Adhyaya 104: The Eulogy and Procedure of the ‘Honey-Cow’ Gift (Madhudhenudāna)

Verse 1

अथ मधुधेनुदानमाहात्म्यम् ॥ होतॊवाच ॥ मधुधेनुं प्रवक्ष्यामि सर्वपातकनाशिनीम् । अनुलिप्ते महीपृष्ठे कृष्णाजिनकुशोत्तरे ॥ १०४-१ ॥ धेनुं मधुमयीं कृत्वा सम्पूर्णघटषोडशाम् । चतुर्थेन तथांशेन वत्सकं परिकल्पयेत् ॥

บัดนี้ว่าด้วยมหาตม์แห่งทาน ‘มธุธนู’ (โคน้ำผึ้ง) โหตฤกล่าวว่า: “เราจักอธิบายมธุธนู ผู้ทำลายบาปทั้งปวง บนพื้นดินที่เพิ่งฉาบชำระให้บริสุทธิ์ แล้วปูหนังเนื้อทรายดำและปูหญ้ากุศะทับไว้—(104.1)—เมื่อปั้นโคที่ทำด้วยน้ำผึ้งให้สำเร็จ พร้อมหม้อเต็มสิบหกใบแล้ว พึงจัดทำลูกโคตามสัดส่วนเป็นหนึ่งในสี่ด้วย”

Verse 2

सौवर्णं तु मुखं कृत्वा शृङ्गाण्यगुरुचन्दनैः॥ पृष्ठं ताम्रमयं कृत्वा सास्रां पटमयीं तथा॥

พึงทำพระพักตร์ด้วยทองคำ และทำเขาด้วยไม้กฤษณาและจันทน์; พึงทำแผ่นหลังด้วยทองแดง และทำผ้าคลุมในรูปแบบ ‘สาสรา’ ตามที่กำหนดไว้ด้วย

Verse 3

पादानिक्षुमयान्कृत्वा सितकम्बलसंवृतान्॥ मुखं गुडमयं कृत्वा जिह्वां शर्करया तथा॥

พึงทำเท้าด้วยอ้อยและหุ้มด้วยผ้าห่มขนสัตว์สีขาว; พึงทำพระพักตร์ด้วยน้ำตาลอ้อยก้อน (กูด) และทำลิ้นด้วยน้ำตาลเช่นเดียวกัน

Verse 4

ओष्ठौ पुष्पमयौ तस्या दन्ताः फलमयाः स्मृताः॥ दर्भरोममयी देवी खुरैरौप्यैश्च भूषिता॥

ริมฝีปากของนางพึงทำด้วยดอกไม้; ฟันกล่าวกันว่าพึงทำด้วยผลไม้. เทวีในรูปโคมีขนทำด้วยหญ้าดัรภะ และประดับด้วยกีบเงิน

Verse 5

प्रशस्तपत्रश्रवणा प्रमाणात्परितस्तता॥ सर्वलक्षणसंयुक्ता सप्तधान्यान्विता तथा॥

มีหูดุจใบไม้ที่น่ายกย่อง มีขนาดได้สัดส่วนและแผ่โดยรอบอย่างสม่ำเสมอ; พึงประกอบด้วยลักษณะมงคลทั้งปวง และพร้อมด้วยธัญพืชทั้งเจ็ดด้วย

Verse 6

चत्वारि तिलपात्राणि चतुर्दिक्षु प्रकल्पयेत्॥ छादितां वस्त्रयुग्मेन कण्ठाभरणभूषिताम्॥

พึงจัดวางภาชนะงาสี่ใบไว้ในสี่ทิศ; และ(รูปโค)พึงคลุมด้วยผ้าสองผืน พร้อมประดับด้วยเครื่องประดับที่คอ

Verse 7

कांस्योपदोहिनीं कृत्वा गन्धपुष्पैस्तु पूजिताम्॥ अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये॥

