Prakarana 9
यह सोपान ‘वैराग्य-प्रवेश’ का द्वार है: राजधर्म/गृहस्थ-व्यवस्था के बीच राम का वनगमन दिखाता है कि मुक्ति-मार्ग में ‘प्रिय’ (सुख, राज्य, लोक-प्रतिष्ठा) का त्याग नहीं, बल्कि ‘धर्म-निष्ठ’ समर्पण प्रधान है। अयोध्या काण्ड में करुण-रस के माध्यम से आसक्ति की जड़ें उजागर होती हैं और भक्त को शिक्षा मिलती है कि प्रेम (प्रेम-भक्ति) शोक में भी भगवान की ओर ले जाने वाली शक्ति है। यह चरण साधक को ‘लोक-बंधन’ से ‘ईश्वर-शरण’ की ओर मोड़ता है—जहाँ राम-चरित स्वयं साधना का अनुशासन बन जाता है।
अयोध्याकाण्डाचा प्रधान रस करुण आहे; पण ही करुणा ‘निराशा’ नाही—ती वैराग्याचा संस्कार आहे. प्रस्तुत अंशात रामांचे लोक-समुदायाला समजावणे, गुरु-वंदना, आणि नगर-जनांचे व्याकुळ प्रेम—हे तिन्ही मिळून ‘धर्म बनाम आसक्ती’ची तीव्र नाटकीयता रचतात. तुलसींच्या धर्म-दृष्टीत रामांचे वनगमन ही केवळ राजकीय घटना नसून, साधकाच्या अंतःकरणातील ‘अहं-राज्य’ सोडण्याची दीक्षा आहे. नगराचा अंधकार-रूपक (कालरात्रि, मसान, भूता) दाखवितो की भगवद्-वियोगात संसाराचे सौंदर्य क्षीण होते; तर गंगा-दर्शन आणि निषाद-मैत्री (गुह) भक्तीच्या सामाजिक-समावेशी स्वरूपाला पुष्टी देतात. म्हणून हा काण्ड मानस-रचनेतील मध्य-सेतु ठरतो: बालकाण्डातील ‘उत्पत्ति-भक्ति’पुढे जाऊन तो ‘त्याग-भक्ति’ व ‘शरणागती’ची पायरी बनतो, जिथे सगुण लीलेंतूनच निर्गुण सत्य (त्याग, समता, करुणा) प्रकाशित होते.
Characters
Verses
चौपाई 80.1-4
निकसि बसिष्ठ द्वार भए ठाढ़े।देखे लोग बिरह दव दाढ़े।।
कहि प्रिय बचन सकल समुझाए।बिप्र बृंद रघुबीर बोलाए।।
गुर सन कहि बरषासन दीन्हे।आदर दान बिनय बस कीन्हे।।
जाचक दान मान संतोषे।मीत पुनीत प्रेम परितोषे।।
दासीं दास बोलाइ बहोरी।गुरहि सौंपि बोले कर जोरी।।
सब कै सार सँभार गोसाईं।करबि जनक जननी की नाई।।
बारहिं बार जोरि जुग पानी।कहत रामु सब सन मृदु बानी।।
सोइ सब भाँति मोर हितकारी।जेहि तें रहै भुआल सुखारी।।
nikasi basiṣṭha dvāra bhae ṭhāṛhe |dekhe loga biraha dava dāṛhe ||
kahi priya bacana sakala samujhāe |bipra bṛṁda raghubīra bolāe ||
gura sana kahi baraṣāsana dīnhe |ādara dāna binaya basa kīnhe ||
jācaka dāna māna saṁtoṣe |mīta punīta prema paritoṣe ||
dāsīṁ dāsa bolāi bahorī |gurahi sauṁpi bole kara jorī ||
saba kai sāra sãbhāra gosāīṁ |karabi janaka jananī kī nāī ||
bārahiṁ bāra jori juga pānī |kahata rāmu saba sana mṛdu bānī ||
soi saba bhā̃ti mora hitakārī |jehi teṁ rahai bhuāla sukhārī ||
बाहेर येऊन वसिष्ठाच्या दरवाज्यात उभे राहिले. लोकांना विरहाच्या अग्नीने जळताना पाहिले. प्रिय वचने सांगून सर्वांना समजावले. रघुवीराने ब्राह्मणांच्या समूहाला बोलावले. गुरूंना सांगून त्यांना वर्षभराचे भरण-पोषण दिले. आदर, दान आणि विनयाने त्यांना वश केले. याचकांना दान आणि मानाने संतुष्ट केले. पवित्र मित्रांना प्रेमाने प्रसन्न केले. मग दासी आणि दासांना बोलावले. गुरूंना सोपून हात जोडून बोलले. "स्वामी, सर्वांची व्यवस्था सांभाळा, जनक आणि जननीप्रमाणे करा." वारंवार दोन्ही हात जोडून राम सर्वांशी कोमल वचने बोलले. "ज्यामुळे राजा सुखी राहील तोच सर्व प्रकारे माझा हितकारी आहे."
दोहा 80
मातु सकल मोरे बिरहँ जेहिं न होहिं दुख दीन।सोइ उपाउ तुम्ह करेहु सब पुर जन परम प्रबीन।।80।।
mātu sakala more birahã jehiṁ na hohiṁ dukha dīna |soi upāu tumha karehu saba pura jana parama prabīna ||80||
माझ्या सर्व आईंना माझ्या विरहाने दुःखी आणि दीन होऊ नये. हे नगरातील सर्व अत्यंत कुशल नागरिकांनो, तुम्ही जो उपाय यासाठी योग्य आहे तो करा.
