Prakarana 9

Verse 164 (चौपाई)

निकसि बसिष्ठ द्वार भए ठाढ़े। देखे लोग बिरह दव दाढ़े।। कहि प्रिय बचन सकल समुझाए। बिप्र बृंद रघुबीर बोलाए।। गुर सन कहि बरषासन दीन्हे। आदर दान बिनय बस कीन्हे।। जाचक दान मान संतोषे। मीत पुनीत प्रेम परितोषे।। दासीं दास बोलाइ बहोरी। गुरहि सौंपि बोले कर जोरी।। सब कै सार सँभार गोसाईं। करबि जनक जननी की नाई।। बारहिं बार जोरि जुग पानी। कहत रामु सब सन मृदु बानी।। सोइ सब भाँति मोर हितकारी। जेहि तें रहै भुआल सुखारी।।

ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ; ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਛੋੜ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਜਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਿਆਰੇ ਬਚਨ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਰਘੂਵੀਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਸਿੰਘਾਸਣ ਦਿੱਤਾ; ਸਤਿਕਾਰ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਦਾਨ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸੀ; ਮਿੱਤਰ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਮਾਲਕ, ਸਾਰੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਓ; ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰੋ ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਾਰ ਵਾਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਕੋਮਲ ਬਚਨ ਬੋਲੇ। ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਭਲੇ ਲਈ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਘਰ ਖੁਸ਼ ਰਹੇ।

Verse 165 (दोहा/सोरठा)

मातु सकल मोरे बिरहँ जेहिं न होहिं दुख दीन। सोइ उपाउ तुम्ह करेहु सब पुर जन परम प्रबीन।।80।।

ਮਾਤਾ, ਸਾਰੇ ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹਨ; ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਉਪਾਅ ਕਰੋ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਪਰਮ ਕੁਸ਼ਲ ਬਣ ਜਾਣ।

Verse 166 (चौपाई)

एहि बिधि राम सबहि समुझावा। गुर पद पदुम हरषि सिरु नावा। गनपती गौरि गिरीसु मनाई। चले असीस पाइ रघुराई।। राम चलत अति भयउ बिषादू। सुनि न जाइ पुर आरत नादू।। कुसगुन लंक अवध अति सोकू। हहरष बिषाद बिबस सुरलोकू।। गइ मुरुछा तब भूपति जागे। बोलि सुमंत्रु कहन अस लागे।। रामु चले बन प्रान न जाहीं। केहि सुख लागि रहत तन माहीं। एहि तें कवन ब्यथा बलवाना। जो दुखु पाइ तजहिं तनु प्राना।। पुनि धरि धीर कहइ नरनाहू। लै रथु संग सखा तुम्ह जाहू।।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਨਿਵਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਗਣਪਤੀ, ਗੌਰੀ ਅਤੇ ਗਿਰੀਸ਼ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲਈ ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਰਘੂਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਚੱਲ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਉਦਾਸੀ ਛਾ ਗਈ; ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਲਾਪ ਸੁਣੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਲੰਕਾ ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਮਾੜੇ ਸ਼ਗਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਮਹਾਨ ਸੋਗ ਹੋਇਆ; ਦੇਵਤੇ ਸੋਗ ਅਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੋਂ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਸੁਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਇਉਂ ਬੋਲਿਆ: ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ; ਕਿਸ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਇਹ ਸਰੀਰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੀੜ ਹੈ, ਜੋ ਅਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਇੱਕ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ? ਫਿਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੇ ਧੀਰਜ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, ਰੱਥ ਲੈ ਕੇ ਜਾਓ, ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ।

Verse 167 (दोहा/सोरठा)

-सुठि सुकुमार कुमार दोउ जनकसुता सुकुमारि। रथ चढ़ाइ देखराइ बनु फिरेहु गएँ दिन चारि।।81।।

ਦੋ ਕੋਮਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਜਨਕ ਦੀ ਕੋਮਲ ਪੁੱਤਰੀ, ਰੱਥ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਦੇਖਣਗੇ ਅਤੇ ਚਾਰ ਦਿਨ ਬੀਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਪਸ ਆਉਣਗੇ।

Verse 168 (चौपाई)

