Adhyaya 104: The Eulogy and Procedure of the ‘Honey-Cow’ Gift (Madhudhenudāna)
Madhudhenudāna-māhātmya
Ritual-Manual (Dāna-vidhi) with Soteriological/Merit Discourse
વરાહ–પૃથ્વી સંવાદમાં આ અધ્યાય ‘મધુધેનુદાન’ (મધુર દ્રવ્યોમાંથી રચાયેલી પ્રતીક ગાયનું દાન)ની વિધિ અને મહિમા વર્ણવે છે; તેને પાતકનાશક કહેવાયું છે. સોનું, તાંબું, ગોળ-શક્કર જેવા મધુર પદાર્થો, ધાન્ય, વસ્ત્ર અને આભૂષણોથી ગાયની રચના, ચાર દિશામાં કલશ/પાત્રોની સ્થાપના, તેમજ અયન, વિષુવ, વ્યતીપાત, સંક્રાંતિ, ઉપરાગ વગેરે શુભ કાળે દાન કરવાની સૂચના આપવામાં આવે છે. પાત્ર તરીકે ગરીબ પરંતુ વિદ્વાન શ્રોત્રિય બ્રાહ્મણ—આહિતાગ્નિ, આર્યાવર્તમાં જન્મેલો, વેદ-વેદાંગમાં નિપુણ—નિર્ધારિત છે; મંત્રો, જલપ્રદાનની રીત અને સહદાનનું પણ વર્ણન છે. અંતે આ દાનને નૈતિક અને લોકહિતકારી કર્મ કહી, પાપમોચન તથા વિષ્ણુલોકપ્રાપ્તિનું ફળ જણાવે છે અને નિયમિત દાનથી પૃથ્વીની સ્થિરતા ટકતી રહે છે એવો ઉપદેશ આપે છે.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 104
Verse 1
अथ मधुधेनुदानमाहात्म्यम् ॥ होतॊवाच ॥ मधुधेनुं प्रवक्ष्यामि सर्वपातकनाशिनीम् । अनुलिप्ते महीपृष्ठे कृष्णाजिनकुशोत्तरे ॥ १०४-१ ॥ धेनुं मधुमयीं कृत्वा सम्पूर्णघटषोडशाम् । चतुर्थेन तथांशेन वत्सकं परिकल्पयेत् ॥
હવે ‘મધુધેનુ-દાન’નું માહાત્મ્ય. હોતૃ બોલ્યા—હું સર્વ પાતકોનો નાશ કરનારી મધુધેનુનું વર્ણન કરું છું. તાજા લેપથી શુદ્ધ કરેલી ભૂમિ પર, ઉપર કૃષ્ણાજિન અને કુશ પાથરી—(104.1)—મધુમયી ધેનુ બનાવવી, સોળ પૂર્ણ ઘટો સહિત; અને તે જ પ્રમાણમાં ચોથા ભાગ જેટલો વત્સ પણ તૈયાર કરવો.
Verse 2
सौवर्णं तु मुखं कृत्वा शृङ्गाण्यगुरुचन्दनैः॥ पृष्ठं ताम्रमयं कृत्वा सास्रां पटमयीं तथा॥
મુખ સોનાનું બનાવી, શૃંગો અગરુ અને ચંદનના દ્રવ્યોથી બનાવે. પીઠ તાંબાની બનાવે, અને તેવી જ રીતે વિધાન મુજબ ‘સાસ્રા’ સ્વરૂપનું વસ્ત્રમય આવરણ પણ બનાવે.
Verse 3
पादानिक्षुमयान्कृत्वा सितकम्बलसंवृतान्॥ मुखं गुडमयं कृत्वा जिह्वां शर्करया तथा॥
પગોને ઇક્ષુથી બનાવી શ્વેત કમ્બળથી ઢાંકવા. મુખ ગોળનું બનાવવું અને તેમ જ જીભ શર્કરાની બનાવવી.
Verse 4
ओष्ठौ पुष्पमयौ तस्या दन्ताः फलमयाः स्मृताः॥ दर्भरोममयी देवी खुरैरौप्यैश्च भूषिता॥
તેનાં ઓષ્ઠ પુષ્પમય અને દાંત ફળમય કહેવાય છે. દર્ભને રોમરૂપે રાખી, રજત ખુરોથી તે દેવી (ગૌરૂપ)ને શોભિત કરવી.
Verse 5
प्रशस्तपत्रश्रवणा प्रमाणात्परितस्तता॥ सर्वलक्षणसंयुक्ता सप्तधान्यान्विता तथा॥
તેના કાન પ્રશસ્ત પાન જેવા, પ્રમાણમાં યોગ્ય અને ચારે તરફ સમરૂપે વિસ્તરેલા હોવા જોઈએ. તે સર્વ શુભલક્ષણોથી યુક્ત અને સાત ધાન્યોથી પણ સંયુક્ત હોવી જોઈએ.
