Adhyaya 104: The Eulogy and Procedure of the ‘Honey-Cow’ Gift (Madhudhenudāna)
Madhudhenudāna-māhātmya
Ritual-Manual (Dāna-vidhi) with Soteriological/Merit Discourse
ৱৰাহ–পৃথিৱী সংলাপৰ ভিতৰত এই অধ্যায়ত মধুধেনুদান (মধুৰূপ গাই দান)ৰ বিধি-বিধান দিয়া হৈছে, যাক পাটক নাশক বুলি কোৱা হয়। সোণ, তামা, গুড়/চেনি আদি মিঠা বস্তু, শস্য, বস্ত্ৰ আৰু অলংকাৰৰে প্ৰতীক গাই গঢ়ি চাৰিও দিশত যজ্ঞ-পাত্ৰ স্থাপন কৰা হয়। অয়ন, বিষুৱ, ব্যতীপাত, সংক্ৰান্তি, উপাৰাগ আদি শুভ কালত দান কৰাটো প্ৰশস্ত। গ্ৰহণকাৰী হ’ব লাগে দৰিদ্ৰ কিন্তু বিদ্বান শ্ৰোত্ৰিয় ব্ৰাহ্মণ—অহিতাগ্নি, আৰ্যাৱৰ্তত জন্ম, বেদ-বেদাঙ্গত নিপুণ; মন্ত্র, জল-অৰ্ঘ্যৰ নিয়ম আৰু সহ-দানৰ কথাও উল্লেখ আছে। উপসংহাৰত এই দানক নৈতিক কল্যাণ আৰু বিশ্ব-ফলদায়ক কৰ্ম বুলি দেখুৱাই পাপমুক্তি আৰু বিষ্ণুলোক-প্ৰাপ্তিৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছে, লগতে নিয়মিত দান-ধৰ্মে পৃথিৱীৰ স্থিতি ৰক্ষা কৰে বুলি বুজোৱা হৈছে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 104
Verse 1
अथ मधुधेनुदानमाहात्म्यम् ॥ होतॊवाच ॥ मधुधेनुं प्रवक्ष्यामि सर्वपातकनाशिनीम् । अनुलिप्ते महीपृष्ठे कृष्णाजिनकुशोत्तरे ॥ १०४-१ ॥ धेनुं मधुमयीं कृत्वा सम्पूर्णघटषोडशाम् । चतुर्थेन तथांशेन वत्सकं परिकल्पयेत् ॥
এতিয়া ‘মধুধেনু-দান’ৰ মাহাত্ম্য। হোতৃ ক’লে: “মই মধুধেনুৰ বৰ্ণনা কৰিম, যি সকলো পাপ-পাতক নাশ কৰে। নতুনকৈ লেপি শুদ্ধ কৰা ভূমিৰ ওপৰত, কৃষ্ণাজিন আৰু তাৰ ওপৰত কুশা-ঘাঁহ বিছাই—(104.1)—মধুময় গৰু গঢ়ি, ষোলটা পূৰ্ণ ঘটসহ সম্পূৰ্ণ কৰিব; আৰু অনুপাতত চতুৰ্থাংশ হিচাপে এটা বাছুৰো সাজিব।”
Verse 2
सौवर्णं तु मुखं कृत्वा शृङ्गाण्यगुरुचन्दनैः॥ पृष्ठं ताम्रमयं कृत्वा सास्रां पटमयीं तथा॥
মুখখন সোণৰ কৰি, শিঙ দুটা আগৰু আৰু চন্দনেৰে গঢ়িব; পিঠিখন তাম্ৰৰ কৰি, আৰু বিধানমতে ‘সাস্ৰা’ ৰূপে পট-আৱৰণো তেনেদৰে সাজিব।
Verse 3
पादानिक्षुमयान्कृत्वा सितकम्बलसंवृतान्॥ मुखं गुडमयं कृत्वा जिह्वां शर्करया तथा॥
পদ দুটা ইক্ষু (গঁড়)ৰ কৰি, সাদা কম্বলৰে ঢাকিব; মুখখন গুড়ৰ কৰি, আৰু জিভাখনো শর্কৰাৰে তেনেদৰে গঢ়িব।
Verse 4
ओष्ठौ पुष्पमयौ तस्या दन्ताः फलमयाः स्मृताः॥ दर्भरोममयी देवी खुरैरौप्यैश्च भूषिता॥
তাইৰ ওঁঠ ফুলৰ কৰি গঢ়িব; দাঁত ফলৰ বুলি কোৱা হৈছে। দেৱী-ৰূপ গোমাতাৰ ৰোম দৰ্ভা-ঘাঁহৰ, আৰু ৰূপাৰ খুৰেৰে অলংকৃত।
Verse 5