चौपाई 81.1-4
एहि बिधि राम सबहि समुझावा।गुर पद पदुम हरषि सिरु नावा।।
गनपती गौरि गिरीसु मनाई।चले असीस पाइ रघुराई।।
राम चलत अति भयउ बिषादू।सुनि न जाइ पुर आरत नादू।।
कुसगुन लंक अवध अति सोकू।हहरष बिषाद बिबस सुरलोकू।।
गइ मुरुछा तब भूपति जागे।बोलि सुमंत्रु कहन अस लागे।।
रामु चले बन प्रान न जाहीं।केहि सुख लागि रहत तन माहीं।।
एहि तें कवन ब्यथा बलवाना।जो दुखु पाइ तजहिं तनु प्राना।।
पुनि धरि धीर कहइ नरनाहू।लै रथु संग सखा तुम्ह जाहू।।
ehi bidhi rāma sabahi samujhāvā |gura pada paduma haraṣi siru nāvā ||
ganapatī gauri girīsu manāī |cale asīsa pāi raghurāī ||
rāma calata ati bhayau biṣādū |suni na jāi pura ārata nādū ||
kusaguna laṁka avadha ati sokū |haharaṣa biṣāda bibasa suralokū ||
gai muruchā taba bhūpati jāge |boli sumaṁtru kahana asa lāge ||
rāmu cale bana prāna na jāhīṁ |kehi sukha lāgi rahata tana māhīṁ ||
ehi teṁ kavana byathā balavānā |jo dukhu pāi tajahiṁ tanu prānā ||
puni dhari dhīra kahai naranāhū |lai rathu saṁga sakhā tumha jāhū ||
अशाप्रकारे रामाने सर्वांना समजावले, आणि आनंदाने गुरूच्या चरणकमलांना शीश नमवले। गणपती, गौरी आणि शिव यांना प्रसन्न करून आशीर्वाद घेऊन रघुराज निघाले। राम निघाले तेव्हा नगरावर मोठा शोक पडला; त्यातून उठलेला आर्तनाद ऐकणे असह्य होते। लंकेत वाईट शकुन आणि अयोध्येत अतिशय शोक होता; स्वर्गलोक हर्ष आणि शोक या दोन्हीनी व्यापला होता. तेव्हा राजा मूर्छेतून जागा झाला, आणि सुमंत्राला बोलावून असे म्हणू लागला. राम तर वनाला निघाले, पण माझा प्राण जात नाही; कोणत्या सुखासाठी तो शरीरात राहतो? याहून अधिक बलवान कोणते दुःख असू शकेल, जे पावून मनुष्य शरीर आणि प्राण सोडून देई? मग धैर्य धरून राजा म्हणाले: हे मित्रा, रथ घेऊन तू त्यांच्यासोबत जा.
दोहा 81
सुठि सुकुमार कुमार दोउ जनकसुता सुकुमारि।रथ चढ़ाइ देखराइ बनु फिरेहु गएँ दिन चारि।।81।।
suṭhi sukumāra kumāra dou janakasutā sukumāri |ratha caṛhāi dekharāi banu phirehu gaẽ dina cāri ||81||
दोन्ही कुमार अतिशय सुकुमार आहेत आणि जनकसुता सुद्धा सुकुमार आहे। त्यांना रथावर बसवून वन दाखवा आणि चार दिवस उलटल्यावर परत या।
चौपाई 82.1-4
जौ नहिं फिरहिं धीर दोउ भाई।सत्यसंध दृढ़ब्रत रघुराई।।
तौ तुम्ह बिनय करेहु कर जोरी।फेरिअ प्रभु मिथिलेसकिसोरी।।
जब सिय कानन देखि डेराई।कहेहु मोरि सिख अवसरु पाई।।
सासु ससुर अस कहेउ सँदेसू।पुत्रि फिरिअ बन बहुत कलेसू।।
पितृगृह कबहुँ कबहुँ ससुरारी।रहेहु जहाँ रुचि होइ तुम्हारी।।
एहि बिधि करेहु उपाय कदंबा।फिरइ त होइ प्रान अवलंबा।।
नाहिं त मोर मरनु परिनामा।कछु न बसाइ भएँ बिधि बामा।।
अस कहि मुरुछि परा महि राऊ।रामु लखनु सिय आनि देखाऊ।।
jau nahiṁ phirahiṁ dhīra dou bhāī |satyasaṁdha dṛṛhabrata raghurāī ||
tau tumha binaya karehu kara jorī |pheria prabhu mithilesakisorī ||
jaba siya kānana dekhi ḍerāī |kahehu mori sikha avasaru pāī ||
sāsu sasura asa kaheu sãdesū |putri phiria bana bahuta kalesū ||
pitṛgṛha kabahũ kabahũ sasurārī |rahehu jahā̃ ruci hoi tumhārī ||
ehi bidhi karehu upāya kadaṁbā |phirai ta hoi prāna avalaṁbā ||
nāhiṁ ta mora maranu parināmā |kachu na basāi bhaẽ bidhi bāmā ||
asa kahi muruchi parā mahi rāū |rāmu lakhanu siya āni dekhāū ||
जर दोन्ही धैर्यवान भाऊ परत आले नाहीत, कारण रघुनाथ राम सत्यप्रतिज्ञ आणि दृढव्रती आहेत, तर तू हात जोडून विनवणे: "हे प्रभो, मिथिलेशाच्या कन्येला परत धाड." जेव्हा सीता वन पाहून भयभीत होईल, तेव्हा संधी साधून तिला माझा उपदेश सांगणे. सांगणे की सासू-सासर्यांनी हा संदेश पाठवला आहे: "लेकी, परत ये; वनात खूप कष्ट आहे." "कधी पित्याच्या घरी, कधी सासरी, जिथे तुला आवडेल तिथे राहा." अशाप्रकारे सर्व प्रकारचे उपाय करणे; ती परत आली तर माझ्या प्राणांना आधार मिळेल. नाहीतर माझा मृत्यूच फळ होईल; भाग्य विपरीत झाल्यामुळे मी काही करू शकत नाही. असे म्हणून राजा मूर्छित होऊन जमिनीवर कोसळला, ओरडत: "राम, लक्ष्मण आणि सीतेला आणून मला दाखवा!"
