Opening the text
यह सोपान ‘वैराग्य-प्रवेश’ का द्वार है: राजधर्म/गृहस्थ-व्यवस्था के बीच राम का वनगमन दिखाता है कि मुक्ति-मार्ग में ‘प्रिय’ (सुख, राज्य, लोक-प्रतिष्ठा) का त्याग नहीं, बल्कि ‘धर्म-निष्ठ’ समर्पण प्रधान है। अयोध्या काण्ड में करुण-रस के माध्यम से आसक्ति की जड़ें उजागर होती हैं और भक्त को शिक्षा मिलती है कि प्रेम (प्रेम-भक्ति) शोक में भी भगवान की ओर ले जाने वाली शक्ति है। यह चरण साधक को ‘लोक-बंधन’ से ‘ईश्वर-शरण’ की ओर मोड़ता है—जहाँ राम-चरित स्वयं साधना का अनुशासन बन जाता है।
Ayodhya Kand mein main rasa karuna hai, lekin ye udaas nahi, balki tyag ki seekh hai. Ram logon ko samjhate hain aur Guru ka samman karte hain, jabki shehar ka dil tootta hai. Ye sirf rajniti nahi hai, ye apne andar ka ego chhodne ka paap hai. Jab Bhagwan se bichhada hain, shehar andhera ho gaya jaise koi shamshaan ho. Ganga ji ka darshan aur Nishad raj Guha ki dosti dikhate hain ki bhakti sabko apne mein samet leti hai. Ye Kand Bal Kand se aage badh kar tyag aur samarpan ki seedhi ban jaata hai.
Verse 164 (चौपाई)
निकसि बसिष्ठ द्वार भए ठाढ़े। देखे लोग बिरह दव दाढ़े।। कहि प्रिय बचन सकल समुझाए। बिप्र बृंद रघुबीर बोलाए।। गुर सन कहि बरषासन दीन्हे। आदर दान बिनय बस कीन्हे।। जाचक दान मान संतोषे। मीत पुनीत प्रेम परितोषे।। दासीं दास बोलाइ बहोरी। गुरहि सौंपि बोले कर जोरी।। सब कै सार सँभार गोसाईं। करबि जनक जननी की नाई।। बारहिं बार जोरि जुग पानी। कहत रामु सब सन मृदु बानी।। सोइ सब भाँति मोर हितकारी। जेहि तें रहै भुआल सुखारी।।
Bahar aake Vasishth ke darwaaze pe khade ho gaye. Log dekh rahe the, sab ka dil jal raha tha. Sabko acchi baatein samjhayi, pandit aur Raghuvir ko bula liya. Guru se baat ki, unko rajgaddi de di. Izzat aur tohfe se unka dil jeet liya. Woh khush ho gaye. Naukaron ko bula kar guru se kaha ki sab sambhaal lena. Maa ki tarah mera khayal rakhna. Baar-baar haath jod kar sabse bola ki jo mere liye accha hai woh karo. Ghar mein sukoon rahe.
Verse 165 (दोहा/सोरठा)
मातु सकल मोरे बिरहँ जेहिं न होहिं दुख दीन। सोइ उपाउ तुम्ह करेहु सब पुर जन परम प्रबीन।।80।।
Maa, mere jaane se sab dukhi hain. Koi bhi aisa nahi jo sadma na ho. Isliye tum aisa karo ki shehar ke log theek se kaam karte rahein.
Verse 166 (चौपाई)
एहि बिधि राम सबहि समुझावा। गुर पद पदुम हरषि सिरु नावा। गनपती गौरि गिरीसु मनाई। चले असीस पाइ रघुराई।। राम चलत अति भयउ बिषादू। सुनि न जाइ पुर आरत नादू।। कुसगुन लंक अवध अति सोकू। हहरष बिषाद बिबस सुरलोकू।। गइ मुरुछा तब भूपति जागे। बोलि सुमंत्रु कहन अस लागे।। रामु चले बन प्रान न जाहीं। केहि सुख लागि रहत तन माहीं। एहि तें कवन ब्यथा बलवाना। जो दुखु पाइ तजहिं तनु प्राना।। पुनि धरि धीर कहइ नरनाहू। लै रथु संग सखा तुम्ह जाहू।।
Ram ne sabko samjhaya aur khushi se guru ke paas jhuk gaya. Ganpati, Gauri aur Shiv ji ko namaste karke chal diye. Ashirwad leke Raghu kul ke Raja nikal pade. Jab Ram chale gaye to shehar mein bada udas mahol ho gaya. Logon ke rone ki awaaz suni nahi jaati thi. Lanka aur Ayodhya mein bura shagun dikhne lage. Devta bhi dukh mein doob gaye. Raja hosh mein aaya to Sumitra ko bulaya. Usne kaha, Ram jungle chala gaya par mera jaan nahi ja raha. Yeh body kyun rehti hai mujhme? Itna dukh hai phir bhi jaan nahi ja rahi. Ab thoda samajhdaari dikhake usne kaha, rath leke tum bhi saath jao.