प्रशस्तपत्रश्रवणा प्रमाणात्परितस्तता॥ सर्वलक्षणसंयुक्ता सप्तधान्यान्विता तथा॥
প্ৰশংসনীয় পাত-সদৃশ কাণ, মাপমতে আৰু চাৰিওফালে সমানকৈ বিস্তৃত; তাই সকলো শুভ লক্ষণেৰে যুক্ত হ’ব, আৰু সাত ধান্যসহিতো সংযুক্ত হ’ব।
Verse 6
चत्वारि तिलपात्राणि चतुर्दिक्षु प्रकल्पयेत्॥ छादितां वस्त्रयुग्मेन कण्ठाभरणभूषिताम्॥
চাৰিও দিশত তিলৰ চাৰিটা পাত্ৰ স্থাপন কৰিব; আৰু (গো-ৰূপ)ক দুটা বস্ত্ৰেৰে ঢাকি, কণ্ঠাভৰণেৰে অলংকৃত কৰিব।
Verse 7
कांस्योपदोहिनीं कृत्वा गन्धपुष्पैस्तु पूजिताम्॥ अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये॥
কাঁসৰ দুহনী-পাত্ৰ দান কৰি, গন্ধ আৰু পুষ্পেৰে তেখেতক পূজা কৰিব লাগে। এই কৰ্ম অয়ন-কালত, পুণ্য বিষুৱত, ব্যতীপাতত আৰু দিনৰ অন্তত কৰিব লাগে।
Verse 8
संक्रान्त्यामुपरागे च सर्वकाले यदृच्छया॥ द्रव्यब्राह्मणसम्पत्तिं दृष्ट्वा तां प्रतिपादयेत्॥
সংক্রান্তিত আৰু গ্ৰহণ-কালত, আৰু যিকোনো সময়ত সুযোগ অনুসাৰে—দ্ৰব্য-সামৰ্থ্য আৰু যোগ্য ব্ৰাহ্মণ গ্ৰাহক দেখা পালে, সেই দান প্ৰদান কৰিব লাগে।
Verse 9
तादृशाय प्रदातव्या मधु धेनुर्नरोत्तमे॥ पुच्छदेशे विमृश्याथ जलपूर्णां सदक्षिणाम्॥
হে নৰোত্তম! তেনে যোগ্য গ্ৰাহকক ‘মধুধেনু’ দান কৰিব লাগে। তাৰ পাছত পুচ্ছ-দেশ স্পৰ্শ কৰি, জলপূৰ্ণ অৰ্ঘ্য আৰু দক্ষিণাসহ বিধি সম্পন্ন কৰিব।
Verse 10
दद्याद्विप्राय धेनुं तां मन्त्रपूर्वां विचक्षणः॥ पुच्छदेशोपविष्टस्तु गन्धधूपादिपूजिता॥ आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन मुद्रिकावर्णमात्रकैः॥ स्वशक्त्या दक्षिणां दत्त्वा वित्तशाठ्यविवर्जितः॥ जलपूर्वं तु कर्त्तव्यं पश्चाद्यानं समर्पयेत्॥ रसज्ञा सर्वदेवानां सर्वभूतहिते रता॥
বিচক্ষণ লোকে মন্ত্রপূৰ্বক সেই ধেনু বিদ্বান ব্ৰাহ্মণক দান কৰিব। পুচ্ছ-দেশত উপবিষ্ট হৈ, গন্ধ-ধূপ আদিৰে পূজিত কৰি, বস্ত্ৰযুগ্মেৰে আচ্ছাদন কৰি আৰু মুদ্ৰিকা-বৰ্ণৰ চিহ্নেৰে সজ্জিত কৰি, নিজ শক্তি অনুসাৰে দক্ষিণা দিব—ধন-প্ৰতারণা বর্জন কৰি। প্ৰথমে জলপূৰ্বক অৰ্পণ কৰিব, তাৰ পাছত যান (বাহন) সমৰ্পণ কৰিব। তেওঁক সকলো দেৱতাৰ ‘ৰসজ্ঞা’ আৰু সকলো ভূতৰ হিতত ৰতা বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 11
प्रीयन्तां पितरो देवा मधुधेनो नमोऽस्तु ते॥ एवमुच्चार्य तां धेनुं ब्राह्मणाय निवेदयेत्॥
“পিতৃগণ আৰু দেৱগণ প্ৰসন্ন হওক; হে মধুধেনু, তোমাক নমস্কাৰ।” এইদৰে উচ্চাৰণ কৰি, সেই ধেনু ব্ৰাহ্মণক নিবেদন কৰিব।
Verse 12
अहं गृह्णामि त्वां देवि कुटुम्बार्थे विशेषतः ॥ कामं कामदुघे कामान्मधुधेनो नमोऽस्तु ते ॥
হে দেবী, মোৰ গৃহ-কুটুম্বৰ মঙ্গলৰ বাবে বিশেষকৈ মই তোমাক গ্ৰহণ কৰোঁ। হে মধুধেনু, কামনা-পূৰণকাৰী দুগ্ধদায়িনী গাই, তুমি ইচ্ছা অনুসাৰে কাম্য বস্তু দিয়া; তোমালৈ নমস্কাৰ।
Verse 13
मधुवातेति मन्त्रेण दद्यादाशुचिकेन तु ॥ दत्त्वा धेनुं महाराज छत्रिकोपानहौ तथा ॥
‘মধুৱাতে…’ বুলি আৰম্ভ হোৱা মন্ত্ৰেৰে (এই দান) দিয়া উচিত, দাতা অশুচি হলেও। হে মহাৰাজ, ধেনু দান কৰি ছাতি আৰু পাদুকা (চেণ্ডেল)ো দিয়া উচিত।
Verse 14
एवं यः कुरुते भक्त्या मधुधेनुं नराधिप ॥ दत्त्वा दानं पायसेन मधुना च दिनं नयेत् ॥
হে নৰাধিপ, যি কোনোৱে ভক্তিৰে মধুধেনু-দান এইদৰে কৰে—দান দিয়া পাছত—সেই দিনটো পায়স (খীৰ) আৰু মধুৰে (নিয়ত আহাৰ ৰূপে) অতিবাহিত কৰিব।
Verse 15
ब्राह्मणश्च त्रिरात्रं तु मधुपायससंयुतम् ॥ एवं कृते तु यत्पुण्यं तन्निबोध नराधिप ॥
আৰু ব্ৰাহ্মণ (গ্ৰহণকাৰী) তিনিৰাতি পৰ্যন্ত মধু আৰু পায়সসহ (ব্ৰত-আহাৰ) পালন কৰিব। এইদৰে কৰিলে, হে নৰাধিপ, ইয়াৰ পৰা উৎপন্ন হোৱা পুণ্য বুজি লোৱা।
Verse 16
यत्र नद्यो मधुवहा यत्र पायसकर्दमाः ॥ ऋषयो मुनयः सिद्धास्तत्र गच्छन्ति धेनुदाः ॥
য’ত নদীবোৰ মধু বহন কৰে, য’ত কাদামাটি পায়সৰ দৰে—তাত ঋষি, মুনি আৰু সিদ্ধসকল থাকে; তাতেই ধেনু-দানকাৰীসকল গমন কৰে।
Verse 17
तत्र भोगानथो भुङ्क्ते ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ क्रीडित्वा सुचिरं कालं पुनर्मर्त्यमुपागतः ॥
তাত তেওঁ ভোগসমূহ উপভোগ কৰে, তাৰ পাছত ব্ৰহ্মলোকলৈ গমন কৰে। বহু দীঘল সময় ক্ৰীড়া কৰি, পুনৰ মর্ত্য অৱস্থালৈ উভতি আহে।
Verse 18
नयते विष्णुसायुज्यं मधुधेनुप्रदानतः ॥ य इदं शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वापि मानवः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति ॥
মধুধেনু দানৰ ফলত মানুহ বিষ্ণুসায়ুজ্য, অৰ্থাৎ বিষ্ণুৰ সৈতে একাত্মতা লাভ কৰে। যি মানুহে ভক্তিভাৱে ই শুনে বা পাঠ কৰোৱায়, সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ বিষ্ণুলোকলৈ গমন কৰে।
Verse 19
ब्राह्मणाय दरिद्राय श्रोत्रियायाहिताग्नये ॥ आर्यावर्त्ते समुत्पन्ने वेदवेदाङ्गपारगे ॥
ই দান দৰিদ্ৰ ব্ৰাহ্মণক দিব লাগে—যি শ্ৰোত্ৰিয়, আহিতাগ্নি (পবিত্ৰ অগ্নি স্থাপন কৰি ৰখা) আৰু আৰ্যাৱর্তত জন্মলাভ কৰা; লগতে বেদ আৰু বেদাঙ্গত পাৰদৰ্শী।
