Adhyaya 105: Ritual Procedure for the Gift of the Milk-Cow (Kṣīradhenu)

Verse 1

अथ क्षीरधेनुदानविधिः ॥ होतोवाच ॥ क्षीरधेनुं प्रवक्ष्यामि तां निबोध नराधिप ॥ अनु्लिप्ते महीपृष्ठे गोमयेन नृपोत्तम ॥ १-१०५ ॥ गोचर्ममात्रमानेन कुशानास्तीर्य सर्वतः ॥ तस्योपरि महाराज न्यसेत्कृष्णाजिनं बुधः ॥

บัดนี้ว่าด้วยพิธีถวาย “กษีรเธนู” โหตฤกล่าวว่า: “ข้าแต่พระราชา เราจักอธิบายกษีรเธนู ท่านจงสดับให้เข้าใจ โอ้พระราชาผู้ประเสริฐ บนพื้นดินที่ทาด้วยมูลโค ให้ปูหญ้ากุศะโดยรอบตามขนาดเท่าหนังโค แล้วโอ้มหาราช ผู้รู้พึงวางหนังละมั่งดำ (กฤษณาชินะ) ไว้เบื้องบน”

Verse 2

तत्र कृत्वा कुण्डलिकां गोमयेन सुविस्तृताम् ॥ क्षीरकुम्भं ततः स्थाप्य चतुर्थांशेन वत्सकम्

ณ ที่นั้น เมื่อทำลวดลายพิธีเป็นวงกลม (กุณฑลิกา) ด้วยมูลโคให้แผ่กว้างแล้ว จึงตั้งหม้อน้ำนม และจัดวางลูกโคเป็นส่วนหนึ่งในสี่ตามสัดส่วนที่เหมาะสม

Verse 3

सुवर्णमुखशृङ्गाणि चन्दनागुरुकाणि च ॥ प्रशस्तपत्रश्रवणां तिलपात्रोपरि न्यसेत्

ให้วางเขาที่ปลายเป็นทอง พร้อมทั้งจันทน์และไม้กฤษณา (อการุ) และจัดแต่งหูให้เป็นรูปใบไม้มงคล แล้ววางทั้งหมดไว้เหนือภาชนะที่บรรจุงา

Verse 4

इक्षुपादां दर्भरोमां सितकम्बलसंवृताम् ॥ ताम्रपृष्ठां कांस्यदोहां पट्टसूत्रमयीं शुभाम्

ให้จำลอง(โค)ให้มีขาเป็นอ้อย ขนเป็นหญ้าดรรภะ คลุมด้วยผ้าห่มสีขาว มีแผ่นหลังเป็นทองแดง มีภาชนะรีดนมเป็นสำริด และทำอย่างเป็นมงคลด้วยด้ายไหม

Verse 5

पुच्छं च नृपशार्दूल नवनीतमयस्तनीम् ॥ स्वर्णशृङ्गीं रौप्यखुरां पञ्चरत्नसमन्विताम्

และหางด้วย โอ้ผู้เป็นพยัคฆ์ท่ามกลางกษัตริย์; ให้ทำเต้านมเป็นเนย มีเขาเป็นทอง มีกีบเป็นเงิน และประกอบด้วยรัตนะทั้งห้า

Verse 6

चत्वारि तिलपात्राणि चतुर्दिक्ष्वपि विन्यसेत् ॥ सप्तधान्ययुतं पात्रे दिक्षु दिक्षु च विन्यसेत्

ให้จัดวางภาชนะงาสี่ใบไว้ทั้งสี่ทิศ และในแต่ละทิศให้วางภาชนะที่บรรจุธัญพืชเจ็ดอย่างไว้ด้วยในทุกทิศ

Verse 7

मुखं गुडमयं तस्या जिह्वां शर्करया तथा ॥ फलप्रशस्तदशनां मुक्ताफलमयेक्षणाम्

พระพักตร์ของนางพึงทำด้วยน้ำตาลอ้อยก้อน (กูฑะ) และลิ้นพึงทำด้วยน้ำตาล; ฟันพึงเป็นผลไม้อันประเสริฐ และดวงตาพึงทำด้วยไข่มุก

Verse 8

एवं लक्षणसंयुक्तां क्षीरधेनुं प्रकल्पयेत् ॥ आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन गन्धपुष्पैः समर्चयेत्

ดังนี้พึงจัดเตรียม “โคแห่งน้ำนม” (กษีรเธนุ) ให้ประกอบด้วยลักษณะดังกล่าว แล้วคลุมด้วยผ้าคู่หนึ่ง และบูชาด้วยเครื่องหอมและดอกไม้

Verse 9

पादुकोपानहौ छत्रं दत्त्वा दानं समर्पयेत् ॥ दद्यादनेन मन्त्रेण क्षीरधेनुं प्रयत्नतः

