Prakarana 9
यह सोपान ‘वैराग्य-प्रवेश’ का द्वार है: राजधर्म/गृहस्थ-व्यवस्था के बीच राम का वनगमन दिखाता है कि मुक्ति-मार्ग में ‘प्रिय’ (सुख, राज्य, लोक-प्रतिष्ठा) का त्याग नहीं, बल्कि ‘धर्म-निष्ठ’ समर्पण प्रधान है। अयोध्या काण्ड में करुण-रस के माध्यम से आसक्ति की जड़ें उजागर होती हैं और भक्त को शिक्षा मिलती है कि प्रेम (प्रेम-भक्ति) शोक में भी भगवान की ओर ले जाने वाली शक्ति है। यह चरण साधक को ‘लोक-बंधन’ से ‘ईश्वर-शरण’ की ओर मोड़ता है—जहाँ राम-चरित स्वयं साधना का अनुशासन बन जाता है।
അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെ പ്രധാനരസം കരുണയാണ്; പക്ഷേ ആ കരുണ ‘നിരാശ’യല്ല—അത് വൈരാഗ്യത്തിന്റെ സംസ്കാരമാണ്. ഈ അംശത്തിൽ രാമൻ ലോകസമൂഹത്തെ ഉപദേശിക്കുന്നത്, ഗുരുവന്ദനം, നഗരജനത്തിന്റെ വ്യാകുലപ്രേമം—ഇവ മൂന്നും ചേർന്ന് ‘ധർമ്മം വിരുദ്ധം ആസക്തി’ എന്ന തീവ്ര നാട്യഭാവം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. തുളസിയുടെ ധർമ്മദൃഷ്ടിയിൽ രാമന്റെ വനഗമനം വെറും രാഷ്ട്രീയസംഭവമല്ല; സാധകന്റെ ഉള്ളിലെ ‘അഹം-രാജ്യം’ വിട്ടൊഴിയാനുള്ള ദീക്ഷയാണ്. നഗരത്തിന്റെ അന്ധകാര-രൂപകം (കാലരാത്രി, മശാനം, ഭൂതം) ഭഗവദ്‌വിയോഗത്തിൽ ലോകസൗന്ദര്യം ക്ഷീണിക്കുന്നതായി കാണിക്കുന്നു; അതേസമയം ഗംഗാദർശനവും നിഷാദമൈത്രിയും (ഗുഹ) ഭക്തിയുടെ സാമൂഹിക-സമാവേശസ്വഭാവം ഉറപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ കാണ്ഡം മാനസരചനയിൽ മധ്യ-സേതുവാകുന്നു: ബാലകാണ്ഡത്തിലെ ‘ഉത്പത്തി-ഭക്തി’യെ കടന്ന്, ‘ത്യാഗ-ഭക്തി’യും ‘ശരണാഗതിയും’ എന്ന പടിയായി മാറുന്നു; സഗുണലീലയുടെ ഉള്ളിൽ നിർഗുണസത്യം (ത്യാഗം, സമത, കരുണ) പ്രകാശിക്കുന്നു.
Verses
ചൗപായി 80.1-4
निकसि बसिष्ठ द्वार भए ठाढ़े।देखे लोग बिरह दव दाढ़े।।
कहि प्रिय बचन सकल समुझाए।बिप्र बृंद रघुबीर बोलाए।।
गुर सन कहि बरषासन दीन्हे।आदर दान बिनय बस कीन्हे।।
जाचक दान मान संतोषे।मीत पुनीत प्रेम परितोषे।।
दासीं दास बोलाइ बहोरी।गुरहि सौंपि बोले कर जोरी।।
सब कै सार सँभार गोसाईं।करबि जनक जननी की नाई।।
बारहिं बार जोरि जुग पानी।कहत रामु सब सन मृदु बानी।।
सोइ सब भाँति मोर हितकारी।जेहि तें रहै भुआल सुखारी।।
nikasi basiṣṭha dvāra bhae ṭhāṛhe |dekhe loga biraha dava dāṛhe ||
kahi priya bacana sakala samujhāe |bipra bṛṁda raghubīra bolāe ||
gura sana kahi baraṣāsana dīnhe |ādara dāna binaya basa kīnhe ||
jācaka dāna māna saṁtoṣe |mīta punīta prema paritoṣe ||
dāsīṁ dāsa bolāi bahorī |gurahi sauṁpi bole kara jorī ||
saba kai sāra sãbhāra gosāīṁ |karabi janaka jananī kī nāī ||
bārahiṁ bāra jori juga pānī |kahata rāmu saba sana mṛdu bānī ||
soi saba bhā̃ti mora hitakārī |jehi teṁ rahai bhuāla sukhārī ||
പുറത്തുവന്ന് വസിഷ്ഠന്റെ വാതിലിൽ രാമൻ നിന്നു. വിരഹത്തീയാൽ പൊള്ളുന്ന ജനങ്ങളെ അവൻ കണ്ടു. സ്നേഹമുള്ള വാക്കുകൾ പറഞ്ഞ് എല്ലാവരെയും ആശ്വസിപ്പിച്ചു. രഘുവംശ വീരൻ ബ്രാഹ്മണരുടെ സമൂഹത്തെ വിളിച്ചു. തന്റെ ഗുരുവിനോട് പറഞ്ഞ് അവർക്ക് ഒരു വർഷത്തെ ജീവനാധാരം നൽകി. ബഹുമാനം, ദാനം, വിനയം എന്നിവയാൽ അവരെ സന്തുഷ്ടരാക്കി. യാചകരെ ദാനം, ബഹുമാനം എന്നിവയാൽ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി. പവിത്രഹൃദയരായ സുഹൃത്തുക്കളെ സ്നേഹം കൊണ്ട് സന്തുഷ്ടരാക്കി. പിന്നീട് ദാസിമാരെയും ദാസന്മാരെയും വിളിച്ച്, തന്റെ ഗുരുവിന് ഏല്പിച്ച്, കൈകൾ കൂപ്പി സംസാരിച്ചു. "സ്വാമി, എല്ലാവരുടെയും ആവശ്യങ്ങളും ക്ഷേമവും നോക്കണം. അവർക്ക് പിതാവും മാതാവും പോലെ ഇരിക്കണം." വീണ്ടും വീണ്ടും രണ്ടു കൈകളും കൂപ്പി, രാമൻ എല്ലാവരോടും മൃദുവായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. "ആരാൽ രാജാവ് സുഖിച്ചിരിക്കുമോ, അവനേ എല്ലാ വിധത്തിലും എന്റെ ഹിതചിന്തകൻ."
