Adhyaya 104: The Eulogy and Procedure of the ‘Honey-Cow’ Gift (Madhudhenudāna)

Verse 1

अथ मधुधेनुदानमाहात्म्यम् ॥ होतॊवाच ॥ मधुधेनुं प्रवक्ष्यामि सर्वपातकनाशिनीम् । अनुलिप्ते महीपृष्ठे कृष्णाजिनकुशोत्तरे ॥ १०४-१ ॥ धेनुं मधुमयीं कृत्वा सम्पूर्णघटषोडशाम् । चतुर्थेन तथांशेन वत्सकं परिकल्पयेत् ॥

Ab main tumhe madhu-dhenu daan ke baare mein batata hoon. Yeh saare paap khatam kar deta hai. Zameen ko saaf karke lepa karo. Uske upar kala hiran ki khaal aur kush ghaas bichha do. Phir shehad se gaay banao. Saath mein solah bartan bharkar rakhna. Ek chhota bachcha bhi banao, jo gaay ka chara bhaag ho.

Verse 2

सौवर्णं तु मुखं कृत्वा शृङ्गाण्यगुरुचन्दनैः॥ पृष्ठं ताम्रमयं कृत्वा सास्रां पटमयीं तथा॥

Muh sonese banao. Seeng agar aur chandan ke. Peeche ka hissa tambe ka banao. Kapda bhi sahi tarah se banao.

Verse 3

पादानिक्षुमयान्कृत्वा सितकम्बलसंवृतान्॥ मुखं गुडमयं कृत्वा जिह्वां शर्करया तथा॥

Paon ganne se banao. Upar safed kambal daal do. Muh gud se banao. Jeebhi cheeni ki banao.

Verse 4

ओष्ठौ पुष्पमयौ तस्या दन्ताः फलमयाः स्मृताः॥ दर्भरोममयी देवी खुरैरौप्यैश्च भूषिता॥

Honth phoolon se banao. Daant phalon se banao. Baal darbha ghaas ki tarah. Khur chandi ke banao.

Verse 5

प्रशस्तपत्रश्रवणा प्रमाणात्परितस्तता॥ सर्वलक्षणसंयुक्ता सप्तधान्यान्विता तथा॥

Kaan patte jaise banao. Saari cheez sahi nap-tol mein. Saare achhe nishaan hon. Saath mein saat dhaan bhi rakhna.

Verse 6

चत्वारि तिलपात्राणि चतुर्दिक्षु प्रकल्पयेत्॥ छादितां वस्त्रयुग्मेन कण्ठाभरणभूषिताम्॥

Char til ke bartan char taraf rakhna. Do kapde se dhakna. Gale mein haar pehnana.

Verse 7

कांस्योपदोहिनीं कृत्वा गन्धपुष्पैस्तु पूजिताम्॥ अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये॥

Ek kansi ki bartan rakhni hai doodh nikaalne ke liye. Usmein gulaab aur itra daal ke puja karni hai. Yeh sab karna hai jab suraj solstice par ho, ya equinox ka time ho, ya koi special din ho. Din ke khatam hone ka time bhi sahi hai.

Verse 8

संक्रान्त्यामुपरागे च सर्वकाले यदृच्छया॥ द्रव्यब्राह्मणसम्पत्तिं दृष्ट्वा तां प्रतिपादयेत्॥

Sankranti ke din ya grahan ke time yeh daan karna chahiye. Asal baat yeh hai ke jab bhi mauka mile aur paas paisa ho, tab karna chahiye. Pehle dekhna padega ke saman available hai ya nahi. Phir kisi pandit ko dhundna hai jo yeh gift le sake.

Verse 9

तादृशाय प्रदातव्या मधु धेनुर्नरोत्तमे॥ पुच्छदेशे विमृश्याथ जलपूर्णां सदक्षिणाम्॥

Aise hi madhu-dhenu daan karni hai kisi pandit ko. Beta, yeh gaay ka naam madhu-dhenu hai. Uski poonchh ko haath lagana hai. Phir paani se puja karni hai aur dakshina bhi deni hai.

