Prakarana 33

Verse 635 (दोहा/सोरठा)

ग्यान निधान सुजान सुचि धरम धीर नरपाल। तुम्ह बिनु असमंजस समन को समरथ एहि काल।।291।।

gyāna-nidhāna sujāna suci dharama dhīra narapāla | tumha binu asamañjasa samana ko samaratha ehi kāla ||291||

ดูกรมหาราช ผู้ทรงเป็นคลังแห่งปัญญา ผู้ทรงรอบรู้ บริสุทธิ์ และมั่นคงในธรรม หากปราศจากพระองค์ ในเวลานี้ ผู้ใดจะมีอำนาจขจัดความสับสนแห่งราชอาณาจักรได้

Verse 636 (चौपाई)

सुनि मुनि बचन जनक अनुरागे। लखि गति ग्यानु बिरागु बिरागे।। सिथिल सनेहँ गुनत मन माहीं। आए इहाँ कीन्ह भल नाही।। रामहि रायँ कहेउ बन जाना। कीन्ह आपु प्रिय प्रेम प्रवाना।। हम अब बन तें बनहि पठाई। प्रमुदित फिरब बिबेक बड़ाई।। तापस मुनि महिसुर सुनि देखी। भए प्रेम बस बिकल बिसेषी।। समउ समुझि धरि धीरजु राजा। चले भरत पहिं सहित समाजा।। भरत आइ आगें भइ लीन्हे। अवसर सरिस सुआसन दीन्हे।। तात भरत कह तेरहुति राऊ। तुम्हहि बिदित रघुबीर सुभाऊ।।

suni muni bacana janaka anurāge | lakhi gati gyānu birāgu birāge || sithila sanehaṁ gunata mana māhīṁ | āe ihā̃ kīnha bhala nāhī || rāmahi rāyã kaheu bana jānā | kīnha āpu priya prema pravānā || hama aba bana teṁ banahi paṭhāī | pramudita phiraba bibeka baṛāī || tāpasa muni mahisura suni dekhī | bhae prema basa bikala biseṣī || samau samujhi dhari dhīraju rājā | cale bharata paiṁ sahita samājā || bharata āi āgeṁ bhai līnhe | avasara sarisa su-āsana dīnhe || tāta bharata kaha terahuti rāū | tumhahi bidita raghubīra subhāū ||

ทรงสดับพระดำรัสของพวกฤาษี พระเจ้าชนกทรงประทับใจด้วยความรัก ทรงเห็นแนวทางแห่งเหตุการณ์ ปัญญาของพระองค์เจริญเป็นความวิเวก ความผูกพันทางครอบครัวทรงอ่อนลงเมื่อทรงดำริในพระทัยว่า การเสด็จมา ณ ที่นี้ กระทำดีแล้วหรือไม่ พระราชาทรงส่งพระรามไปป่า ทรงประทับใจด้วยความรัก บัดนี้ข้าพเจ้าจะส่งป่ากลับสู่ป่า จะส่งธิดาไปยังพระราม แล้วเสด็จกลับด้วยความปีติ ด้วยปัญญาอันกว้างใหญ่ เห็นและสดับดังนั้น พวกฤาษีและพราหมณ์ทั้งหลายทรงเปี่ยมด้วยความรัก พระราชาทรงเข้าใจกาลเวลา ทรงอดกลั้นด้วยความอดทน เสด็จไปยังพระภรตพร้อมด้วยบริวาร พระภรตเสด็จออกมารับ ถวายอาสนะอันสมเกียรติ พระราชาตรัสว่า พ่อภรตเจ้า ท่านย่อมทราบนิสัยของวีรบุรุษแห่งราคู

Verse 637 (दोहा/सोरठा)

राम सत्यब्रत धरम रत सब कर सीलु सनेहु। संकट सहत सकोच बस कहिअ जो आयसु देहु।।292।।

rāma satya-brata dharama-rata saba kara sīlu sanehu | saṅkaṭa sahata sakoca basa kahi-a jo āyasu dehu ||292||

พระรามทรงมีพระปฏิญาณในสัจจะ