Verse 167 (दोहा/सोरठा)
-सुठि सुकुमार कुमार दोउ जनकसुता सुकुमारि। रथ चढ़ाइ देखराइ बनु फिरेहु गएँ दिन चारि।।81।।
Dono rajkumar aur Janak ki beti Sita, rath mein baithke jungle dekhne jayenge. Chaar din baad wapas aa jayenge.
Verse 168 (चौपाई)
जौ नहिं फिरहिं धीर दोउ भाई। सत्यसंध दृढ़ब्रत रघुराई।। तौ तुम्ह बिनय करेहु कर जोरी। फेरिअ प्रभु मिथिलेसकिसोरी।। जब सिय कानन देखि डेराई। कहेहु मोरि सिख अवसरु पाई।। सासु ससुर अस कहेउ सँदेसू। पुत्रि फिरिअ बन बहुत कलेसू।। पितृगृह कबहुँ कबहुँ ससुरारी। रहेहु जहाँ रुचि होइ तुम्हारी।। एहि बिधि करेहु उपाय कदंबा। फिरइ त होइ प्रान अवलंबा।। नाहिं त मोर मरनु परिनामा। कछु न बसाइ भएँ बिधि बामा।। अस कहि मुरुछि परा महि राऊ। रामु लखनु सिय आनि देखाऊ।।
Agar dono bhai wapas nahi aaye to haath jodke unse vinamra request karna. Sita ko bolo ki wapas aa jao. Jab Sita jungle dekhke dar jaye to sahi waqt pe use samjhana. Sasu sasur ka message dena ki beti wapas aa jao, jungle mein bahut takleef hai. Kabhi pitaji ke ghar raho, kabhi sasural mein. Jahan tumhe achha lage wahan raho. Aisa karke Sita ko wapas laana. Agar woh wapas aa gayi to mera jaan bach jayega. Nahi to mera death ho jayega. Kuch nahi kar paaya, kismet buri thi. Itna kehke raja beh gaya. Ram, Lakshman aur Sita aake usko dikhaye.
Verse 169 (दोहा/सोरठा)
-पाइ रजायसु नाइ सिरु रथु अति बेग बनाइ। गयउ जहाँ बाहेर नगर सीय सहित दोउ भाइ।।82।।
Raja ki permission leke usne jhuk kar salam kiya. Phir rath tezi se chalaya aur shehar ke bahar pahunch gaya jahan Ram aur Lakshman Sita ke saath khade the.
Verse 170 (चौपाई)
तब सुमंत्र नृप बचन सुनाए। करि बिनती रथ रामु चढ़ाए।। चढ़ि रथ सीय सहित दोउ भाई। चले हृदयँ अवधहि सिरु नाई।। चलत रामु लखि अवध अनाथा। बिकल लोग सब लागे साथा।। कृपासिंधु बहुबिधि समुझावहिं। फिरहिं प्रेम बस पुनि फिरि आवहिं।। लागति अवध भयावनि भारी। मानहुँ कालराति अँधिआरी।। घोर जंतु सम पुर नर नारी। डरपहिं एकहि एक निहारी।। घर मसान परिजन जनु भूता। सुत हित मीत मनहुँ जमदूता।। बागन्ह बिटप बेलि कुम्हिलाहीं। सरित सरोवर देखि न जाहीं।।
Sumitra ne raja ka message sunaya aur haath jodke Ram ko rath mein bithaya. Sita aur dono bhai rath mein baith gaye. Dil mein Ayodhya ko namaste karke chale gaye. Ram ke jaate hi Ayodhya ke log anath jaise ho gaye. Sab roye aur peeche peeche chalne lage. Ram ne bahut samjhaya par log pyaar mein wapas jaate the aur phir aa jaate the. Ayodhya darawana lagne lagi jaise koi kali raat ho. Log dar ke maare kaanp rahe the. Ghar masaan jaise lag rahe the, rishtedaar bhoot jaise. Baap bete ke liye Yamraj ke dost jaise the. Bagiche ke ped sukh gaye. Nadi aur talab pehchan mein nahi aa rahe the.