जौ नहिं फिरहिं धीर दोउ भाई। सत्यसंध दृढ़ब्रत रघुराई।। तौ तुम्ह बिनय करेहु कर जोरी। फेरिअ प्रभु मिथिलेसकिसोरी।। जब सिय कानन देखि डेराई। कहेहु मोरि सिख अवसरु पाई।। सासु ससुर अस कहेउ सँदेसू। पुत्रि फिरिअ बन बहुत कलेसू।। पितृगृह कबहुँ कबहुँ ससुरारी। रहेहु जहाँ रुचि होइ तुम्हारी।। एहि बिधि करेहु उपाय कदंबा। फिरइ त होइ प्रान अवलंबा।। नाहिं त मोर मरनु परिनामा। कछु न बसाइ भएँ बिधि बामा।। अस कहि मुरुछि परा महि राऊ। रामु लखनु सिय आनि देखाऊ।।

ਜੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ, ਰਘੂਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰੋ ਅਤੇ ਕਹੋ, ਵਾਪਸ ਆਓ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ। ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਡਰ ਜਾਵੇ, ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਓ। ਕਹੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਸੱਸ ਅਤੇ ਸਹੁਰੇ ਨੇ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜਿਆ ਹੈ: ਵਾਪਸ ਆਓ ਪੁੱਤਰੀ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕਸ਼ਟ ਹੈ। ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਰਹੋ, ਕਦੇ ਸਹੁਰੇ ਘਰ; ਜਿੱਥੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਵੇ ਉੱਥੇ ਰਹੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਓ; ਜੇ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇ, ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਮਿਲੇਗਾ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਹੋਵੇਗੀ; ਮੈਂ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕਰੁਣਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ।

Verse 169 (दोहा/सोरठा)

-पाइ रजायसु नाइ सिरु रथु अति बेग बनाइ। गयउ जहाँ बाहेर नगर सीय सहित दोउ भाइ।।82।।

ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾਇਆ ਅਤੇ ਰੱਥ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ; ਉਹ ਉੱਥੇ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਨ।

Verse 170 (चौपाई)

तब सुमंत्र नृप बचन सुनाए। करि बिनती रथ रामु चढ़ाए।। चढ़ि रथ सीय सहित दोउ भाई। चले हृदयँ अवधहि सिरु नाई।। चलत रामु लखि अवध अनाथा। बिकल लोग सब लागे साथा।। कृपासिंधु बहुबिधि समुझावहिं। फिरहिं प्रेम बस पुनि फिरि आवहिं।। लागति अवध भयावनि भारी। मानहुँ कालराति अँधिआरी।। घोर जंतु सम पुर नर नारी। डरपहिं एकहि एक निहारी।। घर मसान परिजन जनु भूता। सुत हित मीत मनहुँ जमदूता।। बागन्ह बिटप बेलि कुम्हिलाहीं। सरित सरोवर देखि न जाहीं।।

ਫਿਰ ਸੁਮੰਤਰ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣਾਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰੱਥ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਰੱਥ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਚੱਲ ਪਏ, ਆਪਣੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਸਿਰ ਨਿਵਾਉਂਦੇ ਹੋਏ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ ਅਨਾਥ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਕਰੁਣਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਇਆ, ਪਰ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਭਰ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜਦੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆ ਜਾਂਦੇ। ਅਯੋਧਿਆ ਬਹੁਤ ਭੈੜੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗੀ, ਮਾਨੋ ਮੌਤ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਛਾ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਰਗੇ ਸਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕੰਬਦੇ ਸਨ। ਘਰ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਭੂਤਾਂ ਵਰਗੇ; ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਲਈ ਯਮ ਦੂਤ ਵਰਗੇ ਜਾਪਦੇ ਸਨ। ਬਾਗ, ਦਰੱਖਤ ਅਤੇ ਬੇਲਾਂ ਮੁਰਝਾ ਗਏ; ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਤਲਾਬ ਪਛਾਣੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

Verse 171 (दोहा/सोरठा)

हय गय कोटिन्ह केलिमृग पुरपसु चातक मोर। पिक रथांग सुक सारिका सारस हंस चकोर।।83।।

ਘੋੜੇ, ਗਾਵਾਂ, ਕਰੋੜਾਂ ਹਿਰਨ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਜਾਨਵਰ, ਚਾਤਕ, ਮੋਰ, ਤੋਤੇ, ਰੱਥ ਦੇ ਪਹੀਏ, ਸੁਗਰ, ਮੈਨਾ, ਕ੍ਰੇਨ, ਹੰਸ ਅਤੇ ਚਕੋਰ।

Verse 172 (चौपाई)