ദോഹ 80
मातु सकल मोरे बिरहँ जेहिं न होहिं दुख दीन।सोइ उपाउ तुम्ह करेहु सब पुर जन परम प्रबीन।।80।।
mātu sakala more birahã jehiṁ na hohiṁ dukha dīna |soi upāu tumha karehu saba pura jana parama prabīna ||80||
എന്റെ എല്ലാ മാതാക്കളും എന്റെ വേർപിരിവിൽ ദുഃഖിതരായി വിഷമിക്കരുത്. അതിനുള്ള ഉപായം നിങ്ങൾ ചെയ്യുക, നഗര പ്രജകളേ, നിങ്ങളെല്ലാം അത്യന്തം നിപുണരാണ്.
ചൗപായി 81.1-4
एहि बिधि राम सबहि समुझावा।गुर पद पदुम हरषि सिरु नावा।।
गनपती गौरि गिरीसु मनाई।चले असीस पाइ रघुराई।।
राम चलत अति भयउ बिषादू।सुनि न जाइ पुर आरत नादू।।
कुसगुन लंक अवध अति सोकू।हहरष बिषाद बिबस सुरलोकू।।
गइ मुरुछा तब भूपति जागे।बोलि सुमंत्रु कहन अस लागे।।
रामु चले बन प्रान न जाहीं।केहि सुख लागि रहत तन माहीं।।
एहि तें कवन ब्यथा बलवाना।जो दुखु पाइ तजहिं तनु प्राना।।
पुनि धरि धीर कहइ नरनाहू।लै रथु संग सखा तुम्ह जाहू।।
ehi bidhi rāma sabahi samujhāvā |gura pada paduma haraṣi siru nāvā ||
ganapatī gauri girīsu manāī |cale asīsa pāi raghurāī ||
rāma calata ati bhayau biṣādū |suni na jāi pura ārata nādū ||
kusaguna laṁka avadha ati sokū |haharaṣa biṣāda bibasa suralokū ||
gai muruchā taba bhūpati jāge |boli sumaṁtru kahana asa lāge ||
rāmu cale bana prāna na jāhīṁ |kehi sukha lāgi rahata tana māhīṁ ||
ehi teṁ kavana byathā balavānā |jo dukhu pāi tajahiṁ tanu prānā ||
puni dhari dhīra kahai naranāhū |lai rathu saṁga sakhā tumha jāhū ||
ഈ വിധത്തിൽ രാമൻ എല്ലാവരെയും ആശ്വസിപ്പിച്ചു, ആനന്ദത്തോടെ ഗുരുവിന്റെ താമരപ്പാദങ്ങളിൽ തല വളച്ചു. ഗണപതി, ഗൗരി, ശിവൻ എന്നിവരെ പ്രീതിപ്പെടുത്തി, അവരുടെ ആശീർവാദം നേടി, രഘുവിന്റെ തലവൻ പുറപ്പെട്ടു. രാമൻ പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ, നഗരത്തിൽ മഹാവിഷാദം ബാധിച്ചു; അതിൽ ഉയർന്ന ആർത്തനാദം കേൾക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ലങ്കയിൽ ദുഷ്ശകുനങ്ങളും അയോധ്യയിൽ ആഴമായ വിഷാദവും; ദേവലോകം ആനന്ദത്താലും വിഷാദത്താലും ആവരണം ചെയ്യപ്പെട്ടു. മോഹം തെളിഞ്ഞപ്പോൾ രാജാവ് ഉണർന്നു, സുമന്ത്രനെ വിളിച്ച് ഇങ്ങനെ പറയാൻ തുടങ്ങി. രാമൻ കാട്ടിലേക്ക് പോയി, എന്നാൽ എന്റെ പ്രാണൻ എന്നെ വിട്ടുപോകുന്നില്ല. എന്റെ ശരീരത്തിൽ എന്ത് സുഖത്തിനാണ് അത് ഇപ്പോഴും തങ്ങിയിരിക്കുന്നത്? ഇതിനേക്കാൾ ശക്തമായ മറ്റെന്ത് വേദന ഉണ്ടാകാൻ കഴിയും, ഒരാൾ ഈ ദുഃഖം ഏറ്റുവാങ്ങി ശരീരവും പ്രാണനും ഉപേക്ഷിക്കുന്നത്? പിന്നീട് വീണ്ടും ധൈര്യം സ്വീകരിച്ച് രാജാവ് പറഞ്ഞു: സുഹൃത്തേ, ഒരു രഥം എടുത്തുകൊണ്ട് അവരോടൊപ്പം പോകൂ.
ദോഹ 81
सुठि सुकुमार कुमार दोउ जनकसुता सुकुमारि।रथ चढ़ाइ देखराइ बनु फिरेहु गएँ दिन चारि।।81।।
suṭhi sukumāra kumāra dou janakasutā sukumāri |ratha caṛhāi dekharāi banu phirehu gaẽ dina cāri ||81||
രണ്ട് രാജകുമാരന്മാരും വളരെ മൃദുവായവരാണ്, ജനകന്റെ മകളും മൃദുവായവളാണ്. അവരെ തേരിൽ കയറ്റി വനം കാണിച്ച്, നാല് ദിവസം കഴിഞ്ഞതിന് ശേഷം മടങ്ങി വരിക.