Verse 171 (दोहा/सोरठा)
हय गय कोटिन्ह केलिमृग पुरपसु चातक मोर। पिक रथांग सुक सारिका सारस हंस चकोर।।83।।
Ayodhya mein ghode aur gaye the, karodon ki tadaad mein. Sheher ke jaanwar the, chatake, mor, tota, rath ke pahiye, tota, maina, saaras, hans aur chakor.
Verse 172 (चौपाई)
राम बियोग बिकल सब ठाढ़े। जहँ तहँ मनहुँ चित्र लिखि काढ़े।। नगरु सफल बनु गहबर भारी। खग मृग बिपुल सकल नर नारी।। बिधि कैकेई किरातिनि कीन्ही। जेंहि दव दुसह दसहुँ दिसि दीन्ही।। सहि न सके रघुबर बिरहागी। चले लोग सब ब्याकुल भागी।। सबहिं बिचार कीन्ह मन माहीं। राम लखन सिय बिनु सुखु नाहीं।। जहाँ रामु तहँ सबुइ समाजू। बिनु रघुबीर अवध नहिं काजू।। चले साथ अस मंत्रु दृढ़ाई। सुर दुर्लभ सुख सदन बिहाई।। राम चरन पंकज प्रिय जिन्हही। बिषय भोग बस करहिं कि तिन्हही।।
Ram ke bina sab log wahin khade reh gaye, jaise koi tasveer ban gayi ho. Sheher mein chiryaan, hiran, aur aurtein bhar gaye. Jungle ghana tha. Brahma ne Kaikeyi ko aisa bana diya jaise koi shikari ho, jisne zahar de diya jo sab taraf fail gaya. Logon se Raghukul ke swami ke bina raha nahi ja raha tha. Sab log chalne lage, pareshan ho ke. Sabke dil mein yahi baat thi ki Ram, Lakshman aur Sita ke bina koi khushi nahi. Jahan Ram hai wahan sab hai, Raghukul ke swami ke bina Ayodhya kuch nahi hai. Sab saath chale gaye, ghar chhod ke, jo khushi bhagwan ko bhi mushkil se milti hai. Jinko Ram ke charnon ka pyaar hai, woh duniya ke maze mein kaise phans sakte hain.
Verse 173 (दोहा/सोरठा)
बालक बृद्ध बिहाइ गृँह लगे लोग सब साथ। तमसा तीर निवासु किय प्रथम दिवस रघुनाथ।।84।।
Bacche aur boodhe sab ghar chhod ke nikal pade. Sab log saath saath chale gaye. Pehle din Raghunath ne Tamasa nadi ke kinare rukna kiya.
Verse 174 (चौपाई)
रघुपति प्रजा प्रेमबस देखी। सदय हृदयँ दुखु भयउ बिसेषी।। करुनामय रघुनाथ गोसाँई। बेगि पाइअहिं पीर पराई।। कहि सप्रेम मृदु बचन सुहाए। बहुबिधि राम लोग समुझाए।। किए धरम उपदेस घनेरे। लोग प्रेम बस फिरहिं न फेरे।। सीलु सनेहु छाड़ि नहिं जाई। असमंजस बस भे रघुराई।। लोग सोग श्रम बस गए सोई। कछुक देवमायाँ मति मोई।। जबहिं जाम जुग जामिनि बीती। राम सचिव सन कहेउ सप्रीती।। खोज मारि रथु हाँकहु ताता। आन उपायँ बनिहि नहिं बाता।।
Raghukul ke swami ne dekha ki log pyaar mein pagal ho rahe hain. Unka dil bhi dukhi ho gaya. Raghunath jo the, woh doosron ka dard jaldi samajhte the. Unhone pyaar se naram-naram baatein kari. Ram ne logon ko bahut samjhaya. Dharam ke baare mein bahut bataya, lekin log pyaar mein wapas nahi ja rahe the. Achcha ban ke pyaar karna chhodna mushkil tha. Raghukul ke swami phas gaye. Log dukh aur thakaan mein doob gaye, yeh thoda bhagwan ki maya thi. Jab raat guzar gayi, Ram ne apne mitra se pyaar se kaha ki koi jagah dhundho aur rath chalao, ismein koi aur upay nahi hai.
Verse 175 (दोहा/सोरठा)
राम लखन सुय जान चढ़ि संभु चरन सिरु नाइ।। सचिवँ चलायउ तुरत रथु इत उत खोज दुराइ।।85।।
Ram, Lakshman aur Sumantra jab rath mein baithe aur Shiv ji ke charnon ko sir se touch kiya. Mantri ne turant rath chala diya, idhar-udhar ghuma ke taaki log pichhe na aayein.
