Prakarana 9
यह सोपान ‘वैराग्य-प्रवेश’ का द्वार है: राजधर्म/गृहस्थ-व्यवस्था के बीच राम का वनगमन दिखाता है कि मुक्ति-मार्ग में ‘प्रिय’ (सुख, राज्य, लोक-प्रतिष्ठा) का त्याग नहीं, बल्कि ‘धर्म-निष्ठ’ समर्पण प्रधान है। अयोध्या काण्ड में करुण-रस के माध्यम से आसक्ति की जड़ें उजागर होती हैं और भक्त को शिक्षा मिलती है कि प्रेम (प्रेम-भक्ति) शोक में भी भगवान की ओर ले जाने वाली शक्ति है। यह चरण साधक को ‘लोक-बंधन’ से ‘ईश्वर-शरण’ की ओर मोड़ता है—जहाँ राम-चरित स्वयं साधना का अनुशासन बन जाता है।
అయోధ్యాకాండ యొక్క ప్రధాన రసం కరుణ; కానీ ఈ కరుణ ‘నిరాశ’ కాదు—ఇది వైరాగ్య-సంస్కారం. ఈ అంశంలో రాముడు లోక-సముదాయాన్ని సమాధానపరచడం, గురు-వందనం, నగర-జనుల వ్యాకుల ప్రేమ—ఈ మూడూ కలిసి ‘ధర్మం వర్సెస్ ఆసక్తి’ అనే తీవ్ర నాటకీయతను నిర్మిస్తాయి. తులసీ ధర్మ-దృష్టిలో రాముని వనగమనం కేవలం రాజకీయ ఘటన కాదు; సాధకుని లోపల ‘అహం-రాజ్యం’ను విడిచిపెట్టే దీక్ష. నగరపు అంధకార-రూపకం (కాలరాత్రి, మశానం, భూతాలు) భగవద్వియోగంలో లోక-సౌందర్యం క్షీణించిపోతుందని చూపుతుంది; అలాగే గంగ-దర్శనం, నిషాద-మైత్రీ (గుహ) భక్తి యొక్క సామాజిక-సమావేశి స్వరూపాన్ని బలపరుస్తాయి. ఈ విధంగా ఈ కాండం మానస-రచనలో మధ్య-సేతువు: బాలకాండంలోని ‘ఉత్పత్తి-భక్తి’ నుండి ముందుకు సాగి, ఇది ‘త్యాగ-భక్తి’ మరియు ‘శరణాగతి’కి మెట్టు అవుతుంది—సగుణ లీలలోనే నిర్గుణ సత్యం (త్యాగం, సమత, కరుణ) ప్రకాశిస్తుంది.
In this prakarana
People
Verses
చౌపాయి 80.1-4
निकसि बसिष्ठ द्वार भए ठाढ़े।देखे लोग बिरह दव दाढ़े।।
कहि प्रिय बचन सकल समुझाए।बिप्र बृंद रघुबीर बोलाए।।
गुर सन कहि बरषासन दीन्हे।आदर दान बिनय बस कीन्हे।।
जाचक दान मान संतोषे।मीत पुनीत प्रेम परितोषे।।
दासीं दास बोलाइ बहोरी।गुरहि सौंपि बोले कर जोरी।।
सब कै सार सँभार गोसाईं।करबि जनक जननी की नाई।।
बारहिं बार जोरि जुग पानी।कहत रामु सब सन मृदु बानी।।
सोइ सब भाँति मोर हितकारी।जेहि तें रहै भुआल सुखारी।।
nikasi basiṣṭha dvāra bhae ṭhāṛhe |dekhe loga biraha dava dāṛhe ||
kahi priya bacana sakala samujhāe |bipra bṛṁda raghubīra bolāe ||
gura sana kahi baraṣāsana dīnhe |ādara dāna binaya basa kīnhe ||
jācaka dāna māna saṁtoṣe |mīta punīta prema paritoṣe ||
dāsīṁ dāsa bolāi bahorī |gurahi sauṁpi bole kara jorī ||
saba kai sāra sãbhāra gosāīṁ |karabi janaka jananī kī nāī ||
bārahiṁ bāra jori juga pānī |kahata rāmu saba sana mṛdu bānī ||
soi saba bhā̃ti mora hitakārī |jehi teṁ rahai bhuāla sukhārī ||
బయటకు వచ్చి వశిష్టుని గుమ్మం వద్ద రాముడు నిలిచాడు. వియోగాగ్నితో కమిలిపోతున్న ప్రజలను చూశాడు. ఇష్టమైన మాటలు చెప్పి అందరినీ ఓదార్చాడు. రఘువంశ వీరుడు బ్రాహ్మణుల సమూహాన్ని పిలిచాడు. తన గురువుతో చెప్పి వారికి ఒక సంవత్సరం జీవనోపాధి ఇప్పించాడు. గౌరవం, దానం, వినయంతో వారిని మెప్పించాడు. యాచకులను దానం, గౌరవంతో సంతృప్తిపరచాడు. పవిత్ర హృదయ మిత్రులను ప్రేమతో సంతృప్తిపరచాడు. తరువాత దాసీజనాలను, దాసులను పిలిచి, తన గురువుకు అప్పగించి, చేతులు జోడించి మాట్లాడాడు. "స్వామీ, అందరి అవసరాలను, శ్రేయస్సును చూడుము. వారికి తండ్రివలేను, తల్లివలేను ఉండుము." మళ్లీ మళ్లీ రెండు చేతులు జోడించి, రాముడు అందరితో మృదువైన మాటలు చెప్పాడు. "ఎవరి వలన రాజు సుఖంగా ఉంటాడో, అతడే అన్ని విధాలుగా నా హితకారుడు."