दोहा 82
पाइ रजायसु नाइ सिरु रथु अति बेग बनाइ।गयउ जहाँ बाहेर नगर सीय सहित दोउ भाइ।।82।।
pāi rajāyasu nāi siru rathu ati bega banāi |gayau jahā̃ bāhera nagara sīya sahita dou bhāi ||82||
राजाची आज्ञा मिळवून डोके वाकवून सुमंत्राने अतिशय वेगाने रथ तयार केला, आणि नगराच्या बाहेर त्या ठिकाणी गेला जेथे सीतासहित दोन्ही बंधू होते.
चौपाई 83.1-4
तब सुमंत्र नृप बचन सुनाए।करि बिनती रथ रामु चढ़ाए।।
चढ़ि रथ सीय सहित दोउ भाई।चले हृदयँ अवधहि सिरु नाई।।
चलत रामु लखि अवध अनाथा।बिकल लोग सब लागे साथा।।
कृपासिंधु बहुबिधि समुझावहिं।फिरहिं प्रेम बस पुनि फिरि आवहिं।।
लागति अवध भयावनि भारी।मानहुँ कालराति अँधिआरी।।
घोर जंतु सम पुर नर नारी।डरपहिं एकहि एक निहारी।।
घर मसान परिजन जनु भूता।सुत हित मीत मनहुँ जमदूता।।
बागन्ह बिटप बेलि कुम्हिलाहीं।सरित सरोवर देखि न जाहीं।।
taba sumaṁtra nṛpa bacana sunāe |kari binatī ratha rāmu caṛhāe ||
caṛhi ratha sīya sahita dou bhāī |cale hṛdayã avadhahi siru nāī ||
calata rāmu lakhi avadha anāthā |bikala loga saba lāge sāthā ||
kṛpāsiṁdhu bahubidhi samujhāvahiṁ |phirahiṁ prema basa puni phiri āvahiṁ ||
lāgati avadha bhayāvani bhārī |mānahũ kālarāti ãdhiārī ||
ghora jaṁtu sama pura nara nārī |ḍarapahiṁ ekahi eka nihārī ||
ghara masāna parijana janu bhūtā |suta hita mīta manahũ jamadūtā ||
bāganha biṭapa beli kumhilāhīṁ |sarita sarovara dekhi na jāhīṁ ||
त्यावेळी सुमंत्राने राजाचे वचन सांगितले आणि विनवणी करून रामाला रथावर बसवले। रथावर बसून सीतासहित दोन्ही बंधू निघाले, हृदयात अयोध्येला शिर नमवत। रामाला निघताना पाहून आणि अयोध्या अनाथ झाली असे जाणून, सर्व जन व्याकुल होऊन त्याच्या सोबत लागले। करुणासिंधू त्यांना अनेक प्रकारे समजावून सांगत, ते प्रेमाच्या वशी लागले परत फिरत आणि पुन्हा त्याच्या मागे येत. अयोध्या अतिशय भयावनी वाटू लागली, जणू काळाची अंधारी रात्र. नगरातील पुरुष आणि स्त्रिया भयंकर प्राण्यांप्रमाणे होते, एकमेकांना पाहून कापत होते. घरे स्मशान आणि नातेवाई भूतांप्रमाणे, पुत्र, हितचिंतक आणि मित्र यमदूतांप्रमाणे वाटत होते. बागांमधील वृक्ष आणि वेलींचा मुरझावा आला, आणि नद्या तसेच सरोवरे पाहण्यायोग्य राहिली नाहीत.
दोहा 83
हय गय कोटिन्ह केलिमृग पुरपसु चातक मोर।पिक रथांग सुक सारिका सारस हंस चकोर।।83।।
haya gaya koṭinha kelimṛga purapasu cātaka mora |pika rathāṁga suka sārikā sārasa haṁsa cakora ||83||
कोट्यावधी घोडे आणि हत्ती, पाळीव हरीण, नगराची जनावरे, चातक पक्षी आणि मोर, कोकिळ, चक्रवाक, पोपट आणि सारिका, सारस, हंस आणि चकोर।
चौपाई 84.1-4
राम बियोग बिकल सब ठाढ़े।जहँ तहँ मनहुँ चित्र लिखि काढ़े।।
नगरु सफल बनु गहबर भारी।खग मृग बिपुल सकल नर नारी।।
बिधि कैकेई किरातिनि कीन्ही।जेंहि दव दुसह दसहुँ दिसि दीन्ही।।
सहि न सके रघुबर बिरहागी।चले लोग सब ब्याकुल भागी।।
सबहिं बिचार कीन्ह मन माहीं।राम लखन सिय बिनु सुखु नाहीं।।
जहाँ रामु तहँ सबुइ समाजू।बिनु रघुबीर अवध नहिं काजू।।
चले साथ अस मंत्रु दृढ़ाई।सुर दुर्लभ सुख सदन बिहाई।।
राम चरन पंकज प्रिय जिन्हही।बिषय भोग बस करहिं कि तिन्हही।।
rāma biyoga bikala saba ṭhāṛhe |jahã tahã manahũ citra likhi kāṛhe ||
nagaru saphala banu gahabara bhārī |khaga mṛga bipula sakala nara nārī ||
bidhi kaikeī kirātini kīnhī |jeṁhi dava dusaha dasahũ disi dīnhī ||
sahi na sake raghubara birahāgī |cale loga saba byākula bhāgī ||