ചൗപായി 82.1-4
जौ नहिं फिरहिं धीर दोउ भाई।सत्यसंध दृढ़ब्रत रघुराई।।
तौ तुम्ह बिनय करेहु कर जोरी।फेरिअ प्रभु मिथिलेसकिसोरी।।
जब सिय कानन देखि डेराई।कहेहु मोरि सिख अवसरु पाई।।
सासु ससुर अस कहेउ सँदेसू।पुत्रि फिरिअ बन बहुत कलेसू।।
पितृगृह कबहुँ कबहुँ ससुरारी।रहेहु जहाँ रुचि होइ तुम्हारी।।
एहि बिधि करेहु उपाय कदंबा।फिरइ त होइ प्रान अवलंबा।।
नाहिं त मोर मरनु परिनामा।कछु न बसाइ भएँ बिधि बामा।।
अस कहि मुरुछि परा महि राऊ।रामु लखनु सिय आनि देखाऊ।।
jau nahiṁ phirahiṁ dhīra dou bhāī |satyasaṁdha dṛṛhabrata raghurāī ||
tau tumha binaya karehu kara jorī |pheria prabhu mithilesakisorī ||
jaba siya kānana dekhi ḍerāī |kahehu mori sikha avasaru pāī ||
sāsu sasura asa kaheu sãdesū |putri phiria bana bahuta kalesū ||
pitṛgṛha kabahũ kabahũ sasurārī |rahehu jahā̃ ruci hoi tumhārī ||
ehi bidhi karehu upāya kadaṁbā |phirai ta hoi prāna avalaṁbā ||
nāhiṁ ta mora maranu parināmā |kachu na basāi bhaẽ bidhi bāmā ||
asa kahi muruchi parā mahi rāū |rāmu lakhanu siya āni dekhāū ||
രണ്ട് സഹോദരന്മാരും ദൃഢമായി തിരികെ വരാതിരുന്നാൽ, രഘുരായ് തന്റെ വാക്കിന് സത്യസന്ധനാണ്, തന്റെ പ്രതിജ്ഞയിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവനാണ്, അപ്പോൾ നീ കൈകൾ കൂട്ടി പ്രാർത്ഥിക്കുക: "പ്രഭോ, മിഥിലാ രാജാവിന്റെ പുത്രിയെ തിരികെ അയക്കുക." സീത കാട് കണ്ട് ഭയന്നാൽ, അവസരം മനസ്സിലാക്കി എന്റെ ഉപദേശം അവൾക്ക് പറയുക. അവളുടെ അമ്മായിയമ്മയും അത്താരനും ഈ സന്ദേശം അയച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് പറയുക: "മകളേ, കാട്ടിൽ നിന്ന് തിരികെ വരുക; അവിടെ വളരെ കഷ്ടങ്ങൾ ഉണ്ട്." "ചിലപ്പോൾ നിന്റെ പിതാവിന്റെ വീട്ടിൽ, ചിലപ്പോൾ അമ്മായിയമ്മയുടെ വീട്ടിൽ, നിനക്ക് ഇഷ്ടം വരുന്നിടത്ത് താമസിക്കുക." ഇങ്ങനെ എല്ലാ വിധ ഉപായങ്ങളും ചെയ്യുക; അവൾ തിരികെ വന്നാൽ, എന്റെ പ്രാണന് ആധാരമാകും. ഇല്ലെങ്കിൽ, എന്റെ മരണമാണ് ഫലം; വിധി വിരോധിച്ചു എന്നാൽ ഞാൻ ഒന്നും ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, രാജാവ് ബോധം കെട്ട് നിലത്ത് വീണു; "രാമനെ, ലക്ഷ്മണനെ, സീതയെ കൊണ്ടുവന്ന് എനിക്ക് കാണിക്കുക!" എന്ന് വിളിച്ചു പറഞ്ഞു.
ദോഹ 82
पाइ रजायसु नाइ सिरु रथु अति बेग बनाइ।गयउ जहाँ बाहेर नगर सीय सहित दोउ भाइ।।82।।
pāi rajāyasu nāi siru rathu ati bega banāi |gayau jahā̃ bāhera nagara sīya sahita dou bhāi ||82||
രാജാവിന്റെ കല്പന ലഭിച്ച് തല കുമ്പിട്ട്, സുമന്ത്രൻ വളരെ വേഗത്തിൽ രഥം ഒരുക്കി. സീതയോടുകൂടിയ രണ്ട് സഹോദരന്മാർ ഇരുന്ന നഗരത്തിന് പുറത്തുള്ള സ്ഥലത്തേക്ക് പോയി.
ചൗപായി 83.1-4
तब सुमंत्र नृप बचन सुनाए।करि बिनती रथ रामु चढ़ाए।।
चढ़ि रथ सीय सहित दोउ भाई।चले हृदयँ अवधहि सिरु नाई।।
चलत रामु लखि अवध अनाथा।बिकल लोग सब लागे साथा।।
कृपासिंधु बहुबिधि समुझावहिं।फिरहिं प्रेम बस पुनि फिरि आवहिं।।
लागति अवध भयावनि भारी।मानहुँ कालराति अँधिआरी।।
घोर जंतु सम पुर नर नारी।डरपहिं एकहि एक निहारी।।
घर मसान परिजन जनु भूता।सुत हित मीत मनहुँ जमदूता।।
बागन्ह बिटप बेलि कुम्हिलाहीं।सरित सरोवर देखि न जाहीं।।
taba sumaṁtra nṛpa bacana sunāe |kari binatī ratha rāmu caṛhāe ||
caṛhi ratha sīya sahita dou bhāī |cale hṛdayã avadhahi siru nāī ||
calata rāmu lakhi avadha anāthā |bikala loga saba lāge sāthā ||
kṛpāsiṁdhu bahubidhi samujhāvahiṁ |phirahiṁ prema basa puni phiri āvahiṁ ||
lāgati avadha bhayāvani bhārī |mānahũ kālarāti ãdhiārī ||
ghora jaṁtu sama pura nara nārī |ḍarapahiṁ ekahi eka nihārī ||
ghara masāna parijana janu bhūtā |suta hita mīta manahũ jamadūtā ||
bāganha biṭapa beli kumhilāhīṁ |sarita sarovara dekhi na jāhīṁ ||
അപ്പോൾ സുമന്ത്രൻ രാജാവിന്റെ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു; പ്രാർത്ഥിച്ച് രാമനെ രഥത്തിൽ കയറ്റി. സീതയോടുകൂടി രണ്ടു സഹോദരന്മാരും രഥത്തിൽ കയറി, ഹൃദയത്തിൽ അയോധ്യയെ തലച്ച് തല കുനിച്ച് പുറപ്പെട്ടു. രാമൻ പുറപ്പെടുന്നതും അയോധ്യ രക്ഷകനില്ലാതാകുന്നതും കണ്ട്, ദുഃഖിതരായ ജനങ്ങൾ എല്ലാം അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടു. കരുണാസമുദ്രനായ രാമൻ അവരെ പലവിധത്തിൽ ആശ്വസിപ്പിച്ചു; അവർ സ്നേഹം കൊണ്ട് തിരിഞ്ഞു, വീണ്ടും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിന്നാലെ വന്നു. അയോധ്യ അത്യന്തം ഭയാനകമായി തോന്നി, അത് യമന്റെ ഇരുണ്ട രാത്രി പോലെ ആയിരുന്നു. നഗരത്തിലെ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും ഘോരമൃഗങ്ങൾ പോലെ ആയിരുന്നു; പരസ്പരം നോക്കി വിറച്ചു. വീടുകൾ ശ്മശാനങ്ങൾ പോലെയും, ബന്ധുക്കൾ ഭൂതങ്ങൾ പോലെയും, പുത്രന്മാർ, ഹിതൈഷികൾ, മിത്രന്മാർ യമദൂതന്മാർ പോലെയും തോന്നി. ഉദ്യാനങ്ങളിൽ മരങ്ങളും വള്ളികളും വാടി; നദികളും തടാകങ്ങളും നോക്കാനാവാത്തവണ്ണം ഭയാനകമായിരുന്നു.
ദോഹ 83
हय गय कोटिन्ह केलिमृग पुरपसु चातक मोर।पिक रथांग सुक सारिका सारस हंस चकोर।।83।।
haya gaya koṭinha kelimṛga purapasu cātaka mora |pika rathāṁga suka sārikā sārasa haṁsa cakora ||83||
കോടിക്കണക്കിന് കുതിരകളും ആനകളും, വളർത്തു മാനുകൾ, നഗരത്തിലെ കന്നുകാലികൾ, ചാതകപ്പക്ഷികൾ, മയിലുകൾ, കുയിലുകൾ, ചക്രവാകപ്പക്ഷികൾ, തത്തകൾ, സാരികപ്പക്ഷികൾ, കൊക്കുകൾ, അരയന്നങ്ങൾ, ചകോരപ്പക്ഷികൾ.
ചൗപായി 84.1-4
राम बियोग बिकल सब ठाढ़े।जहँ तहँ मनहुँ चित्र लिखि काढ़े।।
नगरु सफल बनु गहबर भारी।खग मृग बिपुल सकल नर नारी।।
बिधि कैकेई किरातिनि कीन्ही।जेंहि दव दुसह दसहुँ दिसि दीन्ही।।
सहि न सके रघुबर बिरहागी।चले लोग सब ब्याकुल भागी।।
सबहिं बिचार कीन्ह मन माहीं।राम लखन सिय बिनु सुखु नाहीं।।
जहाँ रामु तहँ सबुइ समाजू।बिनु रघुबीर अवध नहिं काजू।।
चले साथ अस मंत्रु दृढ़ाई।सुर दुर्लभ सुख सदन बिहाई।।
राम चरन पंकज प्रिय जिन्हही।बिषय भोग बस करहिं कि तिन्हही।।
rāma biyoga bikala saba ṭhāṛhe |jahã tahã manahũ citra likhi kāṛhe ||
nagaru saphala banu gahabara bhārī |khaga mṛga bipula sakala nara nārī ||
bidhi kaikeī kirātini kīnhī |jeṁhi dava dusaha dasahũ disi dīnhī ||
sahi na sake raghubara birahāgī |cale loga saba byākula bhāgī ||
sabahiṁ bicāra kīnha mana māhīṁ |rāma lakhana siya binu sukhu nāhīṁ ||
jahā̃ rāmu tahã sabui samājū |binu raghubīra avadha nahiṁ kājū ||
cale sātha asa maṁtru dṛṛhāī |sura durlabha sukha sadana bihāī ||
rāma carana paṁkaja priya jinhahī |biṣaya bhoga basa karahiṁ ki tinhahī ||
രാമനെ പിരിഞ്ഞ് ദുഃഖിച്ച് എല്ലാവരും അനങ്ങാതെ നിന്നു, ചിത്രത്തിൽ വരച്ചു നിർത്തിയ രൂപങ്ങളെപ്പോലെ. നഗരം വലിയ നിബിഡവനമായി തോന്നി; അതിലെ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും എല്ലാവരും അതിലുള്ള നിരവധി പക്ഷികളും മൃഗങ്ങളുമായി. വിധി കൈകേയിയെ ഒരു കിരാതവനിതയാക്കി; അവൾ പത്തു ദിക്കുകളിലും സഹിക്കാനാവാത്ത വനാഗ്നിയെ പടർത്തി. രഘുവരനെ പിരിയുന്ന അഗ്നിയെ സഹിക്കാനാവാതെ, എല്ലാവരും വ്യാകുലരായി അവനുമായി പുറപ്പെട്ടു. രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, സീത എന്നിവർ കൂടാതെ സുഖമില്ലെന്ന് എല്ലാവരും മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു. രാമൻ എവിടെയുണ്ടോ അവിടെ സമസ്ത സമൂഹവും സുഖവുമുണ്ട്; രഘുവീരനില്ലാതെ അയോദ്ധ്യ ഫലരഹിതമാണ്. ഇങ്ങനെ ദൃഢമായി സങ്കൽപ്പിച്ച്, ദേവന്മാർക്കും ദുർലഭമായ സുഖസദനങ്ങളെ വിട്ട് അവനുമായി പുറപ്പെട്ടു. രാമന്റെ പദ്മചരണങ്ങളെ പ്രിയമായി സ്നേഹിക്കുന്നവരെ, വിഷയഭോഗങ്ങൾക്ക് വശപ്പെടുത്താൻ കഴിയുമോ?
ദോഹ 84
बालक बृद्ध बिहाइ गृँह लगे लोग सब साथ।तमसा तीर निवासु किय प्रथम दिवस रघुनाथ।।84।।
bālaka bṛddha bihāi gṛ̃ha lage loga saba sātha |tamasā tīra nivāsu kiya prathama divasa raghunātha ||84||
കുട്ടികളും വൃദ്ധരും തങ്ങളുടെ വീടുകൾ വിട്ട് പുറപ്പെട്ടു, എല്ലാ ആളുകളും ഒന്നിച്ച് കൂടി വന്നു. ആദ്യ ദിവസം രഘുനാഥൻ തമസാ നദിയുടെ തീരത്ത് വിശ്രമിച്ചു.
ചൗപായി 85.1-4
रघुपति प्रजा प्रेमबस देखी।सदय हृदयँ दुखु भयउ बिसेषी।।
करुनामय रघुनाथ गोसाँई।बेगि पाइअहिं पीर पराई।।
कहि सप्रेम मृदु बचन सुहाए।बहुबिधि राम लोग समुझाए।।
किए धरम उपदेस घनेरे।लोग प्रेम बस फिरहिं न फेरे।।
सीलु सनेहु छाड़ि नहिं जाई।असमंजस बस भे रघुराई।।
लोग सोग श्रम बस गए सोई।कछुक देवमायाँ मति मोई।।
जबहिं जाम जुग जामिनि बीती।राम सचिव सन कहेउ सप्रीती।।
खोज मारि रथु हाँकहु ताता।आन उपायँ बनिहि नहिं बाता।।
raghupati prajā premabasa dekhī |sadaya hṛdayã dukhu bhayau biseṣī ||
karunāmaya raghunātha gosā̃ī |begi pāiahiṁ pīra parāī ||
kahi saprema mṛdu bacana suhāe |bahubidhi rāma loga samujhāe ||
kie dharama upadesa ghanere |loga prema basa phirahiṁ na phere ||
sīlu sanehu chāṛi nahiṁ jāī |asamaṁjasa basa bhe raghurāī ||
loga soga śrama basa gae soī |kachuka devamāyā̃ mati moī ||
jabahiṁ jāma juga jāmini bītī |rāma saciva sana kaheu saprītī ||
khoja māri rathu hā̃kahu tātā |āna upāyã banihi nahiṁ bātā ||
രഘുപതി ജനങ്ങൾ സ്നേഹത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നത് കണ്ട്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ കരുണാഹൃദയം വളരെ വ്യാകുലമായി. കരുണാമയനായ രഘുനാഥ ഗോസ്വാമി, പരരുടെ വേദന വേഗം അനുഭവിക്കുന്നവൻ. സ്നേഹത്തോടെ മൃദുവായ മനോഹരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞ്, പലവിധത്തിൽ രാമൻ ജനങ്ങളെ ഉപദേശിച്ചു. ധാരാളം ധർമ്മോപദേശങ്ങൾ നൽകി, എന്നാൽ ജനങ്ങൾ സ്നേഹത്തിന്റെ വശപ്പെട്ട് തിരിഞ്ഞു നിൽക്കാൻ സമ്മതിച്ചില്ല. അവരുടെ ഗുണവും സ്നേഹവും ഉപേക്ഷിക്കാൻ കഴിയുന്നതല്ല; രഘുരാജൻ പെരുമ്പായസത്തിൽ ആകാണ്ടു. ജനങ്ങൾ ദുഃഖവും ക്ഷീണവും കാരണം ഉറങ്ങിപ്പോയി; ദൈവികമായ മായയാൽ അവരുടെ മനസ്സ് കുറച്ചളവ് മയക്കപ്പെട്ടു. രാത്രിയുടെ രണ്ട് ജാമങ്ങൾ കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, രാമൻ സ്നേഹത്തോടെ മന്ത്രിയോട് പറഞ്ഞു. "തേരിന്റെ പാടുകൾ മായ്ച്ച് തേര് ഓടിക്കുക, താതാ; മറ്റ് ഉപായത്താൽ ഈ കാര്യം നടക്കില്ല."
ദോഹ 85
राम लखन सुय जान चढ़ि संभु चरन सिरु नाइ।सचिवँ चलायउ तुरत रथु इत उत खोज दुराइ।।85।।
rāma lakhana suya jāna caṛhi saṁbhu carana siru nāi |sacivã calāyau turata rathu ita uta khoja durāi ||85||
രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, സീത എന്നിവർ ശംഭുവിന്റെ പാദങ്ങളിൽ തല വണങ്ങി രഥത്തിൽ കയറി. മന്ത്രി ഉടനെ രഥം ഓടിച്ചു, ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും തിരിഞ്ഞ് അവരുടെ പാടുകൾ മറച്ചുവെച്ചു.