Verse 10

दद्याद्विप्राय धेनुं तां मन्त्रपूर्वां विचक्षणः॥ पुच्छदेशोपविष्टस्तु गन्धधूपादिपूजिता॥ आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन मुद्रिकावर्णमात्रकैः॥ स्वशक्त्या दक्षिणां दत्त्वा वित्तशाठ्यविवर्जितः॥ जलपूर्वं तु कर्त्तव्यं पश्चाद्यानं समर्पयेत्॥ रसज्ञा सर्वदेवानां सर्वभूतहिते रता॥

Jo samajhdar hai woh gaay ko pandit ko dena chahiye. Pehle mantra bolna hai. Gaay ke paas baithna hai uski poonchh ke paas. Usmein itra aur agarbatti se puja karni hai. Kapde odhana hai uspe aur sikke bhi rakhne hain. Jitna ho sake utni dakshina deni hai. Paisa kam hai toh kam do, zyada mat socho. Pehle paani se puja karni hai. Phir gaay ko pandit ko samarpit karna hai. Yeh gaay bhagwan logon ke kaam aati hai aur sabki bhalai karti hai.

Verse 11

प्रीयन्तां पितरो देवा मधुधेनो नमोऽस्तु ते॥ एवमुच्चार्य तां धेनुं ब्राह्मणाय निवेदयेत्॥

Bolna hai ke pitra aur devta log khush rahein. Madhu-dhenu, tujhe namaste. Yeh bol ke gaay ko pandit ko dena hai.

Verse 12

अहं गृह्णामि त्वां देवि कुटुम्बार्थे विशेषतः ॥ कामं कामदुघे कामान्मधुधेनो नमोऽस्तु ते ॥

Devi, main tumhe apne ghar ke liye apna leta hoon. Tum woh gaye ho jo iccha poori karti hai, jaise gaye doodh deti hai. Jo main chahoon woh mujhe mil jaye. Tumhe mera pranaam.

Verse 13

मधुवातेति मन्त्रेण दद्यादाशुचिकेन तु ॥ दत्त्वा धेनुं महाराज छत्रिकोपानहौ तथा ॥

Madhuvata mantra padh ke yeh daan dena hai, agar aadmi saaf bhi na ho tab bhi. Gaye deke baad, Maharaj, chhatri aur jute bhi dena hai.

Verse 14

एवं यः कुरुते भक्त्या मधुधेनुं नराधिप ॥ दत्त्वा दानं पायसेन मधुना च दिनं नयेत् ॥

Jo aadmi bhav ke saath yeh gaye ka daan karta hai, us din woh kheer aur shahad khana chahiye. Daan deke baad poora din aise hi guzaarna hai.

Verse 15

ब्राह्मणश्च त्रिरात्रं तु मधुपायससंयुतम् ॥ एवं कृते तु यत्पुण्यं तन्निबोध नराधिप ॥

Brahmin ko teen din tak kheer aur shahad khana chahiye. Raja, yeh sab karne se jo punya milta hai, woh samajh lo.

Verse 16

यत्र नद्यो मधुवहा यत्र पायसकर्दमाः ॥ ऋषयो मुनयः सिद्धास्तत्र गच्छन्ति धेनुदाः ॥

Jahan nadiyan shahad leke bahati hain, jahan keechar kheer jaisa hota hai, wahan rishi aur siddh log rehte hain. Jo log gaye daan karte hain, wahin jaate hain.

Verse 17

तत्र भोगानथो भुङ्क्ते ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ क्रीडित्वा सुचिरं कालं पुनर्मर्त्यमुपागतः ॥

Wahan woh maze karta hai, phir Brahma ke paas chala jaata hai. Bahut lambe tak wahan rehta hai, phir wapas zameen par aata hai.

Verse 18

नयते विष्णुसायुज्यं मधुधेनुप्रदानतः ॥ य इदं शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वापि मानवः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति ॥

Madhu-dhenu daan karne se Vishnu ke paas milta hai. Jo yeh baat bhakti se sunta hai ya doosron ko sunata hai, woh saare paap se aazaad ho ke Vishnu ke paas jaata hai.

Verse 19

ब्राह्मणाय दरिद्राय श्रोत्रियायाहिताग्नये ॥ आर्यावर्त्ते समुत्पन्ने वेदवेदाङ्गपारगे ॥

Yeh daan ek garib brahman ko dena chahiye jo Veda jaanta hai aur agni sambhaal ke rakhta hai. Woh Aryavart mein paida hua ho aur Veda aur uske saare hisse mein expert ho.

Verse 20

स भुक्त्वा विपुलान्भोगान्विष्णुलोकं स गच्छति ॥ दश पूर्वान्दश परानात्मानं चैकत्रिंशकम् ॥

Woh bahut saare maze karke Vishnu ke paas jaata hai. Uske daan se das pehle ki pushtein aur ten baad ki pushtein sabko faayda milta hai, aur khud bhi teesre number pe.