దోహా 80
मातु सकल मोरे बिरहँ जेहिं न होहिं दुख दीन।सोइ उपाउ तुम्ह करेहु सब पुर जन परम प्रबीन।।80।।
mātu sakala more birahã jehiṁ na hohiṁ dukha dīna |soi upāu tumha karehu saba pura jana parama prabīna ||80||
నా అన్ని తల్లులు నా వియోగంచే దుఃఖించి బాధపడకూడదు. దానికి తగిన ఉపాయం మీరు చేయండి, పట్టణ ప్రజలారా, మీరంతా అత్యంత నిపుణులు.
చౌపాయి 81.1-4
एहि बिधि राम सबहि समुझावा।गुर पद पदुम हरषि सिरु नावा।।
गनपती गौरि गिरीसु मनाई।चले असीस पाइ रघुराई।।
राम चलत अति भयउ बिषादू।सुनि न जाइ पुर आरत नादू।।
कुसगुन लंक अवध अति सोकू।हहरष बिषाद बिबस सुरलोकू।।
गइ मुरुछा तब भूपति जागे।बोलि सुमंत्रु कहन अस लागे।।
रामु चले बन प्रान न जाहीं।केहि सुख लागि रहत तन माहीं।।
एहि तें कवन ब्यथा बलवाना।जो दुखु पाइ तजहिं तनु प्राना।।
पुनि धरि धीर कहइ नरनाहू।लै रथु संग सखा तुम्ह जाहू।।
ehi bidhi rāma sabahi samujhāvā |gura pada paduma haraṣi siru nāvā ||
ganapatī gauri girīsu manāī |cale asīsa pāi raghurāī ||
rāma calata ati bhayau biṣādū |suni na jāi pura ārata nādū ||
kusaguna laṁka avadha ati sokū |haharaṣa biṣāda bibasa suralokū ||
gai muruchā taba bhūpati jāge |boli sumaṁtru kahana asa lāge ||
rāmu cale bana prāna na jāhīṁ |kehi sukha lāgi rahata tana māhīṁ ||
ehi teṁ kavana byathā balavānā |jo dukhu pāi tajahiṁ tanu prānā ||
puni dhari dhīra kahai naranāhū |lai rathu saṁga sakhā tumha jāhū ||
ఈ విధంగా రాముడు అందరినీ ఓదార్చాడు, ఆనందంతో గురువుని పద్మ పాదాలకు తల వంచాడు. గణపతి, గౌరి, శివుడు అనుగ్రహించమని ప్రార్థించి, వారి ఆశీర్వాదం పొంది, రఘురాజు బయలుదేరాడు. రాముడు బయలుదేరినప్పుడు, నగరంపై గొప్ప విషాదం పడింది; అందులో లేచిన ఆర్తనాదాన్ని వినలేకపోయారు. లంకలో చెడు శకునాలు, అయోధ్యలో లోతైన విషాదం; దేవలోకం ఆనందానికీ విషాదానికీ అధీనమైంది. స్పృహ తేరిన తరువాత రాజు మేల్కొన్నాడు, సుమంత్రుని పిలిచి ఇలా చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు. రాముడు అరణ్యానికి వెళ్లాడు, అయినా నా ప్రాణం నన్ను విడిచి పోవడు లేదు. ఏ సుఖం కోసం అది నా శరీరంలో ఇంకా ఉంది? దీనికంటే బలమైన మరే బాధ ఉండగలదు, ఒక మనిషి ఈ దుఃఖం పొంది శరీరాన్ని ప్రాణాన్ని విడిచిపెట్టేటట్లు? తరువాత మళ్లీ ధైర్యం తీసుకొని రాజు అన్నాడు: స్నేహితా, ఒక రథం తీసుకొని వారితో వెళ్ళు.
దోహా 81
सुठि सुकुमार कुमार दोउ जनकसुता सुकुमारि।रथ चढ़ाइ देखराइ बनु फिरेहु गएँ दिन चारि।।81।।
suṭhi sukumāra kumāra dou janakasutā sukumāri |ratha caṛhāi dekharāi banu phirehu gaẽ dina cāri ||81||
ఇద్దరు రాకుమారులు మిక్కిలి మృదువుగా ఉన్నారు, జనకుని కుమార్తె కూడా మృదువుగా ఉంది. వారిని రథంపై ఎక్కించి అరణ్యాన్ని చూపించి, నాలుగు రోజులు గడిచాక తిరిగి రండి.