sabahiṁ bicāra kīnha mana māhīṁ |rāma lakhana siya binu sukhu nāhīṁ ||
jahā̃ rāmu tahã sabui samājū |binu raghubīra avadha nahiṁ kājū ||
cale sātha asa maṁtru dṛṛhāī |sura durlabha sukha sadana bihāī ||
rāma carana paṁkaja priya jinhahī |biṣaya bhoga basa karahiṁ ki tinhahī ||
रामाच्या विरहाने सर्व व्याकुल उभे राहिले, जणू चित्रात काढून जिथे तिथे उभे केले असतील। नगर घने आणि भारी वनासारखे होते, आणि सर्व नर-नारी त्यातील अनेक पक्षी आणि हरीण होते। विधात्याने कैकेयीला किरातिनी बनवले, जिने दहाही दिशांना असह्य दावानल पेटवला। रघुबराच्या विरहाची आग सहन न शकले, सर्व लोक व्याकुल होऊन पळू लागले। सर्वांनी आपल्या मनात विचार केला की राम, लक्ष्मण आणि सीता शिवाय सुख नाही। जिथे राम आहेत तिथे सर्व समाज आहे; रघुवीराशिवाय अयोध्या कामाची नाही। असा दृढ निश्चय करून ते त्याच्यासोबत निघाले, सोडून असे सुखदायी घर ज्यांचे सुख देवांनाही दुर्लभ आहेत। ज्यांना रामाचे चरण-कमळ प्रिय आहेत, त्यांच्यावर काय विषय-भोग वश करू शकतात?
दोहा 84
बालक बृद्ध बिहाइ गृँह लगे लोग सब साथ।तमसा तीर निवासु किय प्रथम दिवस रघुनाथ।।84।।
bālaka bṛddha bihāi gṛ̃ha lage loga saba sātha |tamasā tīra nivāsu kiya prathama divasa raghunātha ||84||
बालक आणि वृद्ध आपली घरे सोडून सर्व लोक सोबत चालू लागले। पहिल्या दिवशी रघुनाथांनी तमसा नदीच्या तीरावर निवास केला।
चौपाई 85.1-4
रघुपति प्रजा प्रेमबस देखी।सदय हृदयँ दुखु भयउ बिसेषी।।
करुनामय रघुनाथ गोसाँई।बेगि पाइअहिं पीर पराई।।
कहि सप्रेम मृदु बचन सुहाए।बहुबिधि राम लोग समुझाए।।
किए धरम उपदेस घनेरे।लोग प्रेम बस फिरहिं न फेरे।।
सीलु सनेहु छाड़ि नहिं जाई।असमंजस बस भे रघुराई।।
लोग सोग श्रम बस गए सोई।कछुक देवमायाँ मति मोई।।
जबहिं जाम जुग जामिनि बीती।राम सचिव सन कहेउ सप्रीती।।
खोज मारि रथु हाँकहु ताता।आन उपायँ बनिहि नहिं बाता।।
raghupati prajā premabasa dekhī |sadaya hṛdayã dukhu bhayau biseṣī ||
karunāmaya raghunātha gosā̃ī |begi pāiahiṁ pīra parāī ||
kahi saprema mṛdu bacana suhāe |bahubidhi rāma loga samujhāe ||
kie dharama upadesa ghanere |loga prema basa phirahiṁ na phere ||
sīlu sanehu chāṛi nahiṁ jāī |asamaṁjasa basa bhe raghurāī ||
loga soga śrama basa gae soī |kachuka devamāyā̃ mati moī ||
jabahiṁ jāma juga jāmini bītī |rāma saciva sana kaheu saprītī ||
khoja māri rathu hā̃kahu tātā |āna upāyã banihi nahiṁ bātā ||
रघुपतींनी प्रजा प्रेमाने वश झालेली पाहिली, त्यांच्या करुण हृदयाला फार दुःख झाले. करुणामय रघुनाथ गोस्वामी लवकरच दुसऱ्यांचे दुःख अनुभवतात. प्रेमाने कोमल व सुंदर वचने बोलून रामांनी लोकांना अनेक प्रकारे समजावले. त्यांनी अनेक धर्मोपदेश दिले, पण लोक प्रेमाच्या वशीभूत झाले, माघारी फिरले नाहीत. त्यांचे शील व स्नेह असे होते की त्यांना सोडता येत नव्हते, रघुराज दुविधेत पडले. लोक शोक व थकव्याने ग्रासले गेले व झोपी गेले, त्यांचे मन थोडे देवमायेने मोहित झाले होते. जेव्हा रात्रीचे दोन प्रहर उलटले, तेव्हा रामांनी प्रेमाने मंत्र्याशी बोलले. हे तात, ठसे मिटवून रथ चालव, दुसऱ्या उपायाने हे काम जमणार नाही.
दोहा 85
राम लखन सुय जान चढ़ि संभु चरन सिरु नाइ।सचिवँ चलायउ तुरत रथु इत उत खोज दुराइ।।85।।
rāma lakhana suya jāna caṛhi saṁbhu carana siru nāi |sacivã calāyau turata rathu ita uta khoja durāi ||85||
राम, लक्ष्मण आणि सीता यांनी शंभूच्या चरणांवर शिर ठेवून रथावर बसले. सचिवाने त्वरित रथ चालविला, इकडे-तिकडे फिरून त्यांचे ठिपके लपविले.