ചൗപായി 86.1-4
जागे सकल लोग भएँ भोरू।गे रघुनाथ भयउ अति सोरू।।
रथ कर खोज कतहहुँ नहिं पावहिं।राम राम कहि चहु दिसि धावहिं।।
मनहुँ बारिनिधि बूड़ जहाजू।भयउ बिकल बड़ बनिक समाजू।।
एकहि एक देंहिं उपदेसू।तजे राम हम जानि कलेसू।।
निंदहिं आपु सराहहिं मीना।धिग जीवनु रघुबीर बिहीना।।
जौं पै प्रिय बियोगु बिधि कीन्हा।तौ कस मरनु न मागें दीन्हा।।
एहि बिधि करत प्रलाप कलापा।आए अवध भरे परितापा।।
बिषम बियोगु न जाइ बखाना।अवधि आस सब राखहिं प्राना।।
jāge sakala loga bhaẽ bhorū |ge raghunātha bhayau ati sorū ||
ratha kara khoja katahahũ nahiṁ pāvahiṁ |rāma rāma kahi cahu disi dhāvahiṁ ||
manahũ bārinidhi būṛa jahājū |bhayau bikala baṛa banika samājū ||
ekahi eka deṁhiṁ upadesū |taje rāma hama jāni kalesū ||
niṁdahiṁ āpu sarāhahiṁ mīnā |dhiga jīvanu raghubīra bihīnā ||
jauṁ pai priya biyogu bidhi kīnhā |tau kasa maranu na māgeṁ dīnhā ||
ehi bidhi karata pralāpa kalāpā |āe avadha bhare paritāpā ||
biṣama biyogu na jāi bakhānā |avadhi āsa saba rākhahiṁ prānā ||
പ്രഭാതമായപ്പോൾ എല്ലാവരും ഉണർന്നെഴുന്നേറ്റു, രഘുനാഥൻ പോയെന്ന വലിയ കലകം ഉണ്ടായി. എവിടെയും രഥം കണ്ടുപിടിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല, രാമ രാമ എന്ന് പറഞ്ഞുകൊണ്ട് നാലു ദിക്കിലേക്കും ഓടി. സമുദ്രത്തിൽ കപ്പൽ മുങ്ങിയതുപോലെ, വലിയ വ്യാപാരികളുടെ സമൂഹം വിഷമത്തിലായതുപോലെ ആയിരുന്നു. പരസ്പരം, നമ്മുടെ ദുഃഖം അറിഞ്ഞ് രാമൻ നമ്മെ ഉപേക്ഷിച്ചു എന്ന് പറഞ്ഞു. തങ്ങളെത്താനെ നിന്ദിച്ചുകൊണ്ട്, മത്സ്യങ്ങളെ അസൂയപ്പെട്ടുകൊണ്ട്, രഘുവീരനില്ലാത്ത ജീവിതം ശാപം എന്ന് വിലപിച്ചു. നമ്മുടെ പ്രിയനിൽനിന്ന് വിയോഗം വിധി വിധിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, നാം ചോദിച്ചപ്പോൾ അത് നമുക്ക് മരണം എന്തിന് തന്നില്ല? ഇങ്ങനെ പല വിലാപങ്ങളും ചെയ്തുകൊണ്ട്, ഉഴലുന്ന ദുഃഖം നിറഞ്ഞ് അയോധ്യയിലേക്ക് തിരികെ വന്നു. ആ വിയോഗത്തിന്റെ ഭീകരമായ വേദന വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയില്ല; നിശ്ചിത സമയത്ത് അവൻ തിരികെ വരുമെന്ന പ്രതീക്ഷ മാത്രമാണ് എല്ലാവരെയും ജീവിപ്പിച്ചത്.
ദോഹ 86
राम दरस हित नेम ब्रत लगे करन नर नारि।मनहुँ कोक कोकी कमल दीन बिहीन तमारि।।86।।
rāma darasa hita nema brata lage karana nara nāri |manahũ koka kokī kamala dīna bihīna tamāri ||86||
രാമന്റെ ദർശനത്തിനായി പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും നേമവും വ്രതങ്ങളും അനുഷ്ഠിക്കാൻ തുടങ്ങി; ഇരുളിന്റെ ശത്രുവായ സൂര്യൻ മറഞ്ഞതും ഏകനായി ഉള്ളിരുന്ന ചക്വാ, ചക്വി പക്ഷികളും താമര പുഷ്പങ്ങളും പോലെ അവർ കാണപ്പെട്ടു.
ചൗപായി 87.1-4
सीता सचिव सहित दोउ भाई।सृंगबेरपुर पहुँचे जाई।।
उतरे राम देवसरि देखी।कीन्ह दंडवत हरषु बिसेषी।।
लखन सचिवँ सियँ किए प्रनामा।सबहि सहित सुखु पायउ रामा।।
गंग सकल मुद मंगल मूला।सब सुख करनि हरनि सब सूला।।
कहि कहि कोटिक कथा प्रसंगा।रामु बिलोकहिं गंग तरंगा।।
सचिवहि अनुजहि प्रियहि सुनाई।बिबुध नदी महिमा अधिकाई।।
मज्जनु कीन्ह पंथ श्रम गयऊ।सुचि जलु पिअत मुदित मन भयऊ।।
सुमिरत जाहि मिटइ श्रम भारू।तेहि श्रम यह लौकिक ब्यवहारू।।
sītā saciva sahita dou bhāī |sṛṁgaberapura pahũce jāī ||
utare rāma devasari dekhī |kīnha daṁḍavata haraṣu biseṣī ||
lakhana sacivã siyã kie pranāmā |sabahi sahita sukhu pāyau rāmā ||
gaṁga sakala muda maṁgala mūlā |saba sukha karani harani saba sūlā ||
kahi kahi koṭika kathā prasaṁgā |rāmu bilokahiṁ gaṁga taraṁgā ||
sacivahi anujahi priyahi sunāī |bibudha nadī mahimā adhikāī ||
majjanu kīnha paṁtha śrama gayaū |suci jalu piata mudita mana bhayaū ||
sumirata jāhi miṭai śrama bhārū |tehi śrama yaha laukika byavahārū ||
സീതയും മന്ത്രിയും കൂടിയ രണ്ട് സഹോദരന്മാർ ശൃംഗവേരപുരത്തെത്തി. രാമൻ ഇറങ്ങി, ദേവനദിയെ കണ്ട് വിശേഷാതിശയനായ സന്തോഷത്തോടെ ദണ്ഡവത് പ്രണാമം ചെയ്തു. ലക്ഷ്മണനും മന്ത്രിയും സീതയും വന്ദിച്ചു; രാമൻ അവരെല്ലാവരോടൊപ്പം സന്തോഷിച്ചു. ഗംഗ എല്ലാ സന്തോഷത്തിനും മംഗളത്തിനും മൂലം, എല്ലാ സുഖവും നൽകുന്നവൾ, എല്ലാ വേദനയും മാറ്റുന്നവൾ. കോടിക്കണക്കിന് കഥകളും പ്രസംഗങ്ങളും പറഞ്ഞുകൊണ്ട് രാമൻ ഗംഗയുടെ തരംഗങ്ങളെ നോക്കി. മന്ത്രിക്കും അനുജനും പ്രിയതമയ്ക്കും ദേവനദിയുടെ മഹത്തായ മഹിമയെ വിവരിച്ചു. സ്നാനം ചെയ്തു, യാത്രയുടെ ക്ഷീണം മാറി; ശുദ്ധമായ വെള്ളം കുടിച്ച് മനസ്സ് സന്തോഷിച്ചു. ആരെ സ്മരിച്ചാൽ ക്ഷീണത്തിന്റെ ഭാരം മാറുമോ, അവന് ഈ ക്ഷീണം എന്നത് കേവലം ലൗകിക വ്യവഹാരം മാത്രം.