Verse 6
चत्वारि तिलपात्राणि चतुर्दिक्षु प्रकल्पयेत्॥ छादितां वस्त्रयुग्मेन कण्ठाभरणभूषिताम्॥
ચાર દિશામાં તલના ચાર પાત્રો ગોઠવવા. (ગૌરૂપ)ને બે વસ્ત્રોથી ઢાંકી, કણ્ઠાભરણથી શોભિત કરવી.
Verse 7
कांस्योपदोहिनीं कृत्वा गन्धपुष्पैस्तु पूजिताम्॥ अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये॥
કાંસ્યની દોહણી (દૂધ દોહવાનું પાત્ર) આપી, સુગંધ અને પુષ્પોથી તેની પૂજા કરવી. આ અયન, પુણ્ય વિષુવ, વ્યતીપાત અને દિવસના અંતે કરવું.
Verse 8
संक्रान्त्यामुपरागे च सर्वकाले यदृच्छया॥ द्रव्यब्राह्मणसम्पत्तिं दृष्ट्वा तां प्रतिपादयेत्॥
સંક્રાંતિ અને ગ્રહણકાળે, તેમજ અનુકૂળતા મુજબ કોઈ પણ સમયે—સાધનસંપત્તિ અને પાત્ર બ્રાહ્મણને જોઈ તે દાન અર્પણ કરવું જોઈએ।
Verse 9
तादृशाय प्रदातव्या मधु धेनुर्नरोत्तमे॥ पुच्छदेशे विमृश्याथ जलपूर्णां सदक्षिणाम्॥
હે નરોત્તમ! એવા પાત્રને એવી ‘મધુધેનુ’ આપવી જોઈએ. પછી પુચ્છપ્રદેશ સ્પર્શ કરીને જલપૂર્ણ અર્ઘ્ય અને દક્ષિણાસહ વિધિ કરવી।
Verse 10
दद्याद्विप्राय धेनुं तां मन्त्रपूर्वां विचक्षणः॥ पुच्छदेशोपविष्टस्तु गन्धधूपादिपूजिता॥ आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन मुद्रिकावर्णमात्रकैः॥ स्वशक्त्या दक्षिणां दत्त्वा वित्तशाठ्यविवर्जितः॥ जलपूर्वं तु कर्त्तव्यं पश्चाद्यानं समर्पयेत्॥ रसज्ञा सर्वदेवानां सर्वभूतहिते रता॥
વિવેકી પુરુષે મંત્રપૂર્વક તે ધેનુ વિદ્વાન બ્રાહ્મણને દાન કરવી. પુચ્છપ્રદેશ પાસે બેસીને, ગંધ-ધૂપાદિથી પૂજિત કરી, જોડ વસ્ત્રોથી આચ્છાદિત કરીને અને મુદ્રાચિહ્નિત દ્રવ્ય સહિત, પોતાની શક્તિ મુજબ દક્ષિણા આપવી—ધન વિષે કપટ ન કરવું. પ્રથમ જલપૂર્વક અર્પણ કરવું, પછી યાન (વાહન) સમર્પિત કરવું. તે સર્વ દેવો માટે રસજ્ઞ અને સર્વભૂતહિતમાં રત કહેવાય છે।
Verse 11
प्रीयन्तां पितरो देवा मधुधेनो नमोऽस्तु ते॥ एवमुच्चार्य तां धेनुं ब्राह्मणाय निवेदयेत्॥
“પિતૃઓ અને દેવો પ્રસન્ન થાઓ; હે મધુધેનુ, તને નમસ્કાર.” એમ ઉચ્ચારી તે ધેનુ બ્રાહ્મણને નિવેદિત કરવી।
Verse 12
अहं गृह्णामि त्वां देवि कुटुम्बार्थे विशेषतः ॥ कामं कामदुघे कामान्मधुधेनो नमोऽस्तु ते ॥
“હે દેવી! હું તને વિશેષરૂપે મારા કુટુંબના કલ્યાણ માટે સ્વીકારું છું. હે કામદુઘે મધુધેનુ! ઇચ્છા મુજબ ઇચ્છિત ફળ આપ; તને નમસ્કાર.”
Verse 13
मधुवातेति मन्त्रेण दद्यादाशुचिकेन तु ॥ दत्त्वा धेनुं महाराज छत्रिकोपानहौ तथा ॥
‘મધુવાતે…’ મંત્ર વડે, અશુચિ અવસ્થામાં પણ તત્કાળ દાન કરવું જોઈએ. હે મહારાજ, ધેનુ દાન કરીને છત્ર અને પાદુકા (ચપ્પલ) પણ આપવી જોઈએ.
Verse 14
एवं यः कुरुते भक्त्या मधुधेनुं नराधिप ॥ दत्त्वा दानं पायसेन मधुना च दिनं नयेत् ॥
હે નરાધિપ, જે ભક્તિપૂર્વક મધુધેનુ દાન કરે છે—દાન આપ્યા પછી—તે દિવસે પાયસ (ખીર) અને મધ સાથે (નિયમિત આહારરૂપે) સમય પસાર કરવો જોઈએ.
Verse 15
ब्राह्मणश्च त्रिरात्रं तु मधुपायससंयुतम् ॥ एवं कृते तु यत्पुण्यं तन्निबोध नराधिप ॥
અને બ્રાહ્મણ (ગ્રાહક) પણ ત્રણ રાત્રિ સુધી મધ અને પાયસ સાથેનો નિયમ પાળે. આમ કરવાથી જે પુણ્ય થાય છે, હે રાજા, તે જાણો.
Verse 16
यत्र नद्यो मधुवहा यत्र पायसकर्दमाः ॥ ऋषयो मुनयः सिद्धास्तत्र गच्छन्ति धेनुदाः ॥
જ્યાં નદીઓ મધ વહાવે છે, જ્યાં કાદવ પાયસનો છે—ત્યાં ઋષિ, મુનિ અને સિદ્ધો નિવાસ કરે છે; ત્યાં જ ધેનુ-દાન કરનારાઓ જાય છે.
Verse 17
तत्र भोगानथो भुङ्क्ते ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ क्रीडित्वा सुचिरं कालं पुनर्मर्त्यमुपागतः ॥
ત્યાં તે ભોગો ભોગવે છે, પછી બ્રહ્મલોકમાં જાય છે. બહુ લાંબા સમય સુધી ક્રીડા કરીને, તે ફરી મર્ત્ય અવસ્થામાં પરત આવે છે.
Verse 18
नयते विष्णुसायुज्यं मधुधेनुप्रदानतः ॥ य इदं शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वापि मानवः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति ॥
મધુ-ધેનુનું દાન કરવાથી વિષ્ણુ-સાયુજ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. જે આને ભક્તિથી સાંભળે અથવા સાંભળાવે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ વિષ્ણુલોકમાં જાય છે.
Verse 19
ब्राह्मणाय दरिद्राय श्रोत्रियायाहिताग्नये ॥ आर्यावर्त्ते समुत्पन्ने वेदवेदाङ्गपारगे ॥
(આ દાન) ગરીબ બ્રાહ્મણને આપવું જોઈએ, જે શ્રોત્રિય હોય, આહિતાગ્નિ હોય, આર્યાવર્તમાં જન્મેલો હોય અને વેદ તથા વેદાંગોમાં પારંગત હોય.
Verse 20
स भुक्त्वा विपुलान्भोगान्विष्णुलोकं स गच्छति ॥ दश पूर्वान्दश परानात्मानं चैकत्रिंशकम् ॥
તે વિશાળ ભોગો ભોગવીને વિષ્ણુલોકમાં જાય છે; અને દસ પૂર્વજો, દસ ઉત્તરજો તથા પોતાને—એકત્રીસમ તરીકે—ઉદ્ધારે છે.
Frequently Asked Questions
The chapter frames disciplined giving (dāna) as an ordered social-ethical practice: resources are intentionally fashioned, offered with procedural integrity (mantra, jalapūrva, dakṣiṇā, avoidance of deceit), and directed to a qualified and needy recipient. The text’s internal logic links this regulated redistribution to moral purification (pātaka-nāśana) and to a wider maintenance of worldly order, aligning personal conduct with the stability of Pṛthivī.
The text names ayana (solstitial turning), viṣuva (equinox), vyatīpāta (astronomical yoga/inauspicious–auspicious junction treated as ritually potent), dina-kṣaya (abbreviated day), saṅkrānti (solar ingress), and upārāga (eclipse), and also permits performance at any time when circumstances allow (sarvakāle yadṛcchayā), especially upon seeing the availability of means and a suitable brāhmaṇa recipient.
Although not an explicit ecological treatise, the chapter models a non-extractive ethic: merit is generated through crafted symbolic offerings (a constructed ‘cow’ made of honey/sugar products, metals, grains, cloth) and redistributed wealth rather than through harm to living beings. In the Varāha–Pṛthivī frame, such regulated generosity can be read as supporting terrestrial stability by promoting social provisioning, restraint, and orderly ritual conduct—values that indirectly protect Pṛthivī from disorder and scarcity.
No dynastic lineage is specified in these verses. The culturally marked figures are role-based: the Hotṛ (ritual officiant), the brāhmaṇa recipient characterized as daridra (poor), śrotriya (Veda-trained), ahitāgni (maintainer of sacred fires), and a person ‘born in Āryāvarta’ and ‘versed in Veda and Vedāṅgas’ (vedavedāṅga-pāraga).