चौपाई 86.1-4
जागे सकल लोग भएँ भोरू।गे रघुनाथ भयउ अति सोरू।।
रथ कर खोज कतहहुँ नहिं पावहिं।राम राम कहि चहु दिसि धावहिं।।
मनहुँ बारिनिधि बूड़ जहाजू।भयउ बिकल बड़ बनिक समाजू।।
एकहि एक देंहिं उपदेसू।तजे राम हम जानि कलेसू।।
निंदहिं आपु सराहहिं मीना।धिग जीवनु रघुबीर बिहीना।।
जौं पै प्रिय बियोगु बिधि कीन्हा।तौ कस मरनु न मागें दीन्हा।।
एहि बिधि करत प्रलाप कलापा।आए अवध भरे परितापा।।
बिषम बियोगु न जाइ बखाना।अवधि आस सब राखहिं प्राना।।
jāge sakala loga bhaẽ bhorū |ge raghunātha bhayau ati sorū ||
ratha kara khoja katahahũ nahiṁ pāvahiṁ |rāma rāma kahi cahu disi dhāvahiṁ ||
manahũ bārinidhi būṛa jahājū |bhayau bikala baṛa banika samājū ||
ekahi eka deṁhiṁ upadesū |taje rāma hama jāni kalesū ||
niṁdahiṁ āpu sarāhahiṁ mīnā |dhiga jīvanu raghubīra bihīnā ||
jauṁ pai priya biyogu bidhi kīnhā |tau kasa maranu na māgeṁ dīnhā ||
ehi bidhi karata pralāpa kalāpā |āe avadha bhare paritāpā ||
biṣama biyogu na jāi bakhānā |avadhi āsa saba rākhahiṁ prānā ||
सर्व लोक जागे, भोर झाली, आणि रघुनाथ गेले म्हणून मोठा कोलाहल झाला। रथाचा ठसा कुठेही सापडत नाही, 'राम राम' म्हणत चारी दिशांनी धावत सुटले। जणू समुद्रात जहाज बुडले आणि मोठा व्यापाऱ्यांचा समूह हादरला। एकमेकांना सांगत: 'रामाने आपले दुःख जाणून आपला त्याग केला।' स्वतःची निंदा करत आणि माशांची स्तुती करत म्हणत: 'रघुवीराशिवाय जीव धिक्कार।' जर विधिने प्रियाचा वियोग केला, तर मरण का दिले नाही जेव्ही आपण मागितले? अशा प्रकारे अनेक प्रलाप करीत ते अयोध्येत आले, जळजळीत दुःखाने भरलेले। तीव्र वियोग सांगता येत नाही; सर्व प्राणी अवधीची आशा धरतात।
दोहा 86
राम दरस हित नेम ब्रत लगे करन नर नारि।मनहुँ कोक कोकी कमल दीन बिहीन तमारि।।86।।
rāma darasa hita nema brata lage karana nara nāri |manahũ koka kokī kamala dīna bihīna tamāri ||86||
रामाच्या दर्शनासाठी स्त्री-पुरुषांनी नेम आणि व्रते पाळायला सुरुवात केली; ते अंधाराच्या शत्रूच्या अभावी हताश झालेले चकवा, चकवी आणि कमळ यांच्यासारखे दिसत होते।
चौपाई 87.1-4
सीता सचिव सहित दोउ भाई।सृंगबेरपुर पहुँचे जाई।।
उतरे राम देवसरि देखी।कीन्ह दंडवत हरषु बिसेषी।।
लखन सचिवँ सियँ किए प्रनामा।सबहि सहित सुखु पायउ रामा।।
गंग सकल मुद मंगल मूला।सब सुख करनि हरनि सब सूला।।
कहि कहि कोटिक कथा प्रसंगा।रामु बिलोकहिं गंग तरंगा।।
सचिवहि अनुजहि प्रियहि सुनाई।बिबुध नदी महिमा अधिकाई।।
मज्जनु कीन्ह पंथ श्रम गयऊ।सुचि जलु पिअत मुदित मन भयऊ।।
सुमिरत जाहि मिटइ श्रम भारू।तेहि श्रम यह लौकिक ब्यवहारू।।
sītā saciva sahita dou bhāī |sṛṁgaberapura pahũce jāī ||
utare rāma devasari dekhī |kīnha daṁḍavata haraṣu biseṣī ||
lakhana sacivã siyã kie pranāmā |sabahi sahita sukhu pāyau rāmā ||
gaṁga sakala muda maṁgala mūlā |saba sukha karani harani saba sūlā ||
kahi kahi koṭika kathā prasaṁgā |rāmu bilokahiṁ gaṁga taraṁgā ||
sacivahi anujahi priyahi sunāī |bibudha nadī mahimā adhikāī ||
majjanu kīnha paṁtha śrama gayaū |suci jalu piata mudita mana bhayaū ||
sumirata jāhi miṭai śrama bhārū |tehi śrama yaha laukika byavahārū ||
सीता आणि मंत्री यांसह दोन्ही बंधू शृंगवेरपुरला पोहोचले. राम उतरले आणि देवांची नदी पाहून विशेष आनंदाने दंडवत प्रणाम केले. लक्ष्मण, मंत्री आणि सीता यांनी प्रणाम केले आणि राम सर्वांसह सुख मिळवून आनंदित झाले. गंगा सर्व आनंद आणि मंगळ्याचे मूळ आहे, सर्व सुख देणारी आणि सर्व पीडा दूर करणारी आहे. कोटी-कोटी कथा आणि प्रसंग सांगत सांगत राम गंगेच्या लाटांकडे पाहत होते. मंत्री, धाकट्या बंधू आणि प्रिय सीता यांना त्यांनी दिव्य नदीची अधिक महिमा सांगितली. त्यांनी स्नान केले, मार्गाचा थकवा गेला, शुद्ध जल पीऊन त्यांचे मन आनंदित झाले. ज्यांच्या स्मरणाने थकव्याचा भार मिटतो, त्यांच्यासाठी थकवा म्हणणे हा केवळ लौकिक व्यवहार आहे.
दोहा 87
सुद्ध सच्चिदानंदमय कंद भानुकुल केतु।चरित करत नर अनुहरत संसृति सागर सेतु।।87।।
suddha saccidānaṁdamaya kaṁda bhānukula ketu |carita karata nara anuharata saṁsṛti sāgara setu ||87||
शुद्ध, सच्चिदानंदमय, सूर्यवंशाचा ध्वज आणि आनंदाचे मूळ असे राम, संसारसागराचा सेतू असूनही मनुष्यांच्या चरित्राचे अनुकरण करतात.
चौपाई 88.1-4
यह सुधि गुहँ निषाद जब पाई।मुदित लिए प्रिय बंधु बोलाई।।
लिए फल मूल भेंट भरि भारा।मिलन चलेउ हियँ हरषु अपारा।।
करि दंडवत भेंट धरि आगें।प्रभुहि बिलोकत अति अनुरागें।।
सहज सनेह बिबस रघुराई।पूँछी कुसल निकट बैठाई।।
नाथ कुसल पद पंकज देखें।भयउँ भागभाजन जन लेखें।।
देव धरनि धनु धामु तुम्हारा।मैं जनु नीचु सहित परिवारा।।
कृपा करिअ पुर धारिअ पाऊ।थापिय जनु सबु लोगु सिहाऊ।।
कहेहु सत्य सबु सखा सुजाना।मोहि दीन्ह पितु आयसु आना।।
yaha sudhi guhã niṣāda jaba pāī |mudita lie priya baṁdhu bolāī ||
lie phala mūla bheṁṭa bhari bhārā |milana caleu hiyã haraṣu apārā ||
kari daṁḍavata bheṁṭa dhari āgeṁ |prabhuhi bilokata ati anurāgeṁ ||
sahaja saneha bibasa raghurāī |pū̃chī kusala nikaṭa baiṭhāī ||
nātha kusala pada paṁkaja dekheṁ |bhayaũ bhāgabhājana jana lekheṁ ||
deva dharani dhanu dhāmu tumhārā |maiṁ janu nīcu sahita parivārā ||
kṛpā karia pura dhāria pāū |thāpiya janu sabu logu sihāū ||
kahehu satya sabu sakhā sujānā |mohi dīnha pitu āyasu ānā ||
जेव्हा निषाद गुह याने ही बातमी मिळवली, तेव्हा तो आनंदित होऊन आपल्या प्रिय बांधवांना बोलावून घेतले. त्याने फळमुळे घेऊन भेटीच्या भारी टोपल्या भरल्या आणि हृदयात अपार आनंद घेऊन भेटायला निघाला. दंडवत् प्रणाम करून भेट पुढे ठेवली आणि प्रभूंकडे अतिशय अनुरागाने पाहिले. सहज स्नेहाने वश झालेल्या रघुरायांनी त्याला जवळ बसवले आणि कुशल विचारले. "नाथ, आपले चरणकमळ पाहून मी कुशल आहे. आपल्या दासांमध्ये मी भाग्यवान झालो असे मानतो." "देवा, भूमी, धन आणि घर सर्व आपले आहे. मी तर नीच आहे, माझा परिवारही." "कृपा करा, आपला चरण नगरात ठेवा आणि मला आपला दास म्हणून स्थापित करा, जेणेकरून सर्व लोक माझ्यावर ईर्ष्या करतील." राम म्हणाले: "ज्ञानी सख्या, तू जे सर्व सांगितले ते सत्य आहे, पण माझ्या पित्याने मला दुसरी आज्ञा दिली आहे."
दोहा 88
बरष चारिदस बासु बन मुनि ब्रत बेषु अहारु।ग्राम बासु नहिं उचित सुनि गुहहि भयउ दुखु भारु।।88।।
baraṣa cāridasa bāsu bana muni brata beṣu ahāru |grāma bāsu nahiṁ ucita suni guhahi bhayau dukhu bhāru ||88||
चौदा वर्षे मी वनात वास करीन, मुनीचे व्रत, वेष आणि आहार धारण करत; गावात वास करणे योग्य नाही। हे ऐकून गुहाला भारी दुःख झाले।
चौपाई 89.1-4
राम लखन सिय रूप निहारी।कहहिं सप्रेम ग्राम नर नारी।।
ते पितु मातु कहहु सखि कैसे।जिन्ह पठए बन बालक ऐसे।।
एक कहहिं भल भूपति कीन्हा।लोयन लाहु हमहि बिधि दीन्हा।।
तब निषादपति उर अनुमाना।तरु सिंसुपा मनोहर जाना।।
लै रघुनाथहि ठाउँ देखावा।कहेउ राम सब भाँति सुहावा।।
पुरजन करि जोहारु घर आए।रघुबर संध्या करन सिधाए।।
गुहँ सँवारि साँथरी डसाई।कुस किसलयमय मृदुल सुहाई।।
सुचि फल मूल मधुर मृदु जानी।दोना भरि भरि राखेसि पानी।।
rāma lakhana siya rūpa nihārī |kahahiṁ saprema grāma nara nārī ||
te pitu mātu kahahu sakhi kaise |jinha paṭhae bana bālaka aise ||
eka kahahiṁ bhala bhūpati kīnhā |loyana lāhu hamahi bidhi dīnhā ||
taba niṣādapati ura anumānā |taru siṁsupā manohara jānā ||
lai raghunāthahi ṭhāũ dekhāvā |kaheu rāma saba bhā̃ti suhāvā ||
purajana kari johāru ghara āe |raghubara saṁdhyā karana sidhāe ||
guhã sãvāri sā̃tharī ḍasāī |kusa kisalayamaya mṛdula suhāī ||
suci phala mūla madhura mṛdu jānī |donā bhari bhari rākhesi pānī ||
राम, लक्ष्मण आणि सीता यांचे रूप पाहून गावाचे स्त्री-पुरुष प्रेमाने म्हणू लागले। हे सखी, ते आई-वडील कसे असतील ज्यांनी असे बालक वनात पाठवले? एक म्हणाले: राजाने उत्तम केले, कारण विधात्याने आमच्या डोळ्यांना हा लाभ दिला आहे। तेव्हा निषादपतीने हृदयात विचार केला आणि सिंसुपा वृक्ष एक मनोहर ठिकाण समजले। रघुनाथांना घेऊन ते ठिकाण दाखवले, आणि राम म्हणाले की ते सर्व प्रकारे सुहावणारे आहे। नगराच्या लोकांनी आदर करून घरी गेले, आणि रघुवर संध्या करण्यास गेले। गुहाने एक शय्या सजवून पसरली, कुश आणि कोमल पानांनी बनलेली मऊ आणि सुंदर। शुद्ध, गोड आणि कोमल फळ-मुळे ओळखून त्याने दोण्यात वारंवार भरून पाणी ठेवले.
दोहा 89
सिय सुमंत्र भ्राता सहित कंद मूल फल खाइ।सयन कीन्ह रघुबंसमनि पाय पलोटत भाइ।।89।।
siya sumaṁtra bhrātā sahita kaṁda mūla phala khāi |sayana kīnha raghubaṁsamani pāya paloṭata bhāi ||89||
सीता, सुमंत्र आणि बंधू यांच्यासह कंदमूळ आणि फळे खाऊन रघुकुलमणी झोपीस गेले, तर बंधू त्यांचे चरण चेपू लागले.
Inside Prakarana 9
Bhakti highlights
(1) करुणा का आध्यात्मिक उपयोग: वियोग-शोक भक्त को तोड़ता नहीं, भीतर की आसक्ति पहचानकर भगवान की ओर मोड़ता है। (2) ‘प्रिय’ बनाम ‘धर्म’: राम दिखाते हैं कि त्याग का सार वस्तु-त्याग नहीं, धर्म-निष्ठ समर्पण है—लोक-प्रतिष्ठा/सुख के ऊपर मर्यादा। (3) गुरु-शरण और अनुशासन: वसिष्ठ-द्वार पर गुरु-वंदना बताती है कि भक्ति भावुकता नहीं; वह परंपरा, विनय और नियम से पुष्ट होती है। (4) लोक-प्रेम का शोधन: नगर-जन का बेकल प्रेम संकेत देता है कि सच्चा प्रेम रोता भी है, पर अंततः शरणागति में पकता है। (5) राम-चरित साधना बनता है: इस क्षण में ‘वनगमन’ साधक के भीतर अहंकार-राज्य छोड़ने और ईश्वर-शरण स्वीकारने का अभ्यास बन जाता है।
Compositional abstract
अयोध्या काण्ड का प्रधान रस करुण है, पर यह करुणा ‘निराशा’ नहीं—यह वैराग्य का संस्कार है। प्रस्तुत अंश में राम का लोक-समुदाय को समझाना, गुरु-वंदना, और नगर-जन का बेकल प्रेम—तीनों मिलकर ‘धर्म बनाम आसक्ति’ की तीव्र नाटकीयता रचते हैं। तुलसी की धर्म-दृष्टि में राम का वनगमन केवल राजनीतिक घटना नहीं, साधक के भीतर ‘अहं-राज्य’ छोड़ने की दीक्षा है। नगर का अंधकार-रूपक (कालरात्रि, मसान, भूता) दिखाता है कि भगवान-वियोग में संसार का सौंदर्य क्षीण हो जाता है; वहीं गंगा-दर्शन और निषाद-मैत्री (गुह) भक्ति के सामाजिक-समावेशी स्वरूप को पुष्ट करते हैं। इस प्रकार यह काण्ड मानस-रचना में मध्य-सेतु है: बालकाण्ड की ‘उत्पत्ति-भक्ति’ से आगे बढ़कर यह ‘त्याग-भक्ति’ और ‘शरणागति’ की सीढ़ी बनता है, जहाँ सगुण लीला के भीतर निर्गुण सत्य (त्याग, समता, करुणा) प्रकाशित होता है।
The emotional arc
करुण-रस की तीव्र चढ़ान से आरम्भ: (1) ‘विरह-दव’—नगर-जन राम-वियोग की आग में दग्ध, सामूहिक शोक का उफान। (2) ‘धर्म-स्थैर्य’—राम का संयमित, प्रिय-वचनयुक्त आश्वासन; करुणा निराशा नहीं, मर्यादा में ढली हुई। (3) ‘गुरु-गौरव/श्रद्धा’—वसिष्ठ-द्वार पर गुरु-वंदना का भाव; शोक के बीच भी अनुशासन और मर्यादा की धुरी। (4) ‘लोक-आसक्ति का अनावरण’—जन-समुदाय का रुकना/घेरना, प्रेम का आवेग; करुणा के भीतर मोह की जड़ें दिखती हैं। (5) ‘वैराग्य-प्रवेश’—राम का वनगमन-निश्चय अडिग; शोक धीरे-धीरे साधक-शिक्षा में रूपान्तरित: प्रिय का त्याग नहीं, धर्म में समर्पण। (6) ‘शरणागति की ओर मोड़’—वियोग-पीड़ा अंततः भगवान की ओर खींचने वाली शक्ति बनती है; करुणा से भक्ति का परिपाक।
The dialogue
- काकभुशुण्डि (मानस-वक्ता परंपरा; इस खंड का प्रचलित संवाद-फ्रेम)गरुड़ · उत्तर-घाट: भक्ति-प्रधान दृष्टि, जहाँ कथा का उद्देश्य ‘रस’ से ‘रहस्य’ (आत्म-उद्धार) की ओर ले जाना है।
What happens
राम का सबको समझाकर गुरु-वंदना कर प्रस्थान; दशरथ का विलाप और सुमंत्र को रथ सहित भेजना; प्रजा का साथ चलना और राम का उन्हें लौटाना; तमसा तट पर प्रथम दिवस निवास; रात्रि में रथ को चुपके से हटाकर मार्ग बदलना; प्रातः प्रजा का शोक; सृंगबेरपुर पहुँचकर गंगा-दर्शन, स्नान, और निषादराज गुह से स्नेह-मिलन; फल-मूल से आतिथ्य और रात्रि-विश्राम।
