Prakarana 9

Verse 164 (चौपाई)

निकसि बसिष्ठ द्वार भए ठाढ़े। देखे लोग बिरह दव दाढ़े।। कहि प्रिय बचन सकल समुझाए। बिप्र बृंद रघुबीर बोलाए।। गुर सन कहि बरषासन दीन्हे। आदर दान बिनय बस कीन्हे।। जाचक दान मान संतोषे। मीत पुनीत प्रेम परितोषे।। दासीं दास बोलाइ बहोरी। गुरहि सौंपि बोले कर जोरी।। सब कै सार सँभार गोसाईं। करबि जनक जननी की नाई।। बारहिं बार जोरि जुग पानी। कहत रामु सब सन मृदु बानी।। सोइ सब भाँति मोर हितकारी। जेहि तें रहै भुआल सुखारी।।

બહાર આવીને તેઓ વસિષ્ઠના દ્વારે ઊભા રહ્યા; લોકોએ તેમને જોયા, તેમના હૃદય વિરહની આગમાં બળી રહ્યા હતા. પ્રેમભર્યા વચનો બોલીને તેમણે સૌને સમજાવ્યા, અને બ્રાહ્મણોના સમૂહને અને રઘુવીરને બોલાવ્યા. તેમણે ગુરુને કહ્યું અને તેમને રાજસિંહાસન આપ્યું; આદર, દાન અને વિનંતીથી તેમને પ્રસન્ન કર્યા. પ્રાપ્તકર્તા દાન અને સન્માનથી સંતુષ્ટ થયો; મિત્ર પવિત્ર પ્રેમથી પ્રસન્ન થયો. તેમણે દાસીઓ અને દાસોને ફરી બોલાવ્યા, અને હાથ જોડીને ગુરુને કહ્યું: 'હે ગુરુવર, સઘળા મહત્વના કાર્યોની જવાબદારી લો; મારી માતાની માતાની જેમ સેવા કરો.' વારંવાર હાથ જોડીને નમસ્કાર કર્યો, અને રામે સૌને મૃદુ વચનો કહ્યા: 'દરેક રીતે મારા હિત માટે તે કરો, જેથી ઘર સુખી રહે.'

Verse 165 (दोहा/सोरठा)

मातु सकल मोरे बिरहँ जेहिं न होहिं दुख दीन। सोइ उपाउ तुम्ह करेहु सब पुर जन परम प्रबीन।।80।।

માતા, મારા વિરહમાં સૌ દુઃખી છે; એવું કોઈ નથી જે શોકથી પીડિત ન હોય. તેથી, એવો ઉપાય કરો કે નગરના લોકો પરમ કુશળ બને.

Verse 166 (चौपाई)

एहि बिधि राम सबहि समुझावा। गुर पद पदुम हरषि सिरु नावा। गनपती गौरि गिरीसु मनाई। चले असीस पाइ रघुराई।। राम चलत अति भयउ बिषादू। सुनि न जाइ पुर आरत नादू।। कुसगुन लंक अवध अति सोकू। हहरष बिषाद बिबस सुरलोकू।। गइ मुरुछा तब भूपति जागे। बोलि सुमंत्रु कहन अस लागे।। रामु चले बन प्रान न जाहीं। केहि सुख लागि रहत तन माहीं। एहि तें कवन ब्यथा बलवाना। जो दुखु पाइ तजहिं तनु प्राना।। पुनि धरि धीर कहइ नरनाहू। लै रथु संग सखा तुम्ह जाहू।।

આ રીતે રામે સૌને સમજાવ્યા, અને આનંદપૂર્વક ગુરુના ચરણકમળોમાં મસ્તક નમાવ્યું. ગણપતિ, ગૌરી અને ગિરિશને વિદાય લીધી, અને આશીર્વાદ મેળવીને રઘુનાથ ચાલ્યા. રામ નીકળતા મહાન શોક છવાઈ ગયો; નગરના ક્રંદન સાંભળી શકાતા નહિ. લંકા અને અયોધ્યામાં અશુભ શકુન દેખાયા, મહાન શોક થયો; દેવતાઓ શોક અને ભયથી અભિભૂત થયા. જ્યારે રાજા મૂર્છામાંથી જાગ્યા, ત્યારે તેમણે સુમંત્રને બોલાવીને કહ્યું: 'રામ વનમાં ગયા, તેમ છતાં મારો પ્રાણ નથી જતો; કયા સુખ માટે આ શરીર મારામાં રહે છે? તેથી, આ શક્તિશાળી પીડા શું છે, કે આવું દુઃખ મેળવીને શરીર અને પ્રાણ તજી દેવાય?' પછી નૃપતિએ ધીરજ ધરીને કહ્યું, 'રથ લઈને જાઓ, મિત્ર, તેમની સાથે.'