राम बियोग बिकल सब ठाढ़े। जहँ तहँ मनहुँ चित्र लिखि काढ़े।। नगरु सफल बनु गहबर भारी। खग मृग बिपुल सकल नर नारी।। बिधि कैकेई किरातिनि कीन्ही। जेंहि दव दुसह दसहुँ दिसि दीन्ही।। सहि न सके रघुबर बिरहागी। चले लोग सब ब्याकुल भागी।। सबहिं बिचार कीन्ह मन माहीं। राम लखन सिय बिनु सुखु नाहीं।। जहाँ रामु तहँ सबुइ समाजू। बिनु रघुबीर अवध नहिं काजू।। चले साथ अस मंत्रु दृढ़ाई। सुर दुर्लभ सुख सदन बिहाई।। राम चरन पंकज प्रिय जिन्हही। बिषय भोग बस करहिं कि तिन्हही।।

ਸਾਰੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸਥਿਰ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ, ਮਾਨੋ ਇੱਥੇ ਉੱਥੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖੇ ਹੋਣ। ਸ਼ਹਿਰ ਪੰਛੀਆਂ, ਹਿਰਨਾਂ, ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਘਣਾ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾ ਸੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵਰਗੀ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਸਹਿ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਲੋਕ ਰਘੂਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਹਾਰ ਨਾ ਸਕੇ; ਉਹ ਸਭ ਵਿਆਕੁਲ ਅਤੇ ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ ਚੱਲ ਪਏ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਹੈ; ਰਘੂਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲ ਪਏ, ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨ ਪਿਆਰੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਸੁੱਖਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ?

Verse 173 (दोहा/सोरठा)

बालक बृद्ध बिहाइ गृँह लगे लोग सब साथ। तमसा तीर निवासु किय प्रथम दिवस रघुनाथ।।84।।

ਬਾਲਕ ਤੇ ਬ੍ਰਿੱਧ ਆਪਣੇ ਘਰ ਛੱਡ ਗਏ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਰਘੂਨਾਥ ਜੀ ਨੇ ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ।

Verse 174 (चौपाई)

रघुपति प्रजा प्रेमबस देखी। सदय हृदयँ दुखु भयउ बिसेषी।। करुनामय रघुनाथ गोसाँई। बेगि पाइअहिं पीर पराई।। कहि सप्रेम मृदु बचन सुहाए। बहुबिधि राम लोग समुझाए।। किए धरम उपदेस घनेरे। लोग प्रेम बस फिरहिं न फेरे।। सीलु सनेहु छाड़ि नहिं जाई। असमंजस बस भे रघुराई।। लोग सोग श्रम बस गए सोई। कछुक देवमायाँ मति मोई।। जबहिं जाम जुग जामिनि बीती। राम सचिव सन कहेउ सप्रीती।। खोज मारि रथु हाँकहु ताता। आन उपायँ बनिहि नहिं बाता।।

ਰਘੂਪਤि ਨੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਦੇਖਿਆ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਮਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਕਰੁਣਾਮਈ ਰਘੂਨਾਥ ਗੋਸਾਈਂ ਜੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਕੋਮਲ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਬਚਨ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦਾ ਬਹੁਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਵਸ ਲੋਕ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਮੁੜੇ। ਸੀਲ ਤੇ ਸਨੇਹ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਘੂਰਾਈ ਔਖੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪਏ। ਲੋਕ ਸੋਗ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ; ਇਹ ਕੁਝ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਬੀਤ ਗਈ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। "ਮਿੱਤਰ, ਰਥ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਚਲਾਓ; ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ ਹੈ।"

Verse 175 (दोहा/सोरठा)

राम लखन सुय जान चढ़ि संभु चरन सिरु नाइ।। सचिवँ चलायउ तुरत रथु इत उत खोज दुराइ।।85।।

ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਰਾਮ, ਲਖਨ ਤੇ ਸੁਮੰਤਰ ਰਥ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਨਿਵਾਇਆ ਹੈ, ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਰਥ ਨੂੰ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਲੱਭ ਕੇ ਭਟਕਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 176 (चौपाई)

जागे सकल लोग भएँ भोरू। गे रघुनाथ भयउ अति सोरू।। रथ कर खोज कतहहुँ नहिं पावहिं। राम राम कहि चहु दिसि धावहिं।। मनहुँ बारिनिधि बूड़ जहाजू। भयउ बिकल बड़ बनिक समाजू।। एकहि एक देंहिं उपदेसू। तजे राम हम जानि कलेसू।। निंदहिं आपु सराहहिं मीना। धिग जीवनु रघुबीर बिहीना।। जौं पै प्रिय बियोगु बिधि कीन्हा। तौ कस मरनु न मागें दीन्हा।। एहि बिधि करत प्रलाप कलापा। आए अवध भरे परितापा।। बिषम बियोगु न जाइ बखाना। अवधि आस सब राखहिं प्राना।।

ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਜਾਗ ਪਏ ਤੇ �ਸਵੇਰ ਹੋ ਗਈ; ਜਦੋਂ ਰਘੂਨਾਥ ਜੀ ਚਲੇ ਗਏ, ਵੱਡਾ ਹਲਚਲ ਮਚ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਥ ਨੂੰ ਖੋਜਿਆ ਪਰ ਕਿਤੇ ਨਾ ਲੱਭਿਆ; ਉਹ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੌੜੇ, "ਰਾਮ, ਰਾਮ!" ਪੁਕਾਰਦੇ ਹੋਏ। ਮਾਨੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਹਾਜ਼ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਮਾਜ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵਿਕਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ, "ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਜਾਣਿਆ ਹੈ।" ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਤੇ ਮੀਨਾ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਦੇ, "ਧਿੱਕਾਰ ਹੈ ਇਸ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਜੋ ਰਘੂਵੀਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੈ!" ਜੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਿਯ ਤੋਂ ਇਹ ਦੁੱਖਦਾਈ ਵਿਯੋਗ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਸਾਨੂੰ ਮੌਤ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਵਿਯੋਗ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਦੇਖਣ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

Verse 177 (दोहा/सोरठा)

राम दरस हित नेम ब्रत लगे करन नर नारि। मनहुँ कोक कोकी कमल दीन बिहीन तमारि।।86।।

ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ, ਨੇਮ ਤੇ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਚਕੋਰ ਪੰਛੀ ਜੋ ਕਮਲ ਨੂੰ ਗੁਆ ਬੈਠੇ ਹੋਣ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਿਰਲੇ ਹੋਏ ਹੋਣ।

Verse 178 (चौपाई)

सीता सचिव सहित दोउ भाई। सृंगबेरपुर पहुँचे जाई।। उतरे राम देवसरि देखी। कीन्ह दंडवत हरषु बिसेषी।। लखन सचिवँ सियँ किए प्रनामा। सबहि सहित सुखु पायउ रामा।। गंग सकल मुद मंगल मूला। सब सुख करनि हरनि सब सूला।। कहि कहि कोटिक कथा प्रसंगा। रामु बिलोकहिं गंग तरंगा।। सचिवहि अनुजहि प्रियहि सुनाई। बिबुध नदी महिमा अधिकाई।। मज्जनु कीन्ह पंथ श्रम गयऊ। सुचि जलु पिअत मुदित मन भयऊ।। सुमिरत जाहि मिटइ श्रम भारू। तेहि श्रम यह लौकिक ब्यवहारू।।

ਸੀਤਾ ਤੇ ਮੰਤਰੀ ਸਮੇਤ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵੇਰਪੁਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਰਾਮ ਜੀ ਉਤਰੇ ਤੇ ਦੈਵੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਲਖਨ, ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਰਾਮ ਜੀ ਸਭ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਗੰਗਾ ਸਾਰੇ ਅਨੰਦ ਤੇ ਮੰਗਲ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਸੁੱਖਾਂ ਦੀ ਦਾਤੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਕਰੋੜਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਜੀ ਗੰਗਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਤਰੀ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਨੂੰ ਸ੍ਵਰਗੀ ਨਦੀ ਦੀ ਅਧਿਕ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ; ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਪੀ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਬੋਝ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਲੌਕਿਕ ਇਸ਼ਨਾਨ ਉਸ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

Verse 179 (दोहा/सोरठा)

सुध्द सचिदानंदमय कंद भानुकुल केतु। चरित करत नर अनुहरत संसृति सागर सेतु।।87।।

ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਸਤ-ਚਿਤ-ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਧਰਮ ਧੁਜਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਰਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਸਾਗਰ ਪਾਰ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪੁਲ ਹੈ।

Verse 180 (चौपाई)

यह सुधि गुहँ निषाद जब पाई। मुदित लिए प्रिय बंधु बोलाई।। लिए फल मूल भेंट भरि भारा। मिलन चलेउ हिंयँ हरषु अपारा।। करि दंडवत भेंट धरि आगें। प्रभुहि बिलोकत अति अनुरागें।। सहज सनेह बिबस रघुराई। पूँछी कुसल निकट बैठाई।। नाथ कुसल पद पंकज देखें। भयउँ भागभाजन जन लेखें।। देव धरनि धनु धामु तुम्हारा। मैं जनु नीचु सहित परिवारा।। कृपा करिअ पुर धारिअ पाऊ। थापिय जनु सबु लोगु सिहाऊ।। कहेहु सत्य सबु सखा सुजाना। मोहि दीन्ह पितु आयसु आना।।