Verse 20
स भुक्त्वा विपुलान्भोगान्विष्णुलोकं स गच्छति ॥ दश पूर्वान्दश परानात्मानं चैकत्रिंशकम् ॥
বিপুল ভোগ উপভোগ কৰি সি বিষ্ণুলোকলৈ গমন কৰে—দশজন পূৰ্বপুৰুষ, দশজন উত্তৰসূৰী আৰু নিজকে মিলাই একত্ৰিশজনক উপকাৰ কৰে।
Frequently Asked Questions
The chapter frames disciplined giving (dāna) as an ordered social-ethical practice: resources are intentionally fashioned, offered with procedural integrity (mantra, jalapūrva, dakṣiṇā, avoidance of deceit), and directed to a qualified and needy recipient. The text’s internal logic links this regulated redistribution to moral purification (pātaka-nāśana) and to a wider maintenance of worldly order, aligning personal conduct with the stability of Pṛthivī.
The text names ayana (solstitial turning), viṣuva (equinox), vyatīpāta (astronomical yoga/inauspicious–auspicious junction treated as ritually potent), dina-kṣaya (abbreviated day), saṅkrānti (solar ingress), and upārāga (eclipse), and also permits performance at any time when circumstances allow (sarvakāle yadṛcchayā), especially upon seeing the availability of means and a suitable brāhmaṇa recipient.
Although not an explicit ecological treatise, the chapter models a non-extractive ethic: merit is generated through crafted symbolic offerings (a constructed ‘cow’ made of honey/sugar products, metals, grains, cloth) and redistributed wealth rather than through harm to living beings. In the Varāha–Pṛthivī frame, such regulated generosity can be read as supporting terrestrial stability by promoting social provisioning, restraint, and orderly ritual conduct—values that indirectly protect Pṛthivī from disorder and scarcity.
No dynastic lineage is specified in these verses. The culturally marked figures are role-based: the Hotṛ (ritual officiant), the brāhmaṇa recipient characterized as daridra (poor), śrotriya (Veda-trained), ahitāgni (maintainer of sacred fires), and a person ‘born in Āryāvarta’ and ‘versed in Veda and Vedāṅgas’ (vedavedāṅga-pāraga).
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.