ദോഹ 87
सुद्ध सच्चिदानंदमय कंद भानुकुल केतु।चरित करत नर अनुहरत संसृति सागर सेतु।।87।।
suddha saccidānaṁdamaya kaṁda bhānukula ketu |carita karata nara anuharata saṁsṛti sāgara setu ||87||
സൂര്യ വംശത്തിന്റെ കൊടിയായ രാമൻ, പരിശുദ്ധൻ, സത്, ചിത്, ആനന്ദ സ്വരൂപൻ, ആനന്ദത്തിന്റെ ഉറവ. സംസാര സാഗരത്തിന് പാലമായിരുന്നിട്ടും, മനുഷ്യരെപ്പോലെ നടന്ന്, അവരുടെ വഴികളെ അനുകരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
ചൗപായി 88.1-4
यह सुधि गुहँ निषाद जब पाई।मुदित लिए प्रिय बंधु बोलाई।।
लिए फल मूल भेंट भरि भारा।मिलन चलेउ हियँ हरषु अपारा।।
करि दंडवत भेंट धरि आगें।प्रभुहि बिलोकत अति अनुरागें।।
सहज सनेह बिबस रघुराई।पूँछी कुसल निकट बैठाई।।
नाथ कुसल पद पंकज देखें।भयउँ भागभाजन जन लेखें।।
देव धरनि धनु धामु तुम्हारा।मैं जनु नीचु सहित परिवारा।।
कृपा करिअ पुर धारिअ पाऊ।थापिय जनु सबु लोगु सिहाऊ।।
कहेहु सत्य सबु सखा सुजाना।मोहि दीन्ह पितु आयसु आना।।
yaha sudhi guhã niṣāda jaba pāī |mudita lie priya baṁdhu bolāī ||
lie phala mūla bheṁṭa bhari bhārā |milana caleu hiyã haraṣu apārā ||
kari daṁḍavata bheṁṭa dhari āgeṁ |prabhuhi bilokata ati anurāgeṁ ||
sahaja saneha bibasa raghurāī |pū̃chī kusala nikaṭa baiṭhāī ||
nātha kusala pada paṁkaja dekheṁ |bhayaũ bhāgabhājana jana lekheṁ ||
deva dharani dhanu dhāmu tumhārā |maiṁ janu nīcu sahita parivārā ||
kṛpā karia pura dhāria pāū |thāpiya janu sabu logu sihāū ||
kahehu satya sabu sakhā sujānā |mohi dīnha pitu āyasu ānā ||
ഈ വാർത്ത നിഷാദനായ ഗുഹൻ കേട്ടപ്പോൾ, അവൻ ആനന്ദം നിറഞ്ഞ് തന്റെ പ്രിയ ബന്ധുക്കളെ വിളിച്ചുകൂട്ടി. പഴങ്ങളും വേരുകളും എടുത്ത്, കാഴ്ചയായി ഭാരമുള്ള കൊട്ടകളിൽ നിറച്ച്, ഹൃദയത്തിൽ അപാരമായ ആനന്ദത്തോടെ സ്വാമിയെ കാണാൻ പുറപ്പെട്ടു. ദണ്ഡവത്ത് ചെയ്ത്, കാഴ്ച മുന്നിൽ വെച്ച്, അത്യധിക അനുരാഗത്തോടെ സ്വാമിയെ നോക്കി. സഹജസ്നേഹത്താൽ മുഴുകിയ രഘുരായ, ഗുഹനെ അടുത്തിരുത്തി അവന്റെ ക്ഷേമം ചോദിച്ചു. "സ്വാമീ, നിങ്ങളുടെ പാദപദ്മങ്ങൾ കണ്ടതുകൊണ്ട് ഞാൻ ക്ഷേമത്തിലാണ്. നിങ്ങളുടെ ദാസന്മാരിൽ ഭാഗ്യവാനായ ഒരാളായി എന്നെ എണ്ണുന്നു." "സ്വാമീ, ഈ ഭൂമി, സമ്പത്ത്, വീട് എല്ലാം നിങ്ങളുടേതാണ്. ഞാൻ നീചനാണ്, എന്റെ കുടുംബവും അതുപോലെ." "കൃപ ചെയ്ത് നമ്മുടെ നഗരത്തിൽ പാദം വെക്കണം. എന്നെ നിങ്ങളുടെ ദാസനായി നിർത്തി, എല്ലാ ജനങ്ങളും അസൂയപ്പെടുന്നതാക്കണം." രാമൻ പറഞ്ഞു: "ജ്ഞാനിയായ സുഹൃത്തേ, നീ പറഞ്ഞതെല്ലാം സത്യം; എന്നാൽ എന്റെ പിതാവ് എനിക്ക് മറ്റൊരു കല്പന നൽകിയിരിക്കുന്നു."