ਜਦੋਂ ਗੁਹ ਨਿਸ਼ਾਦ ਨੂੰ ਇਹ ਖਬਰ ਮਿਲੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਫਲ ਤੇ ਬੀਜ ਲਏ, ਭੇਟਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਲੱਦੀਆਂ, ਤੇ ਮਿਲਣ ਲਈ ਚੱਲ ਪਿਆ, ਉਸਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਪਾਰ ਖੁਸ਼ੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ, ਭੇਟਾ ਅੱਗੇ ਰੱਖੀ, ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਡੂੰਘੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਹਜ ਸਨੇਹ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਰਘੂਰਾਈ ਨੇ ਉਸਦੀ ਖੈਰਿਅਤ ਪੁੱਛੀ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਨੇੜੇ ਬਿਠਾਇਆ। "ਸੁਆਮੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ ਚਰਨ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਦੇਵਤੇ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਸਭ ਤੁਹਾਡਾ ਘਰ ਹਨ; ਮੈਂ ਨੀਵਾਂ ਜਨ ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵਸੋ; ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੇਵਕ ਲਗਾਓ ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੋ।" ਮੇਰੇ ਸਿਆਣੇ ਮਿੱਤਰ, ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸੋ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਕੀ ਆਦੇਸ਼ ਭੇਜਿਆ ਹੈ।

Verse 181 (दोहा/सोरठा)

बरष चारिदस बासु बन मुनि ब्रत बेषु अहारु। ग्राम बासु नहिं उचित सुनि गुहहि भयउ दुखु भारु।।88।।

ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਦੇ ਵ੍ਰਤ ਤੇ ਵੇਸ ਵਿੱਚ, ਫਲ ਤੇ ਬੀਜ ਖਾ ਕੇ ਵਸੋਗੇ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵਸਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਹ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਾ ਬੋਝ ਲੱਗਾ।

Verse 182 (चौपाई)

राम लखन सिय रूप निहारी। कहहिं सप्रेम ग्राम नर नारी।। ते पितु मातु कहहु सखि कैसे। जिन्ह पठए बन बालक ऐसे।। एक कहहिं भल भूपति कीन्हा। लोयन लाहु हमहि बिधि दीन्हा।। तब निषादपति उर अनुमाना। तरु सिंसुपा मनोहर जाना।। लै रघुनाथहि ठाउँ देखावा। कहेउ राम सब भाँति सुहावा।। पुरजन करि जोहारु घर आए। रघुबर संध्या करन सिधाए।। गुहँ सँवारि साँथरी डसाई। कुस किसलयमय मृदुल सुहाई।। सुचि फल मूल मधुर मृदु जानी। दोना भरि भरि राखेसि पानी।।

ਰਾਮ, ਲਖਨ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਬੋਲੇ। "ਸਖੀ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਕਿਹੜੇ ਮਾਪੇ ਹਨ ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜਦੇ ਹਨ?" ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ, "ਰਾਜੇ ਨੇ ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ; ਸਾਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਲਾਭ ਮਿਲਿਆ, ਅਜਿਹੀ ਸਾਡੀ ਕਿਸਮਤ ਹੈ।" ਫਿਰ ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ੀਸ਼ਮ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਜਾਣਿਆ। ਉਸਨੇ ਰਘੂਨਾਥ ਜੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਥਾਂ ਵਿਖਾਈ; ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਗੀ ਲੱਗੀ। ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਘਰ ਗਏ; ਰਘੂਬਰ ਸੰਧਿਆਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗਏ। ਗੁਹ ਨੇ ਚੰਗਾ ਬਿਸਤਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਕੁੱਸਾ ਘਾਹ ਤੇ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਿਛਾਇਆ। ਸ਼ੁੱਧ ਫਲ ਤੇ ਬੀਜ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਨਰਮ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਕਟੋਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ।

Verse 183 (दोहा/सोरठा)

सिय सुमंत्र भ्राता सहित कंद मूल फल खाइ। सयन कीन्ह रघुबंसमनि पाय पलोटत भाइ।।89।।

ਸੀਤਾ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਕੰਦ, ਮੂਲ ਅਤੇ ਫਲ ਖਾਧੇ; ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਿਸਤਾਰਾ ਬਣਾਇਆ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਫੈਲਾ ਕੇ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ।