyare hain, unhe kya duniya ke sukh kabhi kabu kar sakta hai?
Doha 84
बालक बृद्ध बिहाइ गृँह लगे लोग सब साथ।तमसा तीर निवासु किय प्रथम दिवस रघुनाथ।।84।।
bālaka bṛddha bihāi gṛ̃ha lage loga saba sātha |tamasā tīra nivāsu kiya prathama divasa raghunātha ||84||
Chote bade sab apne ghar chhod ke Ram ke saath chale gaye. Pehle din Ram ne Tamasa nadi ke kinare ruk kar aaram kiya.
Chaupai 85.1-4
रघुपति प्रजा प्रेमबस देखी।सदय हृदयँ दुखु भयउ बिसेषी।।
करुनामय रघुनाथ गोसाँई।बेगि पाइअहिं पीर पराई।।
कहि सप्रेम मृदु बचन सुहाए।बहुबिधि राम लोग समुझाए।।
किए धरम उपदेस घनेरे।लोग प्रेम बस फिरहिं न फेरे।।
सीलु सनेहु छाड़ि नहिं जाई।असमंजस बस भे रघुराई।।
लोग सोग श्रम बस गए सोई।कछुक देवमायाँ मति मोई।।
जबहिं जाम जुग जामिनि बीती।राम सचिव सन कहेउ सप्रीती।।
खोज मारि रथु हाँकहु ताता।आन उपायँ बनिहि नहिं बाता।।
raghupati prajā premabasa dekhī |sadaya hṛdayã dukhu bhayau biseṣī ||
karunāmaya raghunātha gosā̃ī |begi pāiahiṁ pīra parāī ||
kahi saprema mṛdu bacana suhāe |bahubidhi rāma loga samujhāe ||
kie dharama upadesa ghanere |loga prema basa phirahiṁ na phere ||
sīlu sanehu chāṛi nahiṁ jāī |asamaṁjasa basa bhe raghurāī ||
loga soga śrama basa gae soī |kachuka devamāyā̃ mati moī ||
jabahiṁ jāma juga jāmini bītī |rāma saciva sana kaheu saprītī ||
khoja māri rathu hā̃kahu tātā |āna upāyã banihi nahiṁ bātā ||
Ram dekhta hai ki log itne pyaar mein doob gaye hain, to uske dil mein bahut dukh hua. Raghunath bhagwan dayalu hain, doosron ka dukh jaldi mehsoos karte hain. Ram ne pyaar se naram aur pyare bol bolke logon ko bahut tarah se samjhaya. Unhone bahut saare dharam ke baat bataye, par log pyaar mein aise phanse the ki piche mud hi nahi rahe the. Logon ka accha mann aur pyaara pan itna tha ki Ram unhe chhod hi nahi paata, aur Raghu ke swami ko bahut uljhan ho gayi. Dukh aur thakaan se log so gaye, unka dimaag thoda bhagwan ki maya se bhi bhraasta ho gaya tha. Jab raat ke do pahar beet gaye, tab Ram ne pyaar se mantri se kaha. Hey dost, rath aise chala ki nishaan mit jaye, doosre kisi tarike se kaam nahi banega.
Doha 85
राम लखन सुय जान चढ़ि संभु चरन सिरु नाइ।सचिवँ चलायउ तुरत रथु इत उत खोज दुराइ।।85।।
rāma lakhana suya jāna caṛhi saṁbhu carana siru nāi |sacivã calāyau turata rathu ita uta khoja durāi ||85||
Ram, Lakshman aur Sita rath pe chadhe, Shiv ke charno mein sir jhuka ke. Mantri ne turant rath chalaya, idhar udhar ghum ke unke nishaan chhupa diye.
Chaupai 86.1-4
जागे सकल लोग भएँ भोरू।गे रघुनाथ भयउ अति सोरू।।
रथ कर खोज कतहहुँ नहिं पावहिं।राम राम कहि चहु दिसि धावहिं।।
मनहुँ बारिनिधि बूड़ जहाजू।भयउ बिकल बड़ बनिक समाजू।।
एकहि एक देंहिं उपदेसू।तजे राम हम जानि कलेसू।।
निंदहिं आपु सराहहिं मीना।धिग जीवनु रघुबीर बिहीना।।
जौं पै प्रिय बियोगु बिधि कीन्हा।तौ कस मरनु न मागें दीन्हा।।
एहि बिधि करत प्रलाप कलापा।आए अवध भरे परितापा।।
बिषम बियोगु न जाइ बखाना।अवधि आस सब राखहिं प्राना।।
jāge sakala loga bhaẽ bhorū |ge raghunātha bhayau ati sorū ||
ratha kara khoja katahahũ nahiṁ pāvahiṁ |rāma rāma kahi cahu disi dhāvahiṁ ||
manahũ bārinidhi būṛa jahājū |bhayau bikala baṛa banika samājū ||
ekahi eka deṁhiṁ upadesū |taje rāma hama jāni kalesū ||
niṁdahiṁ āpu sarāhahiṁ mīnā |dhiga jīvanu raghubīra bihīnā ||
jauṁ pai priya biyogu bidhi kīnhā |tau kasa maranu na māgeṁ dīnhā ||
ehi bidhi karata pralāpa kalāpā |āe avadha bhare paritāpā ||
biṣama biyogu na jāi bakhānā |avadhi āsa saba rākhahiṁ prānā ||
Subah hui to sab log jag gaye, aur bahut shor mach gaya ki Ram chale gaye. Kahin bhi rath ka koi nishan nahi mila, sab Ram Ram bolke har taraf daude. Jaise samundar mein jahaz doob jaye aur bahut saare saudagar pareshan ho jayen. Aapas mein ek dusre se kehte, Ram ne hamari buri halat jaanke humein chhod diya. Apne aap ko koshte the aur machliyon ko achha kehte the, kehte, Ram ke bina zindagi laanat hai. Agar bhagwan ne apne pyaare se judai karwa hi di, to hum maut maange to kyun nahi di? Aise hi bahut rote chillate hue wo Ayodhya wapas aaye, sab bahut dukhi the. Ram ke bina rehne ka dard bataya nahi ja sakta, bas ek ummeed thi ki wo waqt par wapas aayenge, isliye sab zinda the.
Doha 86
राम दरस हित नेम ब्रत लगे करन नर नारि।मनहुँ कोक कोकी कमल दीन बिहीन तमारि।।86।।
rāma darasa hita nema brata lage karana nara nāri |manahũ koka kokī kamala dīna bihīna tamāri ||86||
Log, aurte aur mard, Ram ko phir se dekhne ke liye vrat aur niyam rakhne lage. Aisa lag raha tha jaise chakwa aur chakwi pakshi aur kamal ke phool ho, jinse sooraj chala jaye to bina sahare reh jaate hain, kyunki sooraj andhere ka dushman hai.
Chaupai 87.1-4
सीता सचिव सहित दोउ भाई।सृंगबेरपुर पहुँचे जाई।।
उतरे राम देवसरि देखी।कीन्ह दंडवत हरषु बिसेषी।।
लखन सचिवँ सियँ किए प्रनामा।सबहि सहित सुखु पायउ रामा।।
गंग सकल मुद मंगल मूला।सब सुख करनि हरनि सब सूला।।
कहि कहि कोटिक कथा प्रसंगा।रामु बिलोकहिं गंग तरंगा।।
सचिवहि अनुजहि प्रियहि सुनाई।बिबुध नदी महिमा अधिकाई।।
मज्जनु कीन्ह पंथ श्रम गयऊ।सुचि जलु पिअत मुदित मन भयऊ।।
सुमिरत जाहि मिटइ श्रम भारू।तेहि श्रम यह लौकिक ब्यवहारू।।
sītā saciva sahita dou bhāī |sṛṁgaberapura pahũce jāī ||
utare rāma devasari dekhī |kīnha daṁḍavata haraṣu biseṣī ||
lakhana sacivã siyã kie pranāmā |sabahi sahita sukhu pāyau rāmā ||
gaṁga sakala muda maṁgala mūlā |saba sukha karani harani saba sūlā ||
kahi kahi koṭika kathā prasaṁgā |rāmu bilokahiṁ gaṁga taraṁgā ||
sacivahi anujahi priyahi sunāī |bibudha nadī mahimā adhikāī ||
majjanu kīnha paṁtha śrama gayaū |suci jalu piata mudita mana bhayaū ||
sumirata jāhi miṭai śrama bhārū |tehi śrama yaha laukika byavahārū ||
Dono bhai, Sita aur mantri ke saath milkar aage badhe aur Shringaverpur pahunch gaye. Ram utar gaye, aur devtaon ki nadi dekh kar bahut khushi se uske aage dandvat kiya. Lakshman, mantri aur Sita ne nadi ko pranaam kiya, aur Ram sabke saath khush hue. Ganga sab khushi aur mangal ki jad hai, har sukh dene wali aur har dard door karne wali. Lakhon kahaaniyan aur kisse sunate-sunate, Ram Ganga ki lehron ko dekhte rahe. Unhone mantri ko, chhote bhai ko aur pyari Sita ko devtaon ki nadi ki bahut badi mahima sunayi. Sab nahaye, raste ki thakan chali gayi, aur saaf paani piya to dil khush ho gaya. Jise yaad karne se thakan ka boojh mit jaata hai, uske liye thakan ki baat karna sirf duniyadaari ka tareeqa hai.