Verse 176 (चौपाई)
जागे सकल लोग भएँ भोरू। गे रघुनाथ भयउ अति सोरू।। रथ कर खोज कतहहुँ नहिं पावहिं। राम राम कहि चहु दिसि धावहिं।। मनहुँ बारिनिधि बूड़ जहाजू। भयउ बिकल बड़ बनिक समाजू।। एकहि एक देंहिं उपदेसू। तजे राम हम जानि कलेसू।। निंदहिं आपु सराहहिं मीना। धिग जीवनु रघुबीर बिहीना।। जौं पै प्रिय बियोगु बिधि कीन्हा। तौ कस मरनु न मागें दीन्हा।। एहि बिधि करत प्रलाप कलापा। आए अवध भरे परितापा।। बिषम बियोगु न जाइ बखाना। अवधि आस सब राखहिं प्राना।।
Subah sab log jaag gaye. Jab Raghunath chale gaye toh shor mach gaya. Log rath dhundhne lage, kahin nahi mila. Chaaron taraf bhaag ke Ram Ram chillane lage. Jaise samundar mein jahaj doob gaya ho, waise shehar ke log pareshan ho gaye. Ek dusre ko kehte the ki humne Ram ko chhoda, ab apna dukh samajh lo. Khud ko kosne lage, kehte the ki bina Ram ke yeh zindagi bekaar hai. Agar bhagwan ko yeh judaai deni thi, toh maut kyun nahi di? Aise hi chillate chillate Ayodhya ke log aaye, sab dukhi the. Alag hone ka dard bataya nahi ja sakta. Phir bhi sab umeed rakhte hain ki wapas milenge.
Verse 177 (दोहा/सोरठा)
राम दरस हित नेम ब्रत लगे करन नर नारि। मनहुँ कोक कोकी कमल दीन बिहीन तमारि।।86।।
Ram ke darshan ke liye aurte aur mard vrat rakhne lage. Jaise chakor pakshi chaand ke liye tadapta hai, waise sab Ram ke liye tadap rahe the.
Verse 178 (चौपाई)
सीता सचिव सहित दोउ भाई। सृंगबेरपुर पहुँचे जाई।। उतरे राम देवसरि देखी। कीन्ह दंडवत हरषु बिसेषी।। लखन सचिवँ सियँ किए प्रनामा। सबहि सहित सुखु पायउ रामा।। गंग सकल मुद मंगल मूला। सब सुख करनि हरनि सब सूला।। कहि कहि कोटिक कथा प्रसंगा। रामु बिलोकहिं गंग तरंगा।। सचिवहि अनुजहि प्रियहि सुनाई। बिबुध नदी महिमा अधिकाई।। मज्जनु कीन्ह पंथ श्रम गयऊ। सुचि जलु पिअत मुदित मन भयऊ।। सुमिरत जाहि मिटइ श्रम भारू। तेहि श्रम यह लौकिक ब्यवहारू।।
Sita aur sachiv ke saath dono bhai Shringaverapur pahunch gaye. Ram utre aur Ganga ko dekha. Unhone pranaam kiya, khushi hui. Lakshman, sachiv aur Sita ne bhi pranaam kiya. Ram sabke saath khush the. Ganga sab khushi aur mangal ki jad hai, dukh door karti hai. Ram ne Ganga ki kahaniyan sunayi aur uski lehron ko dekha. Sachiv, bhai aur Sita ko Ganga ki mahatva bataya. Snana kiya, thakan gayi. Saaf paani piya, dil khush hua. Bhagwan ko yaad karne se thakan jaati hai. Yeh snana bhi wahi baat hai.
Verse 179 (दोहा/सोरठा)
सुध्द सचिदानंदमय कंद भानुकुल केतु। चरित करत नर अनुहरत संसृति सागर सेतु।।87।।
Woh bilkul saaf hai, sukh roop hai, brahma roop hai. Bhakton ko prasann karta hai, suryavansh ki shaan hai. Apne karam karta hai, log uske peeche chalte hain. Woh sansar ke samundar se paar karane wala pul hai.