చౌపాయి 82.1-4
जौ नहिं फिरहिं धीर दोउ भाई।सत्यसंध दृढ़ब्रत रघुराई।।
तौ तुम्ह बिनय करेहु कर जोरी।फेरिअ प्रभु मिथिलेसकिसोरी।।
जब सिय कानन देखि डेराई।कहेहु मोरि सिख अवसरु पाई।।
सासु ससुर अस कहेउ सँदेसू।पुत्रि फिरिअ बन बहुत कलेसू।।
पितृगृह कबहुँ कबहुँ ससुरारी।रहेहु जहाँ रुचि होइ तुम्हारी।।
एहि बिधि करेहु उपाय कदंबा।फिरइ त होइ प्रान अवलंबा।।
नाहिं त मोर मरनु परिनामा।कछु न बसाइ भएँ बिधि बामा।।
अस कहि मुरुछि परा महि राऊ।रामु लखनु सिय आनि देखाऊ।।
jau nahiṁ phirahiṁ dhīra dou bhāī |satyasaṁdha dṛṛhabrata raghurāī ||
tau tumha binaya karehu kara jorī |pheria prabhu mithilesakisorī ||
jaba siya kānana dekhi ḍerāī |kahehu mori sikha avasaru pāī ||
sāsu sasura asa kaheu sãdesū |putri phiria bana bahuta kalesū ||
pitṛgṛha kabahũ kabahũ sasurārī |rahehu jahā̃ ruci hoi tumhārī ||
ehi bidhi karehu upāya kadaṁbā |phirai ta hoi prāna avalaṁbā ||
nāhiṁ ta mora maranu parināmā |kachu na basāi bhaẽ bidhi bāmā ||
asa kahi muruchi parā mahi rāū |rāmu lakhanu siya āni dekhāū ||
ఇద్దరు సోదరులు దృఢంగా తిరిగి రానిస్తే, రఘురాయ తన మాటకు నిజాయితీ గలవాడు, తన ప్రతిజ్ఞలో దృఢమైనవాడు, అప్పుడు నీవు చేతులు జోడించి వేడుకో: "ప్రభూ, మిథిలా రాజు కుమార్తెను తిరిగి పంపు." సీత అరణ్యాన్ని చూసి భయపడినప్పుడు, సమయాన్ని గ్రహించి నా సలహాను ఆమెకు చెప్పు. ఆమె అత్తమామలు ఈ సందేశాన్ని పంపారని చెప్పు: "కూతురా, అరణ్యం నుండి తిరిగి రా; అక్కడ చాలా కష్టాలు ఉన్నాయి." "ఎప్పుడైతే నీ తండ్రి ఇంట్లో, ఎప్పుడైతే అత్తమామల ఇంట్లో, నీకు ఇష్టం వచ్చిన చోట ఉండు." ఈ విధంగా అన్ని రకాల ఉపాయాలను చేయు; ఆమె తిరిగి వస్తే, నా ప్రాణానికి ఆధారమవుతుంది. లేకపోతే, నా మరణమే ఫలితం; విధి విరోధించింది కాబట్టి నేను ఏమీ చేయలేను. ఇలా చెప్పి, రాజు స్పృహ తప్పి నేలపై పడ్డాడు; "రాముడిని, లక్ష్మణుడిని, సీతను తీసుకువచ్చి నాకు చూపించండి!" అని అన్నాడు.
దోహా 82
पाइ रजायसु नाइ सिरु रथु अति बेग बनाइ।गयउ जहाँ बाहेर नगर सीय सहित दोउ भाइ।।82।।
pāi rajāyasu nāi siru rathu ati bega banāi |gayau jahā̃ bāhera nagara sīya sahita dou bhāi ||82||
రాజు ఆజ్ఞను పొంది తల వంచి, సుమంత్రుడు మిక్కుటైన వేగంతో రథాన్ని సిద్ధం చేశాడు. సీతతో కూడిన ఇద్దరు సోదరులు ఉన్న నగరానికి బయట ఉన్న చోటుకు వెళ్ళాడు.
