Ayodhya KandaPrakarana 1020 Verses

Prakarana 10

त्याग-दीक्षा का सोपान: राजसुख-सम्पदा के मध्य ‘धर्म’ की पुकार, और ‘वियोग’ के भीतर ‘राम-पद-नेह’ का जागरण। यहाँ गृहस्थ-व्यवस्था (राजधर्म, पितृवचन, कुलमर्यादा) और परमार्थ (वैराग्य, विवेक, भक्ति) का निर्णायक संगम होता है—भक्त के भीतर ‘मोह-निद्रा’ टूटती है और वन-गमन ‘अन्तर-वन’ की साधना बनता है।

Ang pundasyon-ng-rasa ng Ayodhyā Kāṇḍa ay isang hindi-dwal na pagkakaisa ng karuṇā at śānta: karuṇā, sapagkat kahit ang tagumpay ng dharma ay dumarating na pumupunit sa puso; śānta, sapagkat ang mismong sakit na iyon ay nagiging katalasan at nagbubukas ng landas ng paglaya. Sa sipi na ito, ang yugto-ng-gabi (ang pahinga ni Siyā-Rāma, ang mapagmasid na diwa ni Lakṣmaṇa, ang pag-ibig na may lumbay ng Niṣāda) ay nagiging metapora para sa "gabi ng delusyon" (moha-niśā). Ang turo ni Lakṣmaṇa ay tumutungo sa karma at sa bunga nito, sa panaginip at pagkagising, sa kawalang-giliw sa mga bagay, at sa pag-ibig sa mga paa ni Rāma, dito malinaw ang "semento" ng doktrina ni Tulasī: ang nirguṇa paramārtha at saguṇa līlā ay iisa. Si Rāma ay Brahman na may anyo, ngunit mula sa habag ay Kanyang kinuha ang katawang-tao at isinagawa ang Kanyang mga gawa. Si Sumantra na tagapagdala ng utos ng hari, ang katatagan ni Rāma sa dharma, at ang panata ni Sītā bilang sahadharmiṇī, na magkasama ay ginawang "pagtalikod" ang isang "hagdang-bayan ng bhakti." Ang katotohanan-ng-lugar ng bahaging ito ay ang bhakti ay hindi na lamang damdamin; ito ay nagiging sādhana na hugis ng desisyon.

In this prakarana

People

  • RamaŚrī Rāma
  • LakshmanaLakṣmaṇa
  • Sumantra
  • SitaSītā
  • NishadaNiṣāda (Guha)
  • DasharathaDaśaratha
  • KakabhushundiSpeaksKākabhuśuṇḍi
  • GarudaListensGaruḍa

Verses

Chaupai 90.1-4

उठे लखनु प्रभु सोवत जानी।कहि सचिवहि सोवन मृदु बानी।।

कछुक दूर सजि बान सरासन।जागन लगे बैठि बीरासन।।

गुँह बोलाइ पाहरू प्रतीती।ठावँ ठाँव राखे अति प्रीती।।

आपु लखन पहिं बैठेउ जाई।कटि भाथी सर चाप चढ़ाई।।

सोवत प्रभुहि निहारि निषादू।भयउ प्रेम बस ह्दयँ बिषादू।।

तनु पुलकित जलु लोचन बहई।बचन सप्रेम लखन सन कहई।।

भूपति भवन सुभायँ सुहावा।सुरपति सदनु न पटतर पावा।।

मनिमय रचित चारु चौबारे।जनु रतिपति निज हाथ सँवारे।।

uṭhe lakhanu prabhu sovata jānī |kahi sacivahi sovana mṛdu bānī ||

kachuka dūra saji bāna sarāsana |jāgana lage baiṭhi bīrāsana ||

gũha bolāi pāharū pratītī |ṭhāvã ṭhā̃va rākhe ati prītī ||

āpu lakhana pahiṁ baiṭheu jāī |kaṭi bhāthī sara cāpa caṛhāī ||

sovata prabhuhi nihāri niṣādū |bhayau prema basa hdayã biṣādū ||

tanu pulakita jalu locana bahaī |bacana saprema lakhana sana kahaī ||

bhūpati bhavana subhāyã suhāvā |surapati sadanu na paṭatara pāvā ||

manimaya racita cāru caubāre |janu ratipati nija hātha sãvāre ||

Alam na natutulog ang Panginoon, si Lakshmana ay bumangon, at sa malambing na salita ay pinatulog ang ministro. Sa di-kalayuang distansya, inihanda niya ang kanyang mga palaso at busog, at naupo sa posturang mandirigma, nagsimulang magbantay. Tinawag ni Guha ang mga bantay na mapagkakatiwalaan at may matinding pagmamahal ay inilagay sila sa iba't ibang pook. Siya mismo ay pumunta at naupo malapit kay Lakshmana, may kaha sa baywang at palasong nakakarga sa busog. Nakita ang Panginoon na natutulog, ang Nishada ay napaligiran ng pag-ibig, at kalungkutan ang pumuno sa kanyang puso. Ang kanyang katawan ay nanginginig, luha ay dumadaloy sa kanyang mga mata, at siya ay nagsalita kay Lakshmana ng may pagmamahal na salita. Ang palasyo ng hari ay maganda sa kalikasan nito; pati ang tahanan ni Indra, panginoon ng mga diyos, ay hindi makatulad dito. Ang magagandang silid sa itaas nito ay gawa sa mga hiyas, parang ang diyos ng pag-ibig ang gumawa nito ng kanyang sariling kamay.

Doha 90

सुचि सुबिचित्र सुभोगमय सुमन सुगंध सुबास।पलँग मंजु मनिदीप जहँ सब बिधि सकल सुपास।।⁠90।।

suci subicitra subhogamaya sumana sugaṁdha subāsa |palãga maṁju manidīpa jahã saba bidhi sakala supāsa ||⁠90||

Dalisay, napakaganda, puno ng kasiyahan, na may mga bulaklak na mabango at matamoy amoy; isang magandang higaan, kaakit-akit na mga ilawan, kung saan ang lahat ay ganap na perpekto.

Chaupai 91.1-4

बिबिध बसन उपधान तुराई।छीर फेन मृदु बिसद सुहाई।।

तहँ सिय रामु सयन निसि करहीं।निज छबि रति मनोज मदु हरहीं।।

ते सिय रामु साथरीं सोए।श्रमित बसन बिनु जाहिं न जोए।।

मातु पिता परिजन पुरबासी।सखा सुसील दास अरु दासी।।

जोगवहिं जिन्हहि प्रान की नाई।महि सोवत तेइ राम गोसाईं।।

पिता जनक जग बिदित प्रभाऊ।ससुर सुरेस सखा रघुराऊ।।

रामचंदु पति सो बैदेही।सोवत महि बिधि बाम न केही।।

सिय रघुबीर कि कानन जोगू।करम प्रधान सत्य कह लोगू।।

bibidha basana upadhāna turāī |chīra phena mṛdu bisada suhāī ||

tahã siya rāmu sayana nisi karahīṁ |nija chabi rati manoja madu harahīṁ ||

te siya rāmu sātharīṁ soe |śramita basana binu jāhiṁ na joe ||

mātu pitā parijana purabāsī |sakhā susīla dāsa aru dāsī ||

jogavahiṁ jinhahi prāna kī nāī |mahi sovata tei rāma gosāīṁ ||

pitā janaka jaga bidita prabhāū |sasura suresa sakhā raghurāū ||

rāmacaṁdu pati so baidehī |sovata mahi bidhi bāma na kehī ||

siya raghubīra ki kānana jogū |karama pradhāna satya kaha logū ||

Iba't ibang uri ng tela, unan, at banig, na kasing lambot at kasing puti ng bula ng gatas, malinis at maganda tignan. Doon natutulog sina Sita at Rama sa gabi, at sa sariling kagandahan nila ay nilampasan nila ang kayabangan ni Rati at Kamadeva. Yaong sina Sita at Rama ay ngayon natutulog sa damo, pagod at walang takip, isang tanawing masakit tingnan. Ina at ama, kamag-anak at mga taga-lungsod, mga mabubuting kaibigan, alipin na lalaki at alipin na babae, na lahat ay nag-aalaga sa kanya tulad ng kanilang sariling buhay, yaong mismong Panginoong Rama ay ngayon natutulog sa lupa. Ang kanyang ama ay si Janaka, na kaluwalhatian ay kilala sa buong mundo; ang kanyang biyenan ay si Dasharatha, kaibigan ni Indra, hari ng mga diyos. Ang kanyang asawa ay si Ramachandra, at siya ay anak na babae ng Videha; ngunit siya ay natutulog sa lupa. Kanino ba hindi kalaban ang kapalaran? Bagay ba sina Sita at ang Bayani ng mga Raghu sa gubat? Totoong sinasabi ng mga tao na karma at kapalaran ang pinakamakapangyarihan.

Doha 91

कैकयनंदिनि मंदमति कठिन कुटिलपनु कीन्ह।जेहीं रघुनंदन जानकिहि सुख अवसर दुखु दीन्ह।।⁠91।।

kaikayanaṁdini maṁdamati kaṭhina kuṭilapanu kīnha |jehīṁ raghunaṁdana jānakihi sukha avasara dukhu dīnha ||⁠91||

Ang anak na babae ng hari ng Kekaya na alangan sa isip, gumawa ng masamang daya na matigas at baluktot, kung saan niya binigyan ng kalungkutan si Raghunandan at si Janaki sa panahong dapat sana ay puno ng galak.

Chaupai 92.1-4

भइ दिनकर कुल बिटप कुठारी।कुमति कीन्ह सब बिस्व दुखारी।।

भयउ बिषादु निषादहि भारी।राम सीय महि सयन निहारी।।

बोले लखन मधुर मृदु बानी।ग्यान बिराग भगति रस सानी।।

काहु न कोउ सुख दुख कर दाता।निज कृत करम भोग सबु भ्राता।।

जोग बियोग भोग भल मंदा।हित अनहित मध्यम भ्रम फंदा।।

जनमु मरनु जहँ लगि जग जालू।संपती बिपति करमु अरु कालू।।

धरनि धामु धनु पुर परिवारू।सरगु नरकु जहँ लगि ब्यवहारू।।

देखिअ सुनिअ गुनिअ मन माहीं।मोह मूल परमारथु नाहीं।।

bhai dinakara kula biṭapa kuṭhārī |kumati kīnha saba bisva dukhārī ||

bhayau biṣādu niṣādahi bhārī |rāma sīya mahi sayana nihārī ||

bole lakhana madhura mṛdu bānī |gyāna birāga bhagati rasa sānī ||

kāhu na kou sukha dukha kara dātā |nija kṛta karama bhoga sabu bhrātā ||

joga biyoga bhoga bhala maṁdā |hita anahita madhyama bhrama phaṁdā ||

janamu maranu jahã lagi jaga jālū |saṁpatī bipati karamu aru kālū ||

dharani dhāmu dhanu pura parivārū |saragu naraku jahã lagi byavahārū ||

dekhia sunia gunia mana māhīṁ |moha mūla paramārathu nāhīṁ ||

Siya ay naging palakol sa puno ng lahi ng Surya; ang kanyang masamang isip ay nagpasakit sa buong mundo. Matinding kalungkutan ang dumating sa Nishada nang makita niya si Rama at si Sita na nakahiga sa lupa. Nagsalita si Lakshmana ng matamis at malambot na salita, thấm đẫm ng lasa ng karunungan, pagkawalang-kabit, at debosyon. Walang sinuman ang nagbibigay ng galak o kalungkutan sa iba. Bawat tao, kapatid, pinapasan ang bunga ng kanyang sariling gawa. Pagsasama at paghihiwalay, kaluguran, mabuti at masama, kaibigan, kaaway, at dayuhan: ang lahat ng ito ay bitag ng kamalian. Kapanganakan at kamatayan, at bawat bigkis ng mundo, yaman at kalungkutan, gawa at panahon; lupa, tahanan, yaman, lungsod, at pamilya, langit at impyerno, at lahat ng pakikitungo sa mundo; anumang nakikita, naririnig, o naiisip sa isip: ang kamalian ang ugat ng lahat, at wala ni isa man ang pinakamataas na katotohanan.

Doha 92

सपनें होइ भिखारि नृप रंकु नाकपति होइ।जागें लाभु न हानि कछु तिमि प्रपंच जियँ जोइ।।⁠92।।

sapaneṁ hoi bhikhāri nṛpa raṁku nākapati hoi |jāgeṁ lābhu na hāni kachu timi prapaṁca jiyã joi ||⁠92||

Sa panaginip ang isang hari ay naging pulubi, at ang isang dukha ay naging panginoon ng langit; ngunit pagkagising walang pakinabang para sa isa at walang pagkawala para sa isa pa. Gayon din, pagnilayan mo ang ilusyon ng mundo sa iyong puso.

Chaupai 93.1-4

अस बिचारि नहिं कीजअ रोसू।काहुहि बादि न देइअ दोसू।।

मोह निसाँ सबु सोवनिहारा।देखिअ सपन अनेक प्रकारा।।

एहिं जग जामिनि जागहिं जोगी।परमारथी प्रपंच बियोगी।।

जानिअ तबहिं जीव जग जागा।जब जब बिषय बिलास बिरागा।।

होइ बिबेकु मोह भ्रम भागा।तब रघुनाथ चरन अनुरागा।।

सखा परम परमारथु एहू।मन क्रम बचन राम पद नेहू।।

राम ब्रह्म परमारथ रूपा।अबिगत अलख अनादि अनूपा।।

सकल बिकार रहित गतभेदा।कहि नित नेति निरूपहिं बेदा।।

asa bicāri nahiṁ kījaa rosū |kāhuhi bādi na deia dosū ||

moha nisā̃ sabu sovanihārā |dekhia sapana aneka prakārā ||

ehiṁ jaga jāmini jāgahiṁ jogī |paramārathī prapaṁca biyogī ||

jānia tabahiṁ jīva jaga jāgā |jaba jaba biṣaya bilāsa birāgā ||

hoi bibeku moha bhrama bhāgā |taba raghunātha carana anurāgā ||

sakhā parama paramārathu ehū |mana krama bacana rāma pada nehū ||

rāma brahma paramāratha rūpā |abigata alakha anādi anūpā ||

sakala bikāra rahita gatabhedā |kahi nita neti nirūpahiṁ bedā ||

Sa pag-iisip nito, huwag magalit, at huwag sisihin ang sinuman nang walang saysay. Ang lahat ay natutulog sa gabi ng ilusyon; nakikita nila ang mga panaginip ng maraming uri. Sa sanlibutang ito, ang mga yogi lamang ang gising; ang mga naghahanap ng kataas-taasang katotohanan ay hiwalay sa ilusyong makamundo. Alamin na ang kaluluwa ay gising sa sanlibutan lamang kapag ito ay tumalikod sa mga kalayahan sa pandama. Kapag nagising ang pagkakilala at tumakas ang ilusyon ng pagkahumaling, mayroong pag-ibig sa mga paa ng Panginoon ng mga Raghu. Kaibigan, ito ang kataas-taasang kabutihan: ang umibig sa mga paa ni Rama sa puso, gawa, at salita. Si Rama ang Kataas-taasang Katotohanan, ang anyo ng kataas-taasang kabutihan, ang hindi madama, ang hindi nakikita, ang walang simula, ang walang katulad. Siya ay malaya sa lahat ng dumi, lampas sa lahat ng pagkakaiba; ang mga Veda ay laging naglalarawan sa Kanya bilang 'Hindi ito, hindi ito.'

Doha 93

भगत भूमि भूसुर सुरभि सुर हित लागि कृपाल।करत चरित धरि मनुज तनु सुनत मिटहि जग जाल।।⁠93।।

bhagata bhūmi bhūsura surabhi sura hita lāgi kṛpāla |karata carita dhari manuja tanu sunata miṭahi jaga jāla ||⁠93||

Dahil sa kanyang mga deboto, sa lupa, sa mga Brahmana, sa mga baka, at sa mga diyos, ang mapagpalang Panginoon ay kumukuha ng katawang-tao at gumagawa ng kanyang mga banal na gawa; at sa pagdinig sa mga ito, ang mga bitag ng sanlibutan ay nawawasak.

Chaupai 94.1-4

सखा समुझि अस परिहरि मोहु।सिय रघुबीर चरन रत होहू।।

कहत राम गुन भा भिनुसारा।जागे जग मंगल सुखदारा।।

सकल सोच करि राम नहावा।सुचि सुजान बट छीर मगावा।।

अनुज सहित सिर जटा बनाए।देखि सुमंत्र नयन जल छाए।।

हृदयँ दाहु अति बदन मलीना।कह कर जोरि बचन अति दीना।।

नाथ कहेउ अस कोसलनाथा।लै रथु जाहु राम कें साथा।।

बनु देखाइ सुरसरि अन्हवाई।आनेहु फेरि बेगि दोउ भाई।।

लखनु रामु सिय आनेहु फेरी।संसय सकल सँकोच निबेरी।।

sakhā samujhi asa parihari mohu |siya raghubīra carana rata hohū ||

kahata rāma guna bhā bhinusārā |jāge jaga maṁgala sukhadārā ||

sakala soca kari rāma nahāvā |suci sujāna baṭa chīra magāvā ||

anuja sahita sira jaṭā banāe |dekhi sumaṁtra nayana jala chāe ||

hṛdayã dāhu ati badana malīnā |kaha kara jori bacana ati dīnā ||

nātha kaheu asa kosalanāthā |lai rathu jāhu rāma keṁ sāthā ||

banu dekhāi surasari anhavāī |ānehu pheri begi dou bhāī ||

lakhanu rāmu siya ānehu pherī |saṁsaya sakala sãkoca niberī ||

Kaibigan, unawain mo ito, iwanan ang iyong kalituhan, at maglaan ka sa mga paa ni Sita at ng Bayani ng angkan ng Raghu. Habang sinasabi niya ang mga kabutihan ni Rama, sumilang ang bukang-liwayway, at ang mga tagapagbigay ng kaligayahan at kapakanan sa mundo ay gumising. Nagsagawa si Rama ng lahat ng ritwal ng pagdadalisay at naligo; ang dalisay at marunong ay nagpasundo ng gatas ng puno ng banyan. Kasama ang kanyang nakababatang kapatid, ginawa niyang buhol-buhol ang kanyang buhok sa ulo. Nang makita ito ni Sumantra, napuno ng luha ang kanyang mga mata. Ang kanyang puso ay nagliyab sa matinding kalungkutan at ang kanyang mukha ay namutla; may nakatupong kamay siya at nagsalita ng mga salitang puno ng pagpapakababa. "Panginoon, ang hari ng Kosala ay nagsabi sa akin: 'Kunin mo ang karwahe at sumama kay Rama.'" 'Ipakita mo sa kanila ang gubat, paliguan mo sila sa Ganges, at dalhin mo pabalik agad ang dalawang kapatid.' 'Dalhin mo pabalik si Lakshmana, si Rama at si Sita, alisin ang lahat nilang pag-aalinlangan at pagkatatag.'"

Doha 94

नृप अस कहेउ गोसाईं जस कहइ करौं बलि सोइ।करि बिनती पायन्ह परेउ दीन्ह बाल जिमि रोइ।।⁠94।।

nṛpa asa kaheu gosāīṁ jasa kahai karauṁ bali soi |kari binatī pāyanha pareu dīnha bāla jimi roi ||⁠94||

Ang hari ay nagsalita nang ganito: 'O Panginoon, anuman ang Sabihin Mo, iyon ang gagawin ko.' Siya ay nanalangin at nagpatirapa sa Kanyang mga paa, na umiiyak na parang bata.

Chaupai 95.1-4

तात कृपा करि कीजिअ सोई।जातें अवध अनाथ न होई।।

मंत्रहि राम उठाइ प्रबोधा।तात धरम मतु तुम्ह सबु सोधा।।

सिबि दधीचि हरिचंद नरेसा।सहे धरम हित कोटि कलेसा।।

रंतिदेव बलि भूप सुजाना।धरमु धरेउ सहि संकट नाना।।

धरमु न दूसर सत्य समाना।आगम निगम पुरान बखाना।।

मैं सोइ धरमु सुलभ करि पावा।तजें तिहूँ पुर अपजसु छावा।।

संभावित कहुँ अपजस लाहू।मरन कोटि सम दारुन दाहू।।

तुम्ह सन तात बहुत का कहऊँ।दिएँ उतरु फिरि पातकु लहऊँ।।

tāta kṛpā kari kījia soī |jāteṁ avadha anātha na hoī ||

maṁtrahi rāma uṭhāi prabodhā |tāta dharama matu tumha sabu sodhā ||

sibi dadhīci haricaṁda naresā |sahe dharama hita koṭi kalesā ||

raṁtideva bali bhūpa sujānā |dharamu dhareu sahi saṁkaṭa nānā ||

dharamu na dūsara satya samānā |āgama nigama purāna bakhānā ||

maiṁ soi dharamu sulabha kari pāvā |tajeṁ tihū̃ pura apajasu chāvā ||

saṁbhāvita kahũ apajasa lāhū |marana koṭi sama dāruna dāhū ||

tumha sana tāta bahuta kā kahaū̃ |diẽ utaru phiri pātaku lahaū̃ ||

Ama, maging maawain ka at gawin ang yaon upang hindi maiwanang walang tagapagtanggol ang Ayodhya. Itinaas ni Rama ang ministro at pinayapa siya: "Ama, nasuri at naunawaan mo na ang buong landas ng katuwiran." Si Shibi, si Dadhichi, at Haring Harishchandra ay tiniis ang milyun-milyong paghihirap alang-alang sa katuwiran. Si Rantideva at ang marunong na Haring Bali ay pinanghawakan ang katuwiran, tiniis ang iba't ibang kapighatian. Walang ibang katuwiran na katulad ng katapatan; gayon ang ipinahayag ng mga Agama, Veda, at Purana. Natamo ko na ang katuwirang iyon nang madali; kung aking pababayaan ito, kakalat ang kahihiyan sa tatlong mundo. Para sa taong iginagalang, ang pagkamit ng kahihiyan ay isang matinding pagsusunog, katumbas ng isang milyong kamatayan. Ama, ano pa ang aking sasabihin sa iyo? Sa pagbibigay ng sagot sa iyo, tanging kasalanan lamang ang aking tatanggapin.

Doha 95

पितु पद गहि कहि कोटि नति बिनय करब कर जोरि।चिंता कवनिहु बात कै तात करिअ जनि मोरि।।⁠95।।

pitu pada gahi kahi koṭi nati binaya karaba kara jori |ciṁtā kavanihu bāta kai tāta karia jani mori ||⁠95||

Hawakan ang mga paa ng aking ama, yumuko nang isang milyong beses, at may nakatup na kamay ay pumanaw sa kanya: huwag, ama, mag-alala dahil sa akin sa anumang bagay man.

Chaupai 96.1-4

तुम्ह पुनि पितु सम अति हित मोरें।बिनती करउँ तात कर जोरें।।

सब बिधि सोइ करतब्य तुम्हारें।दुख न पाव पितु सोच हमारें।।

सुनि रघुनाथ सचिव संबादू।भयउ सपरिजन बिकल निषादू।।

पुनि कछु लखन कही कटु बानी।प्रभु बरजे बड़ अनुचित जानी।।

सकुचि राम निज सपथ देवाई।लखन सँदेसु कहिअ जनि जाई।।

कह सुमंत्रु पुनि भूप सँदेसू।सहि न सकिहि सिय बिपिन कलेसू।।

जेहि बिधि अवध आव फिरि सीया।सोइ रघुबरहि तुम्हहि करनीया।।

नतरु निपट अवलंब बिहीना।मैं न जिअब जिमि जल बिनु मीना।।

tumha puni pitu sama ati hita moreṁ |binatī karaũ tāta kara joreṁ ||

saba bidhi soi karatabya tumhāreṁ |dukha na pāva pitu soca hamāreṁ ||

suni raghunātha saciva saṁbādū |bhayau saparijana bikala niṣādū ||

puni kachu lakhana kahī kaṭu bānī |prabhu baraje baṛa anucita jānī ||

sakuci rāma nija sapatha devāī |lakhana sãdesu kahia jani jāī ||

kaha sumaṁtru puni bhūpa sãdesū |sahi na sakihi siya bipina kalesū ||

jehi bidhi avadha āva phiri sīyā |soi raghubarahi tumhahi karanīyā ||

nataru nipaṭa avalaṁba bihīnā |maiṁ na jiaba jimi jala binu mīnā ||

Ikaw rin ay napakamahal sa akin na parang ama; nakikiusap ako sa iyo, ama, na may kamay na nakatupi. Sa lahat ng paraan ito ang dapat mong gawin: siguraduhin na hindi dadanas ng kalungkutan ang aking ama dahil sa atin. Nadinig ang usapan ni Rama at ng ministro, ang Nishada at buong kanyang karamay ay napuno ng kalungkutan. Pagkatapos ay nagsalita si Lakshmana ng ilang malalap na salita, ngunit ang Panginoon, itinuring na hindi nararapat, ay pinagbawalan siya. Si Rama, napahiya, nagpapanata kay Lakshmana sa sariling niyang panata: "Huwag kang pupunta at ihahatid ang mensaheng ito." Pagkatapos ay nagbigay si Sumantra ng mensahe ng hari: "Hindi makakayanan ni Sita ang mga kapighatian ng gubat." "Sa anumang paraan makabalik si Sita sa Ayodhya, iyon, O pinakamabuti sa mga Raghu, ang dapat mong gawin." "Kung hindi, lubos na walang suporta, hindi ako mabubuhay, tulad ng isda na walang tubig."

Doha 96

मइकें ससरें सकल सुख जबहिं जहाँ मनु मान।तँह तब रहिहि सुखेन सिय जब लगि बिपति बिहान।।⁠96।।

maikeṁ sasareṁ sakala sukha jabahiṁ jahā̃ manu māna |tãha taba rahihi sukhena siya jaba lagi bipati bihāna ||⁠96||

Sa bahay ng kanyang ama o sa bahay ng kanyang biyenan, naroon ang lahat ng ginhawa: saan man at kailan man ang kanyang puso ay nasisiyahan, doon maaaring manirahan nang masaya si Sita hanggang ang mga araw ng kalagimlam na ito ay lumipas.

Chaupai 97.1-4

बिनती भूप कीन्ह जेहि भाँती।आरति प्रीति न सो कहि जाती।।

पितु सँदेसु सुनि कृपानिधाना।सियहि दीन्ह सिख कोटि बिधाना।।

सासु ससुर गुर प्रिय परिवारू।फिरतु त सब कर मिटै खभारू।।

सुनि पति बचन कहति बैदेही।सुनहु प्रानपति परम सनेही।।

प्रभु करुनामय परम बिबेकी।तनु तजि रहति छाँह किमि छेंकी।।

प्रभा जाइ कहँ भानु बिहाई।कहँ चंद्रिका चंदु तजि जाई।।

पतिहि प्रेममय बिनय सुनाई।कहति सचिव सन गिरा सुहाई।।

तुम्ह पितु ससुर सरिस हितकारी।उतरु देउँ फिरि अनुचित भारी।।

binatī bhūpa kīnha jehi bhā̃tī |ārati prīti na so kahi jātī ||

pitu sãdesu suni kṛpānidhānā |siyahi dīnha sikha koṭi bidhānā ||

sāsu sasura gura priya parivārū |phiratu ta saba kara miṭai khabhārū ||

suni pati bacana kahati baidehī |sunahu prānapati parama sanehī ||

prabhu karunāmaya parama bibekī |tanu taji rahati chā̃ha kimi cheṁkī ||

prabhā jāi kahã bhānu bihāī |kahã caṁdrikā caṁdu taji jāī ||

patihi premamaya binaya sunāī |kahati saciva sana girā suhāī ||

tumha pitu sasura sarisa hitakārī |utaru deũ phiri anucita bhārī ||

Ang hari ay gumawa ng kanyang pakiusap sa ganitong paraan na ang kanyang paghihirap at pag-ibig ay hindi maipahayag. Narinig ang mensahe ng kanyang ama, ang Karagatan ng Habag ay nagbigay kay Sita ng pagtuturo sa di-mabilang na paraan. "Kung babalik ka, ang pag-aalala ng ina, biyenan, ama, guro, at minamahal na pamilya ay lahat matatanggal." Narinig ang mga salita ng kanyang asawa, ang Anak na Babae ng Videha ay nagsabi: "Dinggin mo ako, O Panginoon ng aking buhay, O lubos na minamahal. Ang Panginoon ay mapaghabag at may kataas-taasang karunungan; paano mabubuhay ang anino matapos na ang katawan ay iwanan? Saan pupunta ang sinag kapag ang araw ay umalis? Saan pupunta ang liwanag ng buwan kapag ang buwan ay lumisan? Siya ay nagsalita ng mga salita ng mapagmahal na pakiusap sa kanyang asawa; kinausap niya ang ministro ng mabiyayang pananalita. "Kayo ay tulad ng aking ama at biyenan, isang mabuting kalooban; ibibigay ko ang aking sagot, bagaman ito ay lubos na di-angkop."

Doha 97

आरति बस सनमुख भइउँ बिलगु न मानब तात।आरजसुत पद कमल बिनु बादि जहाँ लगि नात।।⁠97।।

ārati basa sanamukha bhaiũ bilagu na mānaba tāta |ārajasuta pada kamala binu bādi jahā̃ lagi nāta ||⁠97||

Binagabag ng kalungkutan, nakipag-usap ako nang harapan sa iyo; huwag mong damdamin, amang minamahal. Kung wala ang padma sa paa ng anak ng marangal na hari, ang lahat ng kamag-anakan sa daigdig ay walang kabuluhang lahat.

Chaupai 98.1-4

पितु बैभव बिलास मैं डीठा।नृप मनि मुकुट मिलित पद पीठा।।

सुखनिधान अस पितु गृह मोरें।पिय बिहीन मन भाव न भोरें।।

ससुर चक्कवइ कोसलराऊ।भुवन चारिदस प्रगट प्रभाऊ।।

आगें होइ जेहि सुरपति लेई।अरध सिंघासन आसनु देई।।

ससुरु एतादृस अवध निवासू।प्रिय परिवारु मातु सम सासू।।

बिनु रघुपति पद पदुम परागा।मोहि केउ सपनेहुँ सुखद न लागा।।

अगम पंथ बनभूमि पहारा।करि केहरि सर सरित अपारा।।

कोल किरात कुरंग बिहंगा।मोहि सब सुखद प्रानपति संगा।।

pitu baibhava bilāsa maiṁ ḍīṭhā |nṛpa mani mukuṭa milita pada pīṭhā ||

sukhanidhāna asa pitu gṛha moreṁ |piya bihīna mana bhāva na bhoreṁ ||

sasura cakkavai kosalarāū |bhuvana cāridasa pragaṭa prabhāū ||

āgeṁ hoi jehi surapati leī |aradha siṁghāsana āsanu deī ||

sasuru etādṛsa avadha nivāsū |priya parivāru mātu sama sāsū ||

binu raghupati pada paduma parāgā |mohi keu sapanehũ sukhada na lāgā ||

agama paṁtha banabhūmi pahārā |kari kehari sara sarita apārā ||

kola kirāta kuraṁga bihaṁgā |mohi saba sukhada prānapati saṁgā ||

Nakita ko na ang kaluwalhatian at kaligayahan ng bahay ng aking ama, kung saan ang mga koronang hiyas ng mga hari ay nagkukumpol sa kanyang luklukan. Ganoon ang bahay ng aking ama, isang kayamanan ng kaligayahan, ngunit kung wala ang aking minamahal, hindi natutuwa ang aking isipan, kahit man lang paminsan-minsan. Ang aking biyenan ay ang emperador, hari ng Kosala, na ang kaluwalhatian ay malinaw sa buong labing-apat na mundo. Kapag lumalapit upang salubungin siya, si Indra, panginoon ng mga diyos, ay tinatanggap siya at binibigyan ng upuan sa kalahati ng kanyang trono. Ganoon ang aking biyenan, at ang Ayodhya ang aking tahanan; ang aking pamilya ay minamahal ko, at ang aking biyenan ay tulad ng aking sariling ina. Ngunit kung walang alikabok ng mga paa ng loto ng Panginoon ng mga Raghu, walang anuman ang naging kasiya-saya sa akin, kahit sa panaginip. Ang daan ay hindi malampasan, may mga kagubatan, bundok, elepante, leon, lawa, at mga ilog na walang hangganan. Ang mga Kol at Kirat, ang mga usa at ibon: lahat ng ito ay kasiya-saya sa akin kapag kasama ko ang panginoon ng aking buhay.

Doha 98

सासु ससुर सन मोरि हुँति बिनय करबि परि पायँ।मोर सोचु जनि करिअ कछु मैं बन सुखी सुभायँ।।⁠98।।

sāsu sasura sana mori hũti binaya karabi pari pāyã |mora socu jani karia kachu maiṁ bana sukhī subhāyã ||⁠98||

Magpatirapa sa paanan ng aking biyenan na ina at biyenan na ama, at ipakiusap para sa akin: huwag silang mag-alala anuman tungkol sa akin, sapagkat masaya ako sa gubat, likas ko nang ganoon.

Chaupai 99.1-4

प्राननाथ प्रिय देवर साथा।बीर धुरीन धरें धनु भाथा।।

नहिं मग श्रमु भ्रमु दुख मन मोरें।मोहि लगि सोचु करिअ जनि भोरें।।

सुनि सुमंत्रु सिय सीतलि बानी।भयउ बिकल जनु फनि मनि हानी।।

नयन सूझ नहिं सुनइ न काना।कहि न सकइ कछु अति अकुलाना।।

राम प्रबोधु कीन्ह बहु भाँति।तदपि होति नहिं सीतलि छाती।।

जतन अनेक साथ हित कीन्हे।उचित उतर रघुनंदन दीन्हे।।

मेटि जाइ नहिं राम रजाई।कठिन करम गति कछु न बसाई।।

राम लखन सिय पद सिरु नाई।फिरेउ बनिक जिमि मूर गवाँई।।

prānanātha priya devara sāthā |bīra dhurīna dhareṁ dhanu bhāthā ||

nahiṁ maga śramu bhramu dukha mana moreṁ |mohi lagi socu karia jani bhoreṁ ||

suni sumaṁtru siya sītali bānī |bhayau bikala janu phani mani hānī ||

nayana sūjha nahiṁ sunai na kānā |kahi na sakai kachu ati akulānā ||

rāma prabodhu kīnha bahu bhā̃ti |tadapi hoti nahiṁ sītali chātī ||

jatana aneka sātha hita kīnhe |ucita utara raghunaṁdana dīnhe ||

meṭi jāi nahiṁ rāma rajāī |kaṭhina karama gati kachu na basāī ||

rāma lakhana siya pada siru nāī |phireu banika jimi mūra gavā̃ī ||

Kasama ang panginoon ng aking buhay at minamahal kong bayaw sa aking tabi, kapwa pangunahing bayani, na nagbubuhat ng pana at kaha ng palaso, hindi ako nakadaramdam ng pagod sa daan, ni kalituhan, ni kalungkutan sa aking puso. Huwag kang mag-alala dahil sa akin, kahit man lang sa pagkakamali. Nang marinig ang mga salita ni Sita na pampalubag-loob, si Sumantra ay naging lubhang nabigla, parang ahas na nawalan ng hiyas. Hindi makakita ang kanyang mga mata at hindi makarinig ang kanyang mga tainga; hindi siya makapagsabi ng anuman, labis na siyang nilamon ng kalungkutan. Inaliw siya ni Rama sa maraming paraan, ngunit hindi mapapalagay ang kanyang dibdib. Gumawa siya ng maraming sikap upang pahintulutang sumama sa kanila, at ang Kaligayahan ng Raghu ay nagbigay ng naaangkop na sagot sa bawat isa. Ang utos ni Rama ay hindi maaaring balewalain; ang daan ng kapalaran ay mahirap, at wala ni anumang nasa kanyang kapangyarihan. Yumuko ng kanyang ulo sa mga paa ni Rama, Lakshmana at Sita, siya ay bumalik na parang mangangalakal na nawalan ng puhunan.

Doha 99

रथ हाँकेउ हय राम तन हेरि हेरि हिहिनाहिं।देखि निषाद बिषादबस धुनहिं सीस पछिताहिं।।⁠99।।

ratha hā̃keu haya rāma tana heri heri hihināhiṁ |dekhi niṣāda biṣādabasa dhunahiṁ sīsa pachitāhiṁ ||⁠99||

Ng padalhin ng kutchero ang karwahe, ang mga kabayo ay patuloy na lumingon kay Rama at umiiyabong. Nang makita ito ng mga Nishada, napuno sila ng kalungkutan; pinagpapalo nila ang kanilang mga ulo at nagdadalamhati.

Frequently Asked Questions

परम्परागत मान्यता अनुसार इस खण्ड का पाठ ‘मोह-भ्रम’ शान्त करता है, वैराग्य-विवेक जगाता है, और ‘राम-पद-नेह’ दृढ़ करता है—विशेषतः गृहस्थ-धर्म में रहकर भी त्याग-बुद्धि और शरणागति की सिद्धि देता है (लक्ष्मण-उपदेश: ‘जागें लाभु न हानि…’ तथा ‘मन क्रम बचन राम पद नेहू’ के भावानुसार)।

सामान्य मानस-परम्परा में इस प्रकार के वैराग्य/शरणागति प्रसंगों पर ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (राम-नाम) का संकीर्तन-सम्पुट प्रचलित है; कुछ पाठ-परम्पराओं में ‘राम रामेति रामेति…’ नाम-सम्पुट भी जोड़ा जाता है (स्थानीय संप्रदाय/पाठ-रीति अनुसार)।

Ask anything about Prakarana 10 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play