Verse 180 (चौपाई)
यह सुधि गुहँ निषाद जब पाई। मुदित लिए प्रिय बंधु बोलाई।। लिए फल मूल भेंट भरि भारा। मिलन चलेउ हिंयँ हरषु अपारा।। करि दंडवत भेंट धरि आगें। प्रभुहि बिलोकत अति अनुरागें।। सहज सनेह बिबस रघुराई। पूँछी कुसल निकट बैठाई।। नाथ कुसल पद पंकज देखें। भयउँ भागभाजन जन लेखें।। देव धरनि धनु धामु तुम्हारा। मैं जनु नीचु सहित परिवारा।। कृपा करिअ पुर धारिअ पाऊ। थापिय जनु सबु लोगु सिहाऊ।। कहेहु सत्य सबु सखा सुजाना। मोहि दीन्ह पितु आयसु आना।।
Jab Guha ko yeh khabar mili toh woh bahut khush hua. Apne doston ko bulaya. Phal aur sabzi li, bahut saara shishya taiyaar kiya. Milne ke liye chala gaya, dil mein bahut khushi thi. Pranaam kiya, shishya aage rakh ke Prabhu ko dekha, bahut pyaar se. Ram ne bhi pyaar se poochha ki kaisa hai, paas bitha liya. Guha bola ki aapke charan dekh ke bahut khushi hui, main khushkismat hoon. Devta, dharti, sab aapka ghar hai. Main toh nich aadmi hoon, parivaar ke saath. Daya karo, shehar mein raho. Mujhe apna naukar bana lo, sab log khush ho jayenge. Sach batao, mere pitaji ne kya kaha bheja hai.
Verse 181 (दोहा/सोरठा)
बरष चारिदस बासु बन मुनि ब्रत बेषु अहारु। ग्राम बासु नहिं उचित सुनि गुहहि भयउ दुखु भारु।।88।।
Chaudah saal tak tum van mein rahoge. Rishi ban ke, phal aur ghaas khaana. Gaon mein rehna theek nahi hai, yeh sun ke Guha ko bahut dukh hua.
Verse 182 (चौपाई)
राम लखन सिय रूप निहारी। कहहिं सप्रेम ग्राम नर नारी।। ते पितु मातु कहहु सखि कैसे। जिन्ह पठए बन बालक ऐसे।। एक कहहिं भल भूपति कीन्हा। लोयन लाहु हमहि बिधि दीन्हा।। तब निषादपति उर अनुमाना। तरु सिंसुपा मनोहर जाना।। लै रघुनाथहि ठाउँ देखावा। कहेउ राम सब भाँति सुहावा।। पुरजन करि जोहारु घर आए। रघुबर संध्या करन सिधाए।। गुहँ सँवारि साँथरी डसाई। कुस किसलयमय मृदुल सुहाई।। सुचि फल मूल मधुर मृदु जानी। दोना भरि भरि राखेसि पानी।।
Gaon ke logon ne Ram, Lakshman aur Sita ko dekha. Unka roop dekh ke sab pyaar se bolne lage. Log bolne lage, batao toh sahi, kaise maa baap hain jo aise bacchon ko van bhej dete hain. Kuch log kahte the, raja ne theek kiya, humein aankhon ko laabh mila. Phir Nishadon ke sardar ne socha aur ek ped pasand kiya. Usne Ram ko wahan le jaakar dikhaya, Ram ko woh jagah achhi lagi. Gaon walon ko pranaam karke woh log ghar chale gaye. Ram sandhya karne lage. Guha ne achha bistar lagaya, kush ghaas aur naram patton ka. Usne phal aur ghaas rakh diya, paani bhi bowl mein bharkar.
Verse 183 (दोहा/सोरठा)
सिय सुमंत्र भ्राता सहित कंद मूल फल खाइ। सयन कीन्ह रघुबंसमनि पाय पलोटत भाइ।।89।।
Sita, Sumant aur bhai ne kand, jar aur phal khaya. Raghu vans ke ratan ne zameen par bistar lagaya aur aaram kiya.
परंपरागत मान्यता में वनगमन-प्रसंग का पाठ ‘वैराग्य-बुद्धि’ जगाता है, शोक/वियोग में धैर्य देता है, और शरणागति को दृढ़ करता है। विशेषतः गंगा-दर्शन व निषाद-मैत्री वाले अंश का पाठ ‘सत्संग-भाव’ और ‘समता’ बढ़ाकर मन को निर्मल करता है—भवसागर-सेतु (दोहा 87) की भावना के अनुरूप।
कई रामानंदी/मानस-पाठ परंपराओं में शरणागति-भाव दृढ़ करने हेतु ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ का संकीर्तन-सम्पुट या ‘राम राम’ नाम-स्मरण का सम्पुट जोड़ा जाता है; कुछ पाठ-परंपराओं में ‘सियाराममय सब जग जानी’ भी भाव-सम्पुट रूप में लिया जाता है (स्थानीय मर्यादा अनुसार).
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.