Doha 87
सुद्ध सच्चिदानंदमय कंद भानुकुल केतु।चरित करत नर अनुहरत संसृति सागर सेतु।।87।।
suddha saccidānaṁdamaya kaṁda bhānukula ketu |carita karata nara anuharata saṁsṛti sāgara setu ||87||
Ram suraj vansh ka sabse bada naam hain. Wo bilkul paak hain, unme hi existence, consciousness aur khushi bhari hai. Wo khushi ka asli source hain. Wo is duniya ke samandar paar karane ka pul hain. Phir bhi wo logon ki tarah behave karte hain, logon ki tarah chalte hain.
Chaupai 88.1-4
यह सुधि गुहँ निषाद जब पाई।मुदित लिए प्रिय बंधु बोलाई।।
लिए फल मूल भेंट भरि भारा।मिलन चलेउ हियँ हरषु अपारा।।
करि दंडवत भेंट धरि आगें।प्रभुहि बिलोकत अति अनुरागें।।
सहज सनेह बिबस रघुराई।पूँछी कुसल निकट बैठाई।।
नाथ कुसल पद पंकज देखें।भयउँ भागभाजन जन लेखें।।
देव धरनि धनु धामु तुम्हारा।मैं जनु नीचु सहित परिवारा।।
कृपा करिअ पुर धारिअ पाऊ।थापिय जनु सबु लोगु सिहाऊ।।
कहेहु सत्य सबु सखा सुजाना।मोहि दीन्ह पितु आयसु आना।।
yaha sudhi guhã niṣāda jaba pāī |mudita lie priya baṁdhu bolāī ||
lie phala mūla bheṁṭa bhari bhārā |milana caleu hiyã haraṣu apārā ||
kari daṁḍavata bheṁṭa dhari āgeṁ |prabhuhi bilokata ati anurāgeṁ ||
sahaja saneha bibasa raghurāī |pū̃chī kusala nikaṭa baiṭhāī ||
nātha kusala pada paṁkaja dekheṁ |bhayaũ bhāgabhājana jana lekheṁ ||
deva dharani dhanu dhāmu tumhārā |maiṁ janu nīcu sahita parivārā ||
kṛpā karia pura dhāria pāū |thāpiya janu sabu logu sihāū ||
kahehu satya sabu sakhā sujānā |mohi dīnha pitu āyasu ānā ||
Jab Guha ko ye khabar mili, wo bahut khush hua aur apne pyaare rishtedaaron ko bulaya. Usne phal aur kandhe le kar bhari bhari tokriyan tohfe mein bhar di, aur bade khushi se milne ke liye chal diya. Usne dandvat pranaam kiya, tohfa aage rakh diya, aur bade pyaar se Ram ko dekhne laga. Ram ko uska apna pyaar aisi chot aayi ki unhone Guha ko paas bitha liya aur unka haal poocha. Guha ne kaha, Prabhu, ab main theek hoon kyunki maine aapke charan dekh liye. Main khud ko un bhakton mein ginata hoon jinhe bhagya wala bana diya gaya. Mere nath, zameen, daulat aur ghar sab aapka hi hai. Main toh bas ek neech aadmi hoon, mera parivaar bhi waisa hi hai. Kripa karo, hamare shehar mein qadam rakho, mujhe apna dasa manao, taaki sab log mere bhagye ko dekh kar jale. Ram bole, samajhdar dost, jo tumne kaha wo sab sach hai. Lekin mere pita ne mujhe alag hukum diya hai.
Doha 88
बरष चारिदस बासु बन मुनि ब्रत बेषु अहारु।ग्राम बासु नहिं उचित सुनि गुहहि भयउ दुखु भारु।।88।।
baraṣa cāridasa bāsu bana muni brata beṣu ahāru |grāma bāsu nahiṁ ucita suni guhahi bhayau dukhu bhāru ||88||
Chaudah saal tak main jungle mein rahoonga, rishi ki tarah vrat, bhes aur khaana pakka karke. Gaon mein rehna theek nahi hai. Ye sunkar Guha ko bahut dukh hua.