The characters and their roles
- श्रीराम — मर्यादा-पुरुषोत्तम; लोक को प्रिय-वचन से समझाने वाले, वनगमन-धर्म में अडिग
- महर्षि वसिष्ठ — कुलगुरु; धर्म-व्यवस्था/अनुशासन के प्रतीक, द्वार पर स्थित गुरु-धुरी
- अयोध्या के लोग/नगर-जन — सामूहिक पात्र; प्रेम-विरह से दग्ध, लोक-आसक्ति और भक्ति-आकुलता दोनों का दर्पण
Bhakti in this prakarana
प्रजा में वात्सल्य/अनुराग-प्रधान प्रेम (मिश्र भाव), सुमंत्र में दास्य-निष्ठा, गुह में सख्य-भक्ति, और राम में करुणा-प्रधान ईश्वरत्व; समग्र रूप से ‘शरणागति’ और ‘प्रेम-भक्ति’ का उत्कर्ष।
Nirguna and saguna
राम ‘सच्चिदानंदमय’ (दोहा 87) होकर भी लोक-लीला में करुणामय राजा-पुत्र हैं: निर्गुण सत्य का संकेत ‘सुद्ध सचिदानंदमय कंद’ जैसे तात्त्विक विशेषणों से आता है, जबकि सगुण पक्ष प्रजा-वत्सलता, गुरु-वंदना, गंगा-वंदना, और मित्र-भाव (गुह) में प्रकट है। तुलसी यहाँ भेद नहीं रचते: ब्रह्म-स्वरूप वही है जो शरणागत की पीर ‘बेगि’ हरता है—अर्थात निर्गुण तत्त्व सगुण करुणा में अनुभूत होता है।
The Puranic parallel
वाल्मीकि रामायण, अयोध्याकाण्ड: राम-प्रस्थान, सुमंत्र का साथ, प्रजा का अनुगमन, तमसा-तट-विश्राम; निषादराज गुह से भेंट (संबद्ध सर्ग-समूह: प्रस्थान से तमसा/गंगा-प्रवेश तक). अध्यात्मरामायण में भी यही प्रसंग भक्ति-प्रधान व्याख्या सहित।
Awadhi idioms
कर जोरी (हाथ जोड़कर विनती करना), बारहिं बार जोरि जुग पानी (बार-बार हाथ जोड़ना; विनय की अतिशयोक्ति), बिरह दव (विरह की दावानल-आग), पुर आरत नादू (नगर का आर्तनाद), मनहुँ (उपमा-चिह्न; ‘मानो’), कुसगुन (अपशकुन), खोज मारि (खोज/तलाश करके), धिग जीवनु (जीवन की निंदा/धिक्कार), कंद मूल फल (वन्य आहार का लोक-प्रयोग), पाय पलोटत (पैर दबाना/सेवा करना)
Metaphors
- विरह-दव/दावानल (वियोग को अग्नि)
- अवध = कालरात्रि/अँधिआरी (भगवान-वियोग में संसार का अंधकार)
- घर = मसान, परिजन = भूता (वियोग-जन्य वैराग्य-उत्प्रेरक चित्र)
- संसृति-सागर-सेतु (राम-चरित को भवसागर पार कराने वाला सेतु; दोहा 87)
- जहाज डूबना (प्रजा की दिशाहीनता/व्याकुलता)
Meter
80, 81, 82, 83, 84, 85, 86, 87, 88, 89; दोहा/सोरठा (शीर्षक-परंपरा अनुसार; यहाँ ‘दोहा/सोरठा’ रूप में अंकित)
Verses in this prakarana
दोहा 80 से दोहा 89 (अयोध्या काण्ड; वनगमन-प्रस्थान से सृंगबेरपुर-विश्राम तक)
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में वनगमन-प्रसंग का पाठ ‘वैराग्य-बुद्धि’ जगाता है, शोक/वियोग में धैर्य देता है, और शरणागति को दृढ़ करता है। विशेषतः गंगा-दर्शन व निषाद-मैत्री वाले अंश का पाठ ‘सत्संग-भाव’ और ‘समता’ बढ़ाकर मन को निर्मल करता है—भवसागर-सेतु (दोहा 87) की भावना के अनुरूप।
कई रामानंदी/मानस-पाठ परंपराओं में शरणागति-भाव दृढ़ करने हेतु ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ का संकीर्तन-सम्पुट या ‘राम राम’ नाम-स्मरण का सम्पुट जोड़ा जाता है; कुछ पाठ-परंपराओं में ‘सियाराममय सब जग जानी’ भी भाव-सम्पुट रूप में लिया जाता है (स्थानीय मर्यादा अनुसार).
Ask anything about Prakarana 9 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