చౌపాయి 83.1-4
तब सुमंत्र नृप बचन सुनाए।करि बिनती रथ रामु चढ़ाए।।
चढ़ि रथ सीय सहित दोउ भाई।चले हृदयँ अवधहि सिरु नाई।।
चलत रामु लखि अवध अनाथा।बिकल लोग सब लागे साथा।।
कृपासिंधु बहुबिधि समुझावहिं।फिरहिं प्रेम बस पुनि फिरि आवहिं।।
लागति अवध भयावनि भारी।मानहुँ कालराति अँधिआरी।।
घोर जंतु सम पुर नर नारी।डरपहिं एकहि एक निहारी।।
घर मसान परिजन जनु भूता।सुत हित मीत मनहुँ जमदूता।।
बागन्ह बिटप बेलि कुम्हिलाहीं।सरित सरोवर देखि न जाहीं।।
taba sumaṁtra nṛpa bacana sunāe |kari binatī ratha rāmu caṛhāe ||
caṛhi ratha sīya sahita dou bhāī |cale hṛdayã avadhahi siru nāī ||
calata rāmu lakhi avadha anāthā |bikala loga saba lāge sāthā ||
kṛpāsiṁdhu bahubidhi samujhāvahiṁ |phirahiṁ prema basa puni phiri āvahiṁ ||
lāgati avadha bhayāvani bhārī |mānahũ kālarāti ãdhiārī ||
ghora jaṁtu sama pura nara nārī |ḍarapahiṁ ekahi eka nihārī ||
ghara masāna parijana janu bhūtā |suta hita mīta manahũ jamadūtā ||
bāganha biṭapa beli kumhilāhīṁ |sarita sarovara dekhi na jāhīṁ ||
అప్పుడు సుమంత్రుడు రాజుని మాటలను చెప్పాడు; ప్రార్థించి రాముని రథం ఎక్కించాడు. సీతతో కూడిన ఇద్దరు సోదరులు రథం ఎక్కి, హృదయంలో అయోధ్యను తలచి తల వంచి బయలుదేరారు. రాముడు వెళుతున్నాడని, అయోధ్య రక్షకులేనని చూచి, దుఃఖంతో మునిగిన ప్రజలందరూ ఆయనతో పాటు నడవసాగారు. కరుణా సముద్రుడు పలవిధాలా వారిని ఓదార్చాడు; వారు ప్రేమ వశంగా వెనుదిరిగి, మళ్లీ ఆయన వెంట వచ్చారు. అయోధ్య అత్యంత భయంకరంగా తోచింది, అది యముని చీకటి రాత్రి వలె ఉంది. పట్టణంలోని పురుషులు, స్త్రీలు ఘోర మృగాల వలె ఉన్నారు; ఒకరినొకరు చూచి వణుకుతున్నారు. ఇళ్లు శ్మశానాల వలెను, బంధువులు భూతాల వలెను, కుమారులు, హితులు, మిత్రులు యమదూతల వలెను తోచారు. ఉద్యానాలలో వృక్షాలు, లతలు వదలిపోయాయి; నదులు, సరస్సులు చూడలేనంత భయంకరంగా ఉన్నాయి.
దోహా 83
हय गय कोटिन्ह केलिमृग पुरपसु चातक मोर।पिक रथांग सुक सारिका सारस हंस चकोर।।83।।
haya gaya koṭinha kelimṛga purapasu cātaka mora |pika rathāṁga suka sārikā sārasa haṁsa cakora ||83||
కోట్ల కొద్దీ గుర్రాలు ఏనుగులు, పెంపుడు జింకలు, పట్టణ పశువులు, చాతక పక్షులు నెమలిలు, కోయిలలు, చక్రవాక పక్షులు, చిలుకలు, సారిక పక్షులు, సారస పక్షులు, హంసలు, చకోర పక్షులు.
చౌపాయి 84.1-4
राम बियोग बिकल सब ठाढ़े।जहँ तहँ मनहुँ चित्र लिखि काढ़े।।
नगरु सफल बनु गहबर भारी।खग मृग बिपुल सकल नर नारी।।
बिधि कैकेई किरातिनि कीन्ही।जेंहि दव दुसह दसहुँ दिसि दीन्ही।।
सहि न सके रघुबर बिरहागी।चले लोग सब ब्याकुल भागी।।
सबहिं बिचार कीन्ह मन माहीं।राम लखन सिय बिनु सुखु नाहीं।।
जहाँ रामु तहँ सबुइ समाजू।बिनु रघुबीर अवध नहिं काजू।।
चले साथ अस मंत्रु दृढ़ाई।सुर दुर्लभ सुख सदन बिहाई।।
राम चरन पंकज प्रिय जिन्हही।बिषय भोग बस करहिं कि तिन्हही।।
rāma biyoga bikala saba ṭhāṛhe |jahã tahã manahũ citra likhi kāṛhe ||
nagaru saphala banu gahabara bhārī |khaga mṛga bipula sakala nara nārī ||
bidhi kaikeī kirātini kīnhī |jeṁhi dava dusaha dasahũ disi dīnhī ||
sahi na sake raghubara birahāgī |cale loga saba byākula bhāgī ||
sabahiṁ bicāra kīnha mana māhīṁ |rāma lakhana siya binu sukhu nāhīṁ ||
jahā̃ rāmu tahã sabui samājū |binu raghubīra avadha nahiṁ kājū ||
cale sātha asa maṁtru dṛṛhāī |sura durlabha sukha sadana bihāī ||
rāma carana paṁkaja priya jinhahī |biṣaya bhoga basa karahiṁ ki tinhahī ||
రాముని వియోగంతో వికలమై అందరూ అకడుతగా నిలిచారు, చిత్రంలో వ్రాసి నిలబెట్టిన బొమ్మల వలె. నగరం పెద్ద సంద్రమైన అడవివలె తోచింది; దాని పురుషులు స్త్రీలందరూ అందులిన్న అనేక పక్షులు మృగాలు వలె ఉన్నారు. విధి కైకేయిని ఒక కిరాత వనితను చేసింది; ఆమె పది దిక్కులలోనూ తట్టుకోలేని అడవి మంటను రాజేశాడు. రఘువరుని విరహాగ్నిని తట్టుకోలేక, అందరూ వ్యాకులమై అతనితో బాటు బయలుదేరారు. రాముడు, లక్ష్మణుడు, సీత లేక సుఖం లేదని అందరూ మనసులో ఆలోచించారు. రాముడు ఎక్కడ ఉన్నా అక్కడే సమస్త సమాజము, సమస్త సుఖములు; రఘువీరుడు లేక అయోధ్య పనికిమాలినది. ఇట్లు దృఢమైన సంకల్పముతో, దేవతలకు కూడా దుర్లభమైన సుఖసదనములను విడిచి అతనితో బాటు బయలుదేరారు. రాముని పద్మ చరణములను ప్రియముగా నెమ్మదిన్నవారిని, విషయభోగములు వశపరచుకోగలవా?