เมื่อถวายปาทุกา (รองเท้าแตะ), รองเท้า และร่มแล้ว พึงมอบทานโดยพิธีการ; ด้วยมนตร์นี้พึงถวาย “โคแห่งน้ำนม” (กษีรเธนุ) ด้วยความเพียรพยายาม

Verse 10

आप्यायस्वेति मन्त्रेण वेदोक्तेन विधानतः ॥ आश्रयः सर्वभूतानामित्यादि नरपुङ्गव

ด้วยมนตร์ที่กล่าวไว้ในพระเวทซึ่งขึ้นต้นว่า ‘อาปฺยายัสวะ…’ ตามพิธีที่กำหนด; และด้วยถ้อยคำที่ขึ้นต้นว่า ‘อาศฺรยะห์ สรฺวภูตานาม…’ เป็นต้น, โอ้ผู้ประเสริฐในหมู่มนุษย์

Verse 11

आप्यायस्वेति मन्त्रेण क्षीरधेनुं प्रसादयेत् ॥ प्रतिग्राही पठेन्मन्त्रमेष दानविधिः स्मृतः

ด้วยมนตร์ที่ขึ้นต้นว่า ‘อาปฺยายัสวะ…’ พึงทำให้ “โคแห่งน้ำนม” (กษีรเธนุ) เป็นที่โปรดปรานและเป็นมงคล; ผู้รับพึงสวดมนตร์—นี่แลเป็นวิธีแห่งการให้ทานตามที่จดจำสืบมา

Verse 12

दीयमानां प्रपश्यन्ति ते यान्ति परमां गतिम् ॥ एतां हेमसहस्रेण शतेनाथ स्वशक्तितः

ผู้ใดได้เห็นทานนี้กำลังถูกถวาย ผู้นั้นย่อมบรรลุคติอันสูงสุด แล้วพึงถวายตามกำลังของตน—แม้ด้วยทองคำหนึ่งร้อยหรือหนึ่งพันชิ้นก็ตาม

Verse 13

दत्त्वा धेनुं महाराज शृणु तस्यापि यत्फलम् ॥ षष्टिवर्षसहस्रं तु इन्द्रलोके महीयते

ข้าแต่มหาราช เมื่อถวายโคแล้ว จงฟังผลของทานนั้นด้วยว่า ในอินทรโลกย่อมได้รับการยกย่องนานถึงหกหมื่นปี

Verse 14

पित्रादिभिश्च सहितो ब्रह्मणो भवनं व्रजेत् ॥ दिव्यं विमानमारूढो दिव्यस्रगनुलेपनः

พร้อมด้วยบรรพชนและผู้อื่น เขาย่อมไปสู่ที่ประทับของพระพรหมา; ขึ้นสู่วิมานทิพย์ ประดับด้วยพวงมาลัยทิพย์และเครื่องลูบไล้หอมทิพย์

Verse 15

क्रीडित्वा सुचिरं कालं विष्णुलोकं स गच्छति ॥ द्वादशादित्यसंकाशे विमानवरमण्डिते

เมื่อเสวยความรื่นรมย์เป็นเวลายาวนานยิ่งแล้ว เขาย่อมไปสู่วิษณุโลก; สถิตในวิมานอันประเสริฐที่ประดับงดงาม และส่องรัศมีดุจอาทิตย์สิบสองดวง

Verse 16

गीतवादित्रनिर्घोषैरप्सरोभिश्च सेविते ॥ तत्रोष्य विष्णोर्भवने विष्णुसायुज्यमाप्नुयात्

ที่นั่นเขาได้รับการปรนนิบัติด้วยเสียงก้องแห่งบทเพลงและดุริยางค์ และด้วยเหล่าอัปสรา; ครั้นพำนักในวิมาน/ที่ประทับของพระวิษณุแล้ว ย่อมบรรลุวิษณุสายุชยะ คือความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกับพระวิษณุ

Verse 17

यं इमं शृणुयाद्राजन पठेद्वा भक्तिभावतः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति

ข้าแต่พระราชา ผู้ใดสดับถ้อยคำนี้ หรือสวดอ่านด้วยจิตแห่งภักติ ย่อมพ้นจากบาปทั้งปวง แล้วไปสู่โลกของพระวิษณุ (วิษณุโลก)

Verse 18

धूपदीपादिकं कृत्वा ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ वस्त्रादिभिरलंकृत्य मुद्रिकाकर्णकुण्डलैः

เมื่อจัดเตรียมธูป ประทีป และสิ่งอื่น ๆ แล้ว พึงถวายแด่พราหมณ์; จากนั้นพึงประดับด้วยผ้าและของคล้ายกัน พร้อมทั้งแหวนและตุ้มหูเป็นเครื่องอลังการ