เมื่อถวายภาชนะรีดน้ำนมทำด้วยสำริดแล้ว และบูชาด้วยเครื่องหอมและดอกไม้—พึงกระทำในกาลอายนะ (ครีษมายัน/เหมายัน), ในวิษุวะอันเป็นมงคล (วันวิษุวัต), ในคราววยตีปาตะ และในยามสิ้นวัน

Verse 8

संक्रान्त्यामुपरागे च सर्वकाले यदृच्छया॥ द्रव्यब्राह्मणसम्पत्तिं दृष्ट्वा तां प्रतिपादयेत्॥

ในคราวสังกรานติ (ยามดวงอาทิตย์ย้ายราศี) และในเวลาคราส ตลอดจนทุกกาลตามแต่โอกาส—เมื่อเห็นว่ามีทรัพย์พร้อมและมีพราหมณ์ผู้รับที่เหมาะสม ก็พึงมอบทานนั้น

Verse 9

तादृशाय प्रदातव्या मधु धेनुर्नरोत्तमे॥ पुच्छदेशे विमृश्याथ जलपूर्णां सदक्षिणाम्॥

โอ้บุรุษผู้ประเสริฐ ‘มธุเธนุ’ (โคแห่งน้ำผึ้ง) พึงมอบแก่ผู้รับที่เหมาะสมเช่นนั้น แล้วจึงแตะต้องบริเวณหาง และประกอบพิธีด้วยเครื่องหลั่งน้ำที่เต็มพร้อม พร้อมทั้งทักษิณา

Verse 10

दद्याद्विप्राय धेनुं तां मन्त्रपूर्वां विचक्षणः॥ पुच्छदेशोपविष्टस्तु गन्धधूपादिपूजिता॥ आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन मुद्रिकावर्णमात्रकैः॥ स्वशक्त्या दक्षिणां दत्त्वा वित्तशाठ्यविवर्जितः॥ जलपूर्वं तु कर्त्तव्यं पश्चाद्यानं समर्पयेत्॥ रसज्ञा सर्वदेवानां सर्वभूतहिते रता॥

ผู้รู้พึงถวายโคนั้นแก่พราหมณ์ผู้ทรงวิชา โดยมีมนตร์นำหน้า ครั้นนั่งใกล้บริเวณหางแล้ว บูชาด้วยเครื่องหอม ธูป และสิ่งอื่น ๆ เมื่อคลุมด้วยผ้าคู่หนึ่งและประดับด้วยเครื่องหมายเป็นโทเคนสีดุจเหรียญ แล้วให้ทักษิณาตามกำลัง โดยปราศจากการคดโกงเรื่องทรัพย์ พึงทำการถวายด้วยน้ำก่อน แล้วจึงถวายยาน (พาหนะ) ภายหลัง นางถูกกล่าวว่าเป็นผู้รู้รสสาระเพื่อเทพทั้งปวง และมุ่งมั่นเพื่อประโยชน์แก่สรรพสัตว์ทั้งหลาย

Verse 11

प्रीयन्तां पितरो देवा मधुधेनो नमोऽस्तु ते॥ एवमुच्चार्य तां धेनुं ब्राह्मणाय निवेदयेत्॥

“ขอให้บรรพชนและเทพทั้งหลายจงยินดี; โอ้มธุเธนุ ขอนอบน้อมแด่ท่าน” ครั้นกล่าวดังนี้แล้ว พึงน้อมถวายโคนั้นแก่พราหมณ์

Verse 12

अहं गृह्णामि त्वां देवि कुटुम्बार्थे विशेषतः ॥ कामं कामदुघे कामान्मधुधेनो नमोऽस्तु ते ॥

ข้าแต่เทวี ข้าพเจ้ารับท่านไว้โดยเฉพาะเพื่อความผาสุกแห่งเรือนและวงศ์ตระกูลของข้าพเจ้า โอ้ มธุเธนู โคให้น้ำนมผู้บันดาลความปรารถนา โปรดประทานสิ่งอันพึงปรารถนาตามพระประสงค์เถิด ขอนอบน้อมแด่ท่าน

Verse 13

मधुवातेति मन्त्रेण दद्यादाशुचिकेन तु ॥ दत्त्वा धेनुं महाराज छत्रिकोपानहौ तथा ॥

พึงถวาย (ทานนั้น) ด้วยมนตร์ที่ขึ้นต้นว่า ‘มธุวาเต…’ แม้ผู้ถวายยังมิได้ชำระตนให้บริสุทธิ์ก็ตาม ครั้นถวายโคแล้ว ข้าแต่มหาราช พึงถวายร่มและรองเท้าแตะด้วย

Verse 14

एवं यः कुरुते भक्त्या मधुधेनुं नराधिप ॥ दत्त्वा दानं पायसेन मधुना च दिनं नयेत् ॥

ดังนี้แล ข้าแต่นราธิป ผู้ใดประกอบพิธีทานมธุเธนูด้วยศรัทธา ครั้นถวายทานแล้ว พึงดำเนินวันนั้นด้วยข้าวน้ำนม (ปายสะ) และน้ำผึ้งเป็นภักษาที่กำหนด

Verse 15

ब्राह्मणश्च त्रिरात्रं तु मधुपायससंयुतम् ॥ एवं कृते तु यत्पुण्यं तन्निबोध नराधिप ॥

และพราหมณ์ผู้รับทานนั้น พึงถือวัตรสามราตรี โดยมีน้ำผึ้งและข้าวน้ำนมประกอบ ครั้นกระทำดังนี้แล้ว ข้าแต่นราธิป จงทราบบุญกุศลที่บังเกิดจากนั้น

Verse 16

यत्र नद्यो मधुवहा यत्र पायसकर्दमाः ॥ ऋषयो मुनयः सिद्धास्तत्र गच्छन्ति धेनुदाः ॥

ที่ใดแม่น้ำทั้งหลายพาน้ำผึ้งไหลไป ที่ใดเลนตมเป็นข้าวน้ำนม ที่นั่นเหล่าฤษี มุนี และผู้สำเร็จ (สิทธะ) สถิตอยู่; ผู้ถวายทานโคย่อมไปสู่ที่นั่น

Verse 17

तत्र भोगानथो भुङ्क्ते ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ क्रीडित्वा सुचिरं कालं पुनर्मर्त्यमुपागतः ॥

ที่นั่นเขาเสวยสุข แล้วจึงไปสู่พรหมโลก ครั้นรื่นรมย์อยู่เนิ่นนานยิ่ง ก็กลับคืนสู่ภาวะมนุษย์ผู้มรณะอีกครั้ง

Verse 18

नयते विष्णुसायुज्यं मधुधेनुप्रदानतः ॥ य इदं शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वापि मानवः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति ॥

ด้วยการถวายมธุเธนู ย่อมนำไปสู่ “วิษณุสายุชยะ” คือความเป็นหนึ่ง/ความสนิทกับพระวิษณุ และผู้ใดฟังด้วยศรัทธา หรือให้ผู้อื่นสาธยาย ย่อมพ้นบาปทั้งปวง แล้วไปสู่วิษณุโลก

Verse 19

ब्राह्मणाय दरिद्राय श्रोत्रियायाहिताग्नये ॥ आर्यावर्त्ते समुत्पन्ने वेदवेदाङ्गपारगे ॥

(ควรถวาย) แก่พราหมณ์ผู้ยากไร้ ผู้เป็นศฺโรตริยะ ผู้ตั้งและรักษาไฟศักดิ์สิทธิ์ (อาหิตาคนิ) ผู้เกิดในอารยาวรรตะ และชำนาญในพระเวทกับเวทางคะ

Verse 20

स भुक्त्वा विपुलान्भोगान्विष्णुलोकं स गच्छति ॥ दश पूर्वान्दश परानात्मानं चैकत्रिंशकम् ॥

ครั้นเสวยสุขอันไพบูลย์แล้ว เขาย่อมไปสู่วิษณุโลก—ยังประโยชน์แก่บรรพชนสิบคน แก่ผู้สืบสายสิบคน และแก่ตนเอง รวมเป็นคนที่สามสิบเอ็ด