దోహా 84
बालक बृद्ध बिहाइ गृँह लगे लोग सब साथ।तमसा तीर निवासु किय प्रथम दिवस रघुनाथ।।84।।
bālaka bṛddha bihāi gṛ̃ha lage loga saba sātha |tamasā tīra nivāsu kiya prathama divasa raghunātha ||84||
పిల్లలు ముసలివారు తమ ఇళ్లను విడిచి బయలుదేరగా, అందరూ కలిసి వచ్చారు. మొదటి రోజున రఘునాథుడు తమసా నది ఒడ్డున విశ్రాంతి తీసుకున్నాడు.
చౌపాయి 85.1-4
रघुपति प्रजा प्रेमबस देखी।सदय हृदयँ दुखु भयउ बिसेषी।।
करुनामय रघुनाथ गोसाँई।बेगि पाइअहिं पीर पराई।।
कहि सप्रेम मृदु बचन सुहाए।बहुबिधि राम लोग समुझाए।।
किए धरम उपदेस घनेरे।लोग प्रेम बस फिरहिं न फेरे।।
सीलु सनेहु छाड़ि नहिं जाई।असमंजस बस भे रघुराई।।
लोग सोग श्रम बस गए सोई।कछुक देवमायाँ मति मोई।।
जबहिं जाम जुग जामिनि बीती।राम सचिव सन कहेउ सप्रीती।।
खोज मारि रथु हाँकहु ताता।आन उपायँ बनिहि नहिं बाता।।
raghupati prajā premabasa dekhī |sadaya hṛdayã dukhu bhayau biseṣī ||
karunāmaya raghunātha gosā̃ī |begi pāiahiṁ pīra parāī ||
kahi saprema mṛdu bacana suhāe |bahubidhi rāma loga samujhāe ||
kie dharama upadesa ghanere |loga prema basa phirahiṁ na phere ||
sīlu sanehu chāṛi nahiṁ jāī |asamaṁjasa basa bhe raghurāī ||
loga soga śrama basa gae soī |kachuka devamāyā̃ mati moī ||
jabahiṁ jāma juga jāmini bītī |rāma saciva sana kaheu saprītī ||
khoja māri rathu hā̃kahu tātā |āna upāyã banihi nahiṁ bātā ||
రఘుపతి ప్రజలు ప్రేమలో నిమగ్నమై ఉన్నారని చూసి, ఆయన కరుణాహృదయం మిక్కిలి బాధపడింది. కరుణామయుడైన రఘునాథ గోస్వామి, పరుల బాధను వెంటనే అనుభవించేవాడు. ప్రేమతో మృదువైన హృద్యమైన మాటలు చెప్పి, ఎన్నో విధాలుగా రాముడు ప్రజలను బోధించాడు. అనేక ధర్మోపదేశాలు చేశాడు, కాని ప్రజలు ప్రేమ వశమై వెనుదిరిగి రాలేదు. వారి సద్గుణమును ప్రేమను విడిచి పోవడం సాధ్యం కాదు; రఘురాజు సందిగ్ధానికి లోనయ్యాడు. ప్రజలు దుఃఖమును అలసటను వశమై నిద్రపోయారు; దైవమాయ వలన వారి మనసు కొంత మభ్యపెట్టబడింది. రాత్రిలో రెండు జామాలు గడిచినప్పుడు, రాముడు ప్రేమతో మంత్రితో అన్నాడు. "రథము యొక్క జాడలను తుడిచి రథమును నడపు, తాతా; ఇతర ఉపాయముతో ఈ పని సాధ్యం కాదు."
దోహా 85
राम लखन सुय जान चढ़ि संभु चरन सिरु नाइ।सचिवँ चलायउ तुरत रथु इत उत खोज दुराइ।।85।।
rāma lakhana suya jāna caṛhi saṁbhu carana siru nāi |sacivã calāyau turata rathu ita uta khoja durāi ||85||
రాముడు, లక్ష్మణుడు, సీత శంభువు పాదాలకు తల వంచి రథం ఎక్కారు. మంత్రి తక్షణమే రథాన్ని నడిపించాడు, ఇటు అటు తిరిగి వారి జాడలను మరుగుపరిచాడు.