Verse 167 (दोहा/सोरठा)

-सुठि सुकुमार कुमार दोउ जनकसुता सुकुमारि। रथ चढ़ाइ देखराइ बनु फिरेहु गएँ दिन चारि।।81।।

બે કોમળ રાજકુમારો અને જનકની કોમળ પુત્રી, રથમાં બેસીને વન નિહાળશે અને ચાર દિવસ વીત્યા પછી પાછા ફરશે.

Verse 168 (चौपाई)

जौ नहिं फिरहिं धीर दोउ भाई। सत्यसंध दृढ़ब्रत रघुराई।। तौ तुम्ह बिनय करेहु कर जोरी। फेरिअ प्रभु मिथिलेसकिसोरी।। जब सिय कानन देखि डेराई। कहेहु मोरि सिख अवसरु पाई।। सासु ससुर अस कहेउ सँदेसू। पुत्रि फिरिअ बन बहुत कलेसू।। पितृगृह कबहुँ कबहुँ ससुरारी। रहेहु जहाँ रुचि होइ तुम्हारी।। एहि बिधि करेहु उपाय कदंबा। फिरइ त होइ प्रान अवलंबा।। नाहिं त मोर मरनु परिनामा। कछु न बसाइ भएँ बिधि बामा।। अस कहि मुरुछि परा महि राऊ। रामु लखनु सिय आनि देखाऊ।।

જો બે ભાઈઓ, સત્યમાં દૃઢ અને સંકલ્પમાં સ્થિર, રઘુનાથ, પાછા ન ફરે, તો તમે હાથ જોડીને વિનંતી કરજો અને કહો: 'પાછા ફરો, હે પ્રભુ, હે મિથિલાના રાજાની પુત્રી.' જ્યારે સીતા વન જોઈને ભયભીત થાય, ત્યારે યોગ્ય સમયે તેને કહેજો. કહો કે તમારા સાસુ-સસરાએ આ સંદેશ મોકલ્યો છે: 'પાછી ફર, હે પુત્રી; વનમાં મહાન કષ્ટ છે.' ક્યારેક પિતાના ઘરે રહો, ક્યારેક સાસરે; જ્યાં તમને ગમે ત્યાં રહો.' આ રીતે તમે ઉપાય કરજો; જો તે પાછી ફરે, તો મારો પ્રાણ ટેકો મેળવશે. નહિતર મારું મૃત્યુ થશે; મેં કશું સિદ્ધ કરી શક્યો નથી, કેમકે વિધિ મારા પ્રતિકૂળ રહ્યા છે.' આમ કહીને રાજા ભૂમિ પર મૂર્છિત થઈ પડ્યા; રામ, લક્ષ્મણ અને સીતા આવીને તેમને દર્શન આપ્યા.

Verse 169 (दोहा/सोरठा)

-पाइ रजायसु नाइ सिरु रथु अति बेग बनाइ। गयउ जहाँ बाहेर नगर सीय सहित दोउ भाइ।।82।।

અનુમતિ મેળવીને, તેણે મસ્તક નમાવ્યું અને રથ મહાન વેગથી હંકાર્યો; તે નગરની બહાર ગયો જ્યાં સીતા સહિત બે ભાઈઓ હતા.

Verse 170 (चौपाई)

तब सुमंत्र नृप बचन सुनाए। करि बिनती रथ रामु चढ़ाए।। चढ़ि रथ सीय सहित दोउ भाई। चले हृदयँ अवधहि सिरु नाई।। चलत रामु लखि अवध अनाथा। बिकल लोग सब लागे साथा।। कृपासिंधु बहुबिधि समुझावहिं। फिरहिं प्रेम बस पुनि फिरि आवहिं।। लागति अवध भयावनि भारी। मानहुँ कालराति अँधिआरी।। घोर जंतु सम पुर नर नारी। डरपहिं एकहि एक निहारी।। घर मसान परिजन जनु भूता। सुत हित मीत मनहुँ जमदूता।। बागन्ह बिटप बेलि कुम्हिलाहीं। सरित सरोवर देखि न जाहीं।।