ദോഹ 88
बरष चारिदस बासु बन मुनि ब्रत बेषु अहारु।ग्राम बासु नहिं उचित सुनि गुहहि भयउ दुखु भारु।।88।।
baraṣa cāridasa bāsu bana muni brata beṣu ahāru |grāma bāsu nahiṁ ucita suni guhahi bhayau dukhu bhāru ||88||
പതിനാലു വർഷം കാട്ടിൽ വസിക്കും, മുനിയുടെ വ്രതം, വേഷം, ആഹാരം എന്നിവ പാലിക്കും; ഗ്രാമത്തിൽ വസിക്കുന്നത് യോജിക്കുന്നില്ല. ഇത് കേട്ട്, ഗുഹന് ഭാരിയായ ദുഃഖം ഉണ്ടായി.
ചൗപായി 89.1-4
राम लखन सिय रूप निहारी।कहहिं सप्रेम ग्राम नर नारी।।
ते पितु मातु कहहु सखि कैसे।जिन्ह पठए बन बालक ऐसे।।
एक कहहिं भल भूपति कीन्हा।लोयन लाहु हमहि बिधि दीन्हा।।
तब निषादपति उर अनुमाना।तरु सिंसुपा मनोहर जाना।।
लै रघुनाथहि ठाउँ देखावा।कहेउ राम सब भाँति सुहावा।।
पुरजन करि जोहारु घर आए।रघुबर संध्या करन सिधाए।।
गुहँ सँवारि साँथरी डसाई।कुस किसलयमय मृदुल सुहाई।।
सुचि फल मूल मधुर मृदु जानी।दोना भरि भरि राखेसि पानी।।
rāma lakhana siya rūpa nihārī |kahahiṁ saprema grāma nara nārī ||
te pitu mātu kahahu sakhi kaise |jinha paṭhae bana bālaka aise ||
eka kahahiṁ bhala bhūpati kīnhā |loyana lāhu hamahi bidhi dīnhā ||
taba niṣādapati ura anumānā |taru siṁsupā manohara jānā ||
lai raghunāthahi ṭhāũ dekhāvā |kaheu rāma saba bhā̃ti suhāvā ||
purajana kari johāru ghara āe |raghubara saṁdhyā karana sidhāe ||
guhã sãvāri sā̃tharī ḍasāī |kusa kisalayamaya mṛdula suhāī ||
suci phala mūla madhura mṛdu jānī |donā bhari bhari rākhesi pānī ||
രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, സീത എന്നിവരുടെ രൂപഭംഗി കണ്ട്, ഗ്രാമത്തിലെ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും സ്നേഹത്തോടെ സംസാരിച്ചു. "പറ, സഖി, ഇത്തരം കുട്ടികളെ കാട്ടിലേക്ക് അയച്ചവർ എങ്ങനെയുള്ള മാതാപിതാക്കളാണ്?" ചിലർ, "രാജാവ് നന്നാക്കി; വിധി നമ്മുടെ കണ്ണുകൾക്ക് ഈ ദർശനം ലാഭമായി തന്നു" എന്നു പറഞ്ഞു. പിന്നെ നിഷാദരുടെ നായകൻ ഹൃദയത്തിൽ ചിന്തിച്ച്, സിംസുപാ വൃക്ഷത്തെ മനോഹരമായ സ്ഥലമായി മനസ്സിലാക്കി. രഘുനാഥനെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി ആ സ്ഥലം കാണിച്ചു; രാമൻ അത് എല്ലാ വിധത്തിലും സുന്ദരമാണെന്നു പറഞ്ഞു. നഗരജനങ്ങൾ വന്ദനം ചെയ്ത് വീട്ടിലേക്ക് പോയി; രഘുവരനായ രാമൻ സന്ധ്യാ ചെയ്യാൻ പോയി. ഗുഹൻ ഒരു പായ്പ്പട്ടി ഒരുക്കി വിരിച്ചു; ദർഭപ്പുല്ലും മൃദുവായ ഇളം ഇലകളും കൊണ്ട് മൃദുവായി സുന്ദരമായിരുന്നു. ഏതൊക്കെ ശുദ്ധമായതും മധുരമായതും മൃദുവായതും എന്നറിഞ്ഞ്, ഇലക്കോപ്പുകളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും നിറച്ച് കൈയിൽ വെച്ചു.
ദോഹ 89
सिय सुमंत्र भ्राता सहित कंद मूल फल खाइ।सयन कीन्ह रघुबंसमनि पाय पलोटत भाइ।।89।।
siya sumaṁtra bhrātā sahita kaṁda mūla phala khāi |sayana kīnha raghubaṁsamani pāya paloṭata bhāi ||89||
സീത, സുമന്ത്ര, സ്വന്തം അനുജൻ എന്നിവരോടൊപ്പം കിഴങ്ങുകൾ, വേരുകൾ, പഴങ്ങൾ തിന്ന്, രഘു വംശത്തിലെ മണി പടുത്തുറങ്ങി; അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുജൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങൾ അമർത്തിപ്പിടിച്ചു.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में वनगमन-प्रसंग का पाठ ‘वैराग्य-बुद्धि’ जगाता है, शोक/वियोग में धैर्य देता है, और शरणागति को दृढ़ करता है। विशेषतः गंगा-दर्शन व निषाद-मैत्री वाले अंश का पाठ ‘सत्संग-भाव’ और ‘समता’ बढ़ाकर मन को निर्मल करता है—भवसागर-सेतु (दोहा 87) की भावना के अनुरूप।
कई रामानंदी/मानस-पाठ परंपराओं में शरणागति-भाव दृढ़ करने हेतु ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ का संकीर्तन-सम्पुट या ‘राम राम’ नाम-स्मरण का सम्पुट जोड़ा जाता है; कुछ पाठ-परंपराओं में ‘सियाराममय सब जग जानी’ भी भाव-सम्पुट रूप में लिया जाता है (स्थानीय मर्यादा अनुसार).
Ask anything about Prakarana 9 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