చౌపాయి 86.1-4
जागे सकल लोग भएँ भोरू।गे रघुनाथ भयउ अति सोरू।।
रथ कर खोज कतहहुँ नहिं पावहिं।राम राम कहि चहु दिसि धावहिं।।
मनहुँ बारिनिधि बूड़ जहाजू।भयउ बिकल बड़ बनिक समाजू।।
एकहि एक देंहिं उपदेसू।तजे राम हम जानि कलेसू।।
निंदहिं आपु सराहहिं मीना।धिग जीवनु रघुबीर बिहीना।।
जौं पै प्रिय बियोगु बिधि कीन्हा।तौ कस मरनु न मागें दीन्हा।।
एहि बिधि करत प्रलाप कलापा।आए अवध भरे परितापा।।
बिषम बियोगु न जाइ बखाना।अवधि आस सब राखहिं प्राना।।
jāge sakala loga bhaẽ bhorū |ge raghunātha bhayau ati sorū ||
ratha kara khoja katahahũ nahiṁ pāvahiṁ |rāma rāma kahi cahu disi dhāvahiṁ ||
manahũ bārinidhi būṛa jahājū |bhayau bikala baṛa banika samājū ||
ekahi eka deṁhiṁ upadesū |taje rāma hama jāni kalesū ||
niṁdahiṁ āpu sarāhahiṁ mīnā |dhiga jīvanu raghubīra bihīnā ||
jauṁ pai priya biyogu bidhi kīnhā |tau kasa maranu na māgeṁ dīnhā ||
ehi bidhi karata pralāpa kalāpā |āe avadha bhare paritāpā ||
biṣama biyogu na jāi bakhānā |avadhi āsa saba rākhahiṁ prānā ||
ఉదయం అయినప్పుడు అందరూ మేల్కొన్నారు, రఘునాథుడు వెళ్ళిపోయాడని ఘోర కలకం లేచింది. ఎక్కడా రథాన్ని కనుగొనలేక, రామ రామ అని అంటూ నాలుగు దిక్కులా పరుగెత్తారు. సముద్రంలో ఓడ మునిగిపోయినట్టు, పెద్ద వర్తకుల సమూహం వేదనలో చిక్కుకున్నట్టు ఉంది. ఒకరికొకరు, మన దుఃఖాన్ని ఎరిగి రాముడు మనలను విడిచిపెట్టాడు అన్నారు. తమను తాము నిందించుకుని, చేపలను అసూయపడి, రఘువీరుడు లేని జీవితం శాపగ్రస్తం అని విలపించారు. మన ప్రియుని నుండి వియోగాన్ని విధి నిర్ణయించినట్లైతే, మనమడిగినప్పుడు అది మనకు మరణాన్ని ఎందుకు ఇవ్వలేదు? ఈ విధంగా అనేక విలాపాలు చేస్తూ, దహించే దుఃఖంతో నిండి అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చారు. ఆ వియోగం యొక్క భీకర వేదన వర్ణించలేనిది; నిర్ణీత సమయంలో అతను తిరిగి వస్తాడనే ఆశ మాత్రమే వారందరినీ బ్రతికించి ఉంచింది.
దోహా 86
राम दरस हित नेम ब्रत लगे करन नर नारि।मनहुँ कोक कोकी कमल दीन बिहीन तमारि।।86।।
rāma darasa hita nema brata lage karana nara nāri |manahũ koka kokī kamala dīna bihīna tamāri ||86||
రాముని దర్శనం కోసం పురుషులు మరియు స్త్రీలు నేమం మరియు వ్రతాలను ఆచరించడం ప్రారంభించారు; చీకటికి శత్రువైన సూర్యుడు దూరమైనప్పుడు ఒంటరిగా మిగిలిపోయిన చక్వా, చక్వీ పక్షులు మరియు కమల పుష్పాల వలె వారు కనిపించారు.
చౌపాయి 87.1-4
सीता सचिव सहित दोउ भाई।सृंगबेरपुर पहुँचे जाई।।
उतरे राम देवसरि देखी।कीन्ह दंडवत हरषु बिसेषी।।
लखन सचिवँ सियँ किए प्रनामा।सबहि सहित सुखु पायउ रामा।।
गंग सकल मुद मंगल मूला।सब सुख करनि हरनि सब सूला।।
कहि कहि कोटिक कथा प्रसंगा।रामु बिलोकहिं गंग तरंगा।।
सचिवहि अनुजहि प्रियहि सुनाई।बिबुध नदी महिमा अधिकाई।।
मज्जनु कीन्ह पंथ श्रम गयऊ।सुचि जलु पिअत मुदित मन भयऊ।।
सुमिरत जाहि मिटइ श्रम भारू।तेहि श्रम यह लौकिक ब्यवहारू।।
sītā saciva sahita dou bhāī |sṛṁgaberapura pahũce jāī ||
utare rāma devasari dekhī |kīnha daṁḍavata haraṣu biseṣī ||
lakhana sacivã siyã kie pranāmā |sabahi sahita sukhu pāyau rāmā ||
gaṁga sakala muda maṁgala mūlā |saba sukha karani harani saba sūlā ||
kahi kahi koṭika kathā prasaṁgā |rāmu bilokahiṁ gaṁga taraṁgā ||
sacivahi anujahi priyahi sunāī |bibudha nadī mahimā adhikāī ||
majjanu kīnha paṁtha śrama gayaū |suci jalu piata mudita mana bhayaū ||
sumirata jāhi miṭai śrama bhārū |tehi śrama yaha laukika byavahārū ||
సీతను, మంత్రిని కలిపి ఇద్దరు సోదరులు శృంగవేరపురాన్ని చేరుకున్నారు. రాముడు దిగి, దేవతల నదిని చూచి అత్యంత ఆనందంతో దండవత్ ప్రణామం చేశాడు. లక్ష్మణుడు, మంత్రి, సీత వందనం చేశారు; రాముడు వారందరితో సంతోషించాడు. గంగ అన్ని ఆనందానికి, మంగళానికి మూలం, అన్ని సుఖాలను ఇచ్చేది, అన్ని బాధలను తొలగించేది. కోట్లాదు కథలను, ప్రసంగాలను చెప్పుకుంటూ రాముడు గంగ తరంగాలను చూశాడు. మంత్రికి, తమ్ముడికి, తన ప్రియురాలికి దేవతల నది యొక్క గొప్ప మహిమను వివరించాడు. స్నానం చేశారు, ప్రయాణ అలసట పోయింది; పరిశుద్ధమైన నీటిని త్రాగి మనసు ఆనందించింది. ఎవరిని స్మరిస్తే అలసట భారం తొలగిపోతుందో, వారికి ఈ అలసట అనేది కేవలం లౌకిక వ్యవహారమే.