પછી સુમંત્રે રાજાના વચનો જણાવ્યા અને, વિનંતી કરીને, રામને રથમાં બેસાડ્યા. સીતા અને બે ભાઈઓ સાથે રથમાં બેસીને, તેઓ હૃદયમાં અયોધ્યાને નમન કરીને ચાલ્યા. રામ જતા જોઈને, અનાથ જેવા અયોધ્યાના લોકો વ્યાકુળ થઈ ગયા અને સૌ તેમની સાથે ચાલવા લાગ્યા. કરુણાસાગરે અનેક રીતે તેમને સમજાવ્યા, પણ તેઓ પ્રેમવશ પાછા ફરીને ફરી આવતા. અયોધ્યા અત્યંત ભયાનક લાગતી, જાણે કાળરાત્રિ છવાઈ ગઈ હોય. નગરના પુરુષો અને સ્ત્રીઓ ભયભીત પ્રાણીઓ જેવા હતા, એકબીજાને જોઈને થરથરતા. ઘરો શ્મશાન જેવા લાગતા, સગાવળો ભૂત જેવા; પુત્રો, પિતાના હિત માટે, યમદૂત જેવા લાગતા. બગીચા, વૃક્ષો અને વેલીઓ મરી ગયા; નદીઓ અને તળાવો ઓળખી શકાતા નહિ.

Verse 171 (दोहा/सोरठा)

हय गय कोटिन्ह केलिमृग पुरपसु चातक मोर। पिक रथांग सुक सारिका सारस हंस चकोर।।83।।

ઘોડા, ગાયો, કરોડો હરણો, નગરના પશુઓ, ચાતક, મોર, પોપટ, રથના પૈડાં, સુગરી, મૈના, સારસ, હંસ અને ચકોર.

Verse 172 (चौपाई)

राम बियोग बिकल सब ठाढ़े। जहँ तहँ मनहुँ चित्र लिखि काढ़े।। नगरु सफल बनु गहबर भारी। खग मृग बिपुल सकल नर नारी।। बिधि कैकेई किरातिनि कीन्ही। जेंहि दव दुसह दसहुँ दिसि दीन्ही।। सहि न सके रघुबर बिरहागी। चले लोग सब ब्याकुल भागी।। सबहिं बिचार कीन्ह मन माहीं। राम लखन सिय बिनु सुखु नाहीं।। जहाँ रामु तहँ सबुइ समाजू। बिनु रघुबीर अवध नहिं काजू।। चले साथ अस मंत्रु दृढ़ाई। सुर दुर्लभ सुख सदन बिहाई।। राम चरन पंकज प्रिय जिन्हही। बिषय भोग बस करहिं कि तिन्हही।।

રામના વિયોગના દુઃખમાં સૌ સ્તબ્ધ ઊભા રહ્યા, જાણે ચિત્રો દોરીને અહીં તહીં મૂક્યા હોય. નગર પક્ષીઓ, હરણો, પુરુષો અને સ્ત્રીઓથી ભરપૂર હતું, અને વન ઘનઘોર હતું. બ્રહ્માએ કૈકેયીને શિકારીણી જેવી બનાવી, જેણે અસહ્ય વિષ આપ્યું અને દશે દિશામાં ફેલાવ્યું. લોકો રઘુપતિના વિરહની વેદના સહન કરી શક્યા નહિ; સૌ વ્યાકુળ થઈને ભાગી ચાલ્યા. સૌએ હૃદયમાં વિચાર્યું કે રામ, લક્ષ્મણ અને સીતા વિના સુખ નથી. જ્યાં રામ છે ત્યાં સઘળો સમાજ છે; રઘુવીર વિના અયોધ્યા શૂન્ય છે. તેઓ આ વિચારમાં દૃઢ રહીને સાથે ચાલ્યા, દેવતાઓને પણ દુર્લભ સુખરૂપ ઘરો તજીને. જેમને રામના ચરણકમળ પ્રિય છે, તેઓ કેવી રીતે સાંસારિક ભોગોના વશીભૂત થઈ શકે?

Verse 173 (दोहा/सोरठा)

बालक बृद्ध बिहाइ गृँह लगे लोग सब साथ। तमसा तीर निवासु किय प्रथम दिवस रघुनाथ।।84।।

બાળકો અને વૃદ્ધો પોતાના ઘરો છોડીને નીકળી પડ્યા, અને સઘળા પ્રજાજનો સાથે જોડાયા. પ્રથમ દિવસે રઘુનાથે તમસા નદીના કિનારે પોતાનો વિશ્રામ સ્થાન બનાવ્યું.

Verse 174 (चौपाई)

रघुपति प्रजा प्रेमबस देखी। सदय हृदयँ दुखु भयउ बिसेषी।। करुनामय रघुनाथ गोसाँई। बेगि पाइअहिं पीर पराई।। कहि सप्रेम मृदु बचन सुहाए। बहुबिधि राम लोग समुझाए।। किए धरम उपदेस घनेरे। लोग प्रेम बस फिरहिं न फेरे।। सीलु सनेहु छाड़ि नहिं जाई। असमंजस बस भे रघुराई।। लोग सोग श्रम बस गए सोई। कछुक देवमायाँ मति मोई।। जबहिं जाम जुग जामिनि बीती। राम सचिव सन कहेउ सप्रीती।। खोज मारि रथु हाँकहु ताता। आन उपायँ बनिहि नहिं बाता।।

રઘુપતિએ પ્રજાને પ્રેમવશ જોઈ, તેમના કોમળ હૃદયમાં અત્યંત દુઃખ થયું. કરુણામય રઘુનાથ ગોસાંઈ ઝડપથી પરાઈ પીડાને સમજે છે. પ્રેમપૂર્વક મૃદુ અને સુંદર વચનો બોલીને રામે લોકોને અનેક રીતે સમજાવ્યા. તેમણે ધર્મના અનેક ઉપદેશો આપ્યા, પરંતુ પ્રેમવશ લોકો પાછા ફરતા નહોતા. શીલ અને સ્નેહ છોડી શકાતા નહોતા, એટલે રઘુરાઈ મુશ્કેલીમાં પડ્યા. લોકો શોક અને શ્રમથી થાકી ગયા હતા, આ કંઈક અંશે દેવમાયાનું કામ હતું. જ્યારે રાત્રિ વીતી ગઈ, રામે પ્રેમપૂર્વક પોતાના સચિવને કહ્યું: મિત્ર, સ્થાન શોધીને રથ હંકારો, આ બાબતનો બીજો કોઈ ઉપાય નથી.

Verse 175 (दोहा/सोरठा)

राम लखन सुय जान चढ़ि संभु चरन सिरु नाइ।। सचिवँ चलायउ तुरत रथु इत उत खोज दुराइ।।85।।

રામ, લક્ષ્મણ અને સુમંત્ર રથમાં બેઠા અને શંભુના ચરણોમાં મસ્તક નમાવ્યું તે જાણીને, સચિવે તરત જ રથ હંકાર્યો, અહીં ત્યાં શોધીને તેમને માર્ગભ્રષ્ટ કર્યા.

Verse 176 (चौपाई)

जागे सकल लोग भएँ भोरू। गे रघुनाथ भयउ अति सोरू।। रथ कर खोज कतहहुँ नहिं पावहिं। राम राम कहि चहु दिसि धावहिं।। मनहुँ बारिनिधि बूड़ जहाजू। भयउ बिकल बड़ बनिक समाजू।। एकहि एक देंहिं उपदेसू। तजे राम हम जानि कलेसू।। निंदहिं आपु सराहहिं मीना। धिग जीवनु रघुबीर बिहीना।। जौं पै प्रिय बियोगु बिधि कीन्हा। तौ कस मरनु न मागें दीन्हा।। एहि बिधि करत प्रलाप कलापा। आए अवध भरे परितापा।। बिषम बियोगु न जाइ बखाना। अवधि आस सब राखहिं प्राना।।

સઘળા લોકો જાગ્યા અને પ્રભાત થયું; જ્યારે રઘુનાથ ચાલ્યા ગયા ત્યારે મોટો કોલાહલ થયો. તેઓ રથ શોધતા પણ ક્યાંય મળતો નહોતો; ચારે દિશામાં દોડતા રામ રામ પોકારતા હતા. જાણે સમુદ્રમાં જહાજ ડૂબી ગયું હોય, નગરજનોનો મોટો સમુદાય વ્યાકુળ થઈ ગયો. એકબીજાને કહેતા: આપણે રામને છોડીને આપણા દુઃખને જાણીએ છીએ. તેઓ પોતાની જાતને દોષ આપતા અને મીનાની સ્તુતિ કરતા, કહેતા: રઘુવીર વિનાનું આ જીવન ધિક્કારને યોગ્ય છે! જો ઈશ્વરે પ્રિયતમથી આવું દુઃખદાયક વિયોગ નિશ્ચિત કર્યું હોત તો મૃત્યુ શા માટે ન આપ્યું? આ રીતે વિલાપ કરતા અયોધ્યાવાસીઓ પરિતાપથી ભરાઈ ગયા. ભયંકર વિયોગનું વર્ણન નથી થઈ શકતું, છતાં સૌ ફરી દર્શનની આશામાં પ્રાણ રાખે છે.

Verse 177 (दोहा/सोरठा)

राम दरस हित नेम ब्रत लगे करन नर नारि। मनहुँ कोक कोकी कमल दीन बिहीन तमारि।।86।।

રામના દર્શન માટે પુરુષો અને સ્ત્રીઓ નેમ અને વ્રતો આચરવા લાગ્યા, જેમ ચકોર પક્ષીઓ કમળ ખોઈ ગયા પછી ચંદ્ર વિના દુઃખી થાય છે.

Verse 178 (चौपाई)

सीता सचिव सहित दोउ भाई। सृंगबेरपुर पहुँचे जाई।। उतरे राम देवसरि देखी। कीन्ह दंडवत हरषु बिसेषी।। लखन सचिवँ सियँ किए प्रनामा। सबहि सहित सुखु पायउ रामा।। गंग सकल मुद मंगल मूला। सब सुख करनि हरनि सब सूला।। कहि कहि कोटिक कथा प्रसंगा। रामु बिलोकहिं गंग तरंगा।। सचिवहि अनुजहि प्रियहि सुनाई। बिबुध नदी महिमा अधिकाई।। मज्जनु कीन्ह पंथ श्रम गयऊ। सुचि जलु पिअत मुदित मन भयऊ।। सुमिरत जाहि मिटइ श्रम भारू। तेहि श्रम यह लौकिक ब्यवहारू।।

સીતા અને સચિવ સાથે બંને ભાઈઓ શૃંગવેરપુર પહોંચ્યા. રામ ઉતર્યા અને દૈવી નદીને જોઈને દંડવત પ્રણામ કર્યું, તેમના હૃદયમાં અત્યંત આનંદ થયો. લક્ષ્મણ, સચિવ અને સીતાએ પ્રણામ કર્યું; રામ સૌના સાથે પ્રસન્ન થયા. ગંગા સઘળા આનંદ અને મંગલનું મૂળ છે, સઘળા સુખની દાતા અને સઘળા દુઃખની હરનાર છે. કોટિવાર કથાઓ અને પ્રસંગો કહેતા રામ ગંગાની તરંગોને નિહાળતા રહ્યા. તેમણે સચિવ, પોતાના ભાઈ અને પ્રિયતમાને દૈવી નદીના અદ્ભુત મહિમાનું વર્ણન કર્યું. તેમણે સ્નાન કર્યું અને પ્રવાસનો થાક દૂર થયો; શુદ્ધ જળ પીને તેમનું મન પ્રસન્ન થયું. જેનું સ્મરણ કરવાથી શ્રમનો ભાર મટે છે, તે શ્રમનું આ લૌકિક વ્યવહાર માત્ર ચિહ્ન છે.

Verse 179 (दोहा/सोरठा)

सुध्द सचिदानंदमय कंद भानुकुल केतु। चरित करत नर अनुहरत संसृति सागर सेतु।।87।।

જે શુદ્ધ છે, સચ્ચિદાનંદસ્વરૂપ છે, ભક્તોના હૃદયનો આનંદ છે, સૂર્યવંશનો ધ્વજ છે, તે પોતાના ચરિત્રો આચરે છે અને મનુષ્યો તેમનું અનુસરણ કરે છે; તે સંસારસાગરના પાર જવાનો સેતુ છે.

Verse 180 (चौपाई)

यह सुधि गुहँ निषाद जब पाई। मुदित लिए प्रिय बंधु बोलाई।। लिए फल मूल भेंट भरि भारा। मिलन चलेउ हिंयँ हरषु अपारा।। करि दंडवत भेंट धरि आगें। प्रभुहि बिलोकत अति अनुरागें।। सहज सनेह बिबस रघुराई। पूँछी कुसल निकट बैठाई।। नाथ कुसल पद पंकज देखें। भयउँ भागभाजन जन लेखें।। देव धरनि धनु धामु तुम्हारा। मैं जनु नीचु सहित परिवारा।। कृपा करिअ पुर धारिअ पाऊ। थापिय जनु सबु लोगु सिहाऊ।। कहेहु सत्य सबु सखा सुजाना। मोहि दीन्ह पितु आयसु आना।।

જ્યારે ગુહ નિષાદે આ સમાચાર પ્રાપ્ત કર્યા, ત્યારે તે આનંદિત થયો અને પોતાના પ્રિય બંધુઓને બોલાવ્યા. તે ફળો અને મૂળો લઈ, ભેટો ભરીને મળવા નીકળ્યો, તેના હૃદયમાં અપાર આનંદ હતો. તેણે દંડવત પ્રણામ કરી, ભેટો આગળ ધરી અને પ્રભુને અત્યંત પ્રેમથી નિહાળ્યા. સહજ સ્નેહવશ રઘુરાઈએ તેના કુશલની પૂછપરછ કરી ને નજીક બેસાડ્યો. નાથ, તમારા પદ્મપદ સ્વસ્થ જોઈને હું પોતાને ભાગ્યશાળી ગણું છું. દેવ, પૃથ્વી અને સઘળું તમારું ધામ છે; હું તો નીચ છું સહિત પરિવાર. કૃપા કરી નગરમાં વાસ કરો; મને સેવક નિયુક્ત કરી સઘળા લોકોને પ્રસન્ન કરો. મારા જ્ઞાની મિત્ર, સત્ય કહો, પિતાએ શી આજ્ઞા મોકલી છે?

Verse 181 (दोहा/सोरठा)

बरष चारिदस बासु बन मुनि ब्रत बेषु अहारु। ग्राम बासु नहिं उचित सुनि गुहहि भयउ दुखु भारु।।88।।

ચૌદ વર્ષ તમે વનમાં મુનિવ્રતના વેષમાં ફળમૂળ ખાઈને વાસ કરશો. ગ્રામમાં વાસ યોગ્ય નથી; આ સાંભળીને ગુહને ભારે દુઃખ થયું.

Verse 182 (चौपाई)

राम लखन सिय रूप निहारी। कहहिं सप्रेम ग्राम नर नारी।। ते पितु मातु कहहु सखि कैसे। जिन्ह पठए बन बालक ऐसे।। एक कहहिं भल भूपति कीन्हा। लोयन लाहु हमहि बिधि दीन्हा।। तब निषादपति उर अनुमाना। तरु सिंसुपा मनोहर जाना।। लै रघुनाथहि ठाउँ देखावा। कहेउ राम सब भाँति सुहावा।। पुरजन करि जोहारु घर आए। रघुबर संध्या करन सिधाए।। गुहँ सँवारि साँथरी डसाई। कुस किसलयमय मृदुल सुहाई।। सुचि फल मूल मधुर मृदु जानी। दोना भरि भरि राखेसि पानी।।

રામ, લક્ષ્મણ અને સીતાના સૌંદર્યને જોઈને ગ્રામના પુરુષો અને સ્ત્રીઓ પ્રેમથી બોલ્યા: મિત્ર, કેવા પિતા અને માતા છે જે આવા યુવાનોને વનમાં મોકલે છે? કેટલાક કહેતા: રાજાએ સારું કર્યું; આપણને નેત્રોનું દર્શનફળ મળ્યું. ત્યારે નિષાદપતિએ હૃદયમાં વિચાર્યું અને એક સિંસુપા વૃક્ષ અત્યંત મનોહર જાણ્યું. તેણે રઘુનાથને ત્યાં સ્થાન બતાવ્યું; રામને તે સઘળી રીતે સુંદર લાગ્યું. નગરજનોને નમસ્કાર કરી તેઓ ઘરે ગયા; રઘુવર સંધ્યાકર્મ કરવા ગયા. ગુહે કુશ અને કોમળ પત્રોથી સુંદર પથારી તૈયાર કરી. શુદ્ધ ફળો અને મૂળો મીઠા અને કોમળ જાણી, તેણે દોણામાં વારંવાર જળ ભરી રાખ્યું.

Verse 183 (दोहा/सोरठा)

सिय सुमंत्र भ्राता सहित कंद मूल फल खाइ। सयन कीन्ह रघुबंसमनि पाय पलोटत भाइ।।89।।

સીતાજી, સુમંત્ર અને તેમના ભાઈએ કંદ, મૂળ અને ફળ ખાધા; રઘુવંશના રત્ને પૃથ્વી પર શયન કર્યું, પોતાના અંગો પૃથ્વી પર ફેલાવીને.