Chaupai 89.1-4
राम लखन सिय रूप निहारी।कहहिं सप्रेम ग्राम नर नारी।।
ते पितु मातु कहहु सखि कैसे।जिन्ह पठए बन बालक ऐसे।।
एक कहहिं भल भूपति कीन्हा।लोयन लाहु हमहि बिधि दीन्हा।।
तब निषादपति उर अनुमाना।तरु सिंसुपा मनोहर जाना।।
लै रघुनाथहि ठाउँ देखावा।कहेउ राम सब भाँति सुहावा।।
पुरजन करि जोहारु घर आए।रघुबर संध्या करन सिधाए।।
गुहँ सँवारि साँथरी डसाई।कुस किसलयमय मृदुल सुहाई।।
सुचि फल मूल मधुर मृदु जानी।दोना भरि भरि राखेसि पानी।।
rāma lakhana siya rūpa nihārī |kahahiṁ saprema grāma nara nārī ||
te pitu mātu kahahu sakhi kaise |jinha paṭhae bana bālaka aise ||
eka kahahiṁ bhala bhūpati kīnhā |loyana lāhu hamahi bidhi dīnhā ||
taba niṣādapati ura anumānā |taru siṁsupā manohara jānā ||
lai raghunāthahi ṭhāũ dekhāvā |kaheu rāma saba bhā̃ti suhāvā ||
purajana kari johāru ghara āe |raghubara saṁdhyā karana sidhāe ||
guhã sãvāri sā̃tharī ḍasāī |kusa kisalayamaya mṛdula suhāī ||
suci phala mūla madhura mṛdu jānī |donā bhari bhari rākhesi pānī ||
Gaon ke aadmi aur aurat Ram, Lakshman aur Sita ko dekh kar unke roop se khoob prabhavit ho gaye, aur pyar se baat karne lage. Unhone kaha, yaar batao kaise maa baap honge jinhone aise bacchon ko ban bhej diya. Kuch log bole, raja ne acha kiya, kyunki bhagwan ne hamari aankhon ko ye nazara dekhne ka mauka de diya. Phir Nishadon ke sardar ne apne dil mein socha, aur ek sinsapa ped ko ek khoobsurat jagah samjha. Usne Ram ko wahan le ja kar wo jagah dikhayi, aur Ram ne kaha ki wo har tarah se bahut acchi hai. Gaon wale respect de kar wapas ghar chale gaye, aur Ram sandhya karn ke liye chale gaye. Guha ne ek bistar banaya aur bichhaya, jo naram aur pyara tha, kush ghaas aur naram patton se bana hua tha. Jo fal aur kand acche, meethe aur naram the unhe jaan kar, patti ke dono mein baar baar bhar kar paani rakh diya.
Doha 89
सिय सुमंत्र भ्राता सहित कंद मूल फल खाइ।सयन कीन्ह रघुबंसमनि पाय पलोटत भाइ।।89।।
siya sumaṁtra bhrātā sahita kaṁda mūla phala khāi |sayana kīnha raghubaṁsamani pāya paloṭata bhāi ||89||
Ram ne Sita, Sumantra aur apne bhai ke saath milkar jad, mool aur fal khaye. Phir Raghu vans ke sabse chamakte hue Ram let gaye aur unka bhai unke pair dabane laga.
परंपरागत मान्यता में वनगमन-प्रसंग का पाठ ‘वैराग्य-बुद्धि’ जगाता है, शोक/वियोग में धैर्य देता है, और शरणागति को दृढ़ करता है। विशेषतः गंगा-दर्शन व निषाद-मैत्री वाले अंश का पाठ ‘सत्संग-भाव’ और ‘समता’ बढ़ाकर मन को निर्मल करता है—भवसागर-सेतु (दोहा 87) की भावना के अनुरूप।
कई रामानंदी/मानस-पाठ परंपराओं में शरणागति-भाव दृढ़ करने हेतु ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ का संकीर्तन-सम्पुट या ‘राम राम’ नाम-स्मरण का सम्पुट जोड़ा जाता है; कुछ पाठ-परंपराओं में ‘सियाराममय सब जग जानी’ भी भाव-सम्पुट रूप में लिया जाता है (स्थानीय मर्यादा अनुसार).
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.