దోహా 87
सुद्ध सच्चिदानंदमय कंद भानुकुल केतु।चरित करत नर अनुहरत संसृति सागर सेतु।।87।।
suddha saccidānaṁdamaya kaṁda bhānukula ketu |carita karata nara anuharata saṁsṛti sāgara setu ||87||
సూర్య వంశానికి కేతనమైన రాముడు, పరిశుద్ధుడు, సత్, చిత్, ఆనంద స్వరూపుడు, ఆనందానికి మూలం. సంసార సాగరానికి సేతువుగా ఉండుతూ, మనుషుల మాదిరిగా నటిస్తూ, వారి మార్గాలను అనుసరిస్తూ చర్యలు చేస్తున్నాడు.
చౌపాయి 88.1-4
यह सुधि गुहँ निषाद जब पाई।मुदित लिए प्रिय बंधु बोलाई।।
लिए फल मूल भेंट भरि भारा।मिलन चलेउ हियँ हरषु अपारा।।
करि दंडवत भेंट धरि आगें।प्रभुहि बिलोकत अति अनुरागें।।
सहज सनेह बिबस रघुराई।पूँछी कुसल निकट बैठाई।।
नाथ कुसल पद पंकज देखें।भयउँ भागभाजन जन लेखें।।
देव धरनि धनु धामु तुम्हारा।मैं जनु नीचु सहित परिवारा।।
कृपा करिअ पुर धारिअ पाऊ।थापिय जनु सबु लोगु सिहाऊ।।
कहेहु सत्य सबु सखा सुजाना।मोहि दीन्ह पितु आयसु आना।।
yaha sudhi guhã niṣāda jaba pāī |mudita lie priya baṁdhu bolāī ||
lie phala mūla bheṁṭa bhari bhārā |milana caleu hiyã haraṣu apārā ||
kari daṁḍavata bheṁṭa dhari āgeṁ |prabhuhi bilokata ati anurāgeṁ ||
sahaja saneha bibasa raghurāī |pū̃chī kusala nikaṭa baiṭhāī ||
nātha kusala pada paṁkaja dekheṁ |bhayaũ bhāgabhājana jana lekheṁ ||
deva dharani dhanu dhāmu tumhārā |maiṁ janu nīcu sahita parivārā ||
kṛpā karia pura dhāria pāū |thāpiya janu sabu logu sihāū ||
kahehu satya sabu sakhā sujānā |mohi dīnha pitu āyasu ānā ||
ఈ వార్తను నిషాదుడైన గుహుడు విన్నప్పుడు, అతడు ఆనందంతో నిండి తన ప్రియ బంధువులను పిలిపించాడు. పండ్లనూ వేర్లనూ తీసుకొని, బహుమానంగా భారీ బుట్టలలో నింపి, హృదయంలో అపార ఆనందంతో స్వామిని కలవడానికి బయలుదేరాడు. దండవత్ ప్రణామం చేసి, బహుమానాన్ని ముందు ఉంచి, అత్యంత ప్రేమతో స్వామిని చూశాడు. సహజ ప్రేమతో మునిగిపోయిన రఘురాయ, గుహుడిని దగ్గరగా కూర్చోబెట్టి అతని క్షేమాన్ని అడిగాడు. "స్వామీ, మీ పాదపద్మాలను చూసి నేను క్షేమంగా ఉన్నాను. మీ దాసులలో భాగ్యవంతుడని నన్ను లెక్కిస్తున్నాను." "స్వామీ, ఈ భూమి, సంపద, ఇల్లు అన్నీ మీవే. నేను మాత్రం నీచుడను, నా కుటుంబమూ అంతే." "కృపచేసి మన పట్టణంలో పాదం పెట్టండి. నన్ను మీ దాసుడిగా నిలబెట్టి, అందరూ అసూయపడేలా చేయండి." రాముడు అన్నాడు: "జ్ఞానివైన స్నేహితా, నీవు చెప్పింది అంతా సత్యమే; కాని నా తండ్రి నాకు వేరే ఆజ్ఞ ఇచ్చారు."
దోహా 88
बरष चारिदस बासु बन मुनि ब्रत बेषु अहारु।ग्राम बासु नहिं उचित सुनि गुहहि भयउ दुखु भारु।।88।।
baraṣa cāridasa bāsu bana muni brata beṣu ahāru |grāma bāsu nahiṁ ucita suni guhahi bhayau dukhu bhāru ||88||
పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అరణ్యంలో నివసిస్తాను, ముని వ్రతాన్ని, వేషాన్ని, ఆహారాన్ని పాటిస్తాను; గ్రామంలో నివసించడం తగిదిది. దీనిని విన్న గుహునికి భారీ దుఃఖం కలిగింది.
చౌపాయి 89.1-4
राम लखन सिय रूप निहारी।कहहिं सप्रेम ग्राम नर नारी।।
ते पितु मातु कहहु सखि कैसे।जिन्ह पठए बन बालक ऐसे।।
एक कहहिं भल भूपति कीन्हा।लोयन लाहु हमहि बिधि दीन्हा।।
तब निषादपति उर अनुमाना।तरु सिंसुपा मनोहर जाना।।
लै रघुनाथहि ठाउँ देखावा।कहेउ राम सब भाँति सुहावा।।
पुरजन करि जोहारु घर आए।रघुबर संध्या करन सिधाए।।
गुहँ सँवारि साँथरी डसाई।कुस किसलयमय मृदुल सुहाई।।
सुचि फल मूल मधुर मृदु जानी।दोना भरि भरि राखेसि पानी।।
rāma lakhana siya rūpa nihārī |kahahiṁ saprema grāma nara nārī ||
te pitu mātu kahahu sakhi kaise |jinha paṭhae bana bālaka aise ||
eka kahahiṁ bhala bhūpati kīnhā |loyana lāhu hamahi bidhi dīnhā ||
taba niṣādapati ura anumānā |taru siṁsupā manohara jānā ||
lai raghunāthahi ṭhāũ dekhāvā |kaheu rāma saba bhā̃ti suhāvā ||
purajana kari johāru ghara āe |raghubara saṁdhyā karana sidhāe ||
guhã sãvāri sā̃tharī ḍasāī |kusa kisalayamaya mṛdula suhāī ||
suci phala mūla madhura mṛdu jānī |donā bhari bhari rākhesi pānī ||
రామ, లక్ష్మణ, సీతల రూపాన్ని చూచి, గ్రామస్తులైన స్త్రీ పురుషులు ప్రేమతో మాట్లాడిరి. "చెప్పు, సఖీ, ఇట్టి బాలురను అరణ్యానికి పంపినవారు ఎటువంటి తల్లిదండ్రులు?" కొందరు, "రాజు మంచి చేశాడు; విధి మా కళ్లకు ఈ దర్శన లాభాన్ని ఇచ్చింది" అని అన్నారు. తరువాత నిషాదుల నాయకుడు హృదయంలో తలచి, సింసుపా వృక్షమును మనోహరమైన స్థలముగా తెలిసికొన్నాడు. రఘునాథుని తీసుకుపోయి ఆ స్థలము చూపించగా, రాముడు అది అన్ని విధాల సుందరముగా ఉందని అన్నాడు. పురజనులు వందనము చేసి ఇంటికి వెళ్లిరి; రఘువరుడైన రాముడు సంధ్యా చేయుటకు వెళ్ళాడు. గుహుడు ఒక శయ్యను సిద్ధము చేసి పరచెను; దర్భాలతోను మృదువైన కొమ్మలతోను మృదులముగా సుందరముగా ఉండెను. ఏవి శుచిమైనవి, తీపిగలవి, మృదువైనవో తెలిసి, ఆకు గింజలలో మరల మరల నింపి చేతిలో ఉంచెను.
దోహా 89
सिय सुमंत्र भ्राता सहित कंद मूल फल खाइ।सयन कीन्ह रघुबंसमनि पाय पलोटत भाइ।।89।।
siya sumaṁtra bhrātā sahita kaṁda mūla phala khāi |sayana kīnha raghubaṁsamani pāya paloṭata bhāi ||89||
సీత, సుమంత్ర, తన తమ్ముడు వీరందరూ కలిసి దుంపలు, వేర్లు, పండ్లు తిని, రఘు వంశ మణి పడుకొని నిద్రించాడు; అతని తమ్ముడు అతని పాదాలను నొక్కి పిసికాడు.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में वनगमन-प्रसंग का पाठ ‘वैराग्य-बुद्धि’ जगाता है, शोक/वियोग में धैर्य देता है, और शरणागति को दृढ़ करता है। विशेषतः गंगा-दर्शन व निषाद-मैत्री वाले अंश का पाठ ‘सत्संग-भाव’ और ‘समता’ बढ़ाकर मन को निर्मल करता है—भवसागर-सेतु (दोहा 87) की भावना के अनुरूप।
कई रामानंदी/मानस-पाठ परंपराओं में शरणागति-भाव दृढ़ करने हेतु ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ का संकीर्तन-सम्पुट या ‘राम राम’ नाम-स्मरण का सम्पुट जोड़ा जाता है; कुछ पाठ-परंपराओं में ‘सियाराममय सब जग जानी’ भी भाव-सम्पुट रूप में लिया जाता है (स्थानीय मर्यादा अनुसार).
Ask anything about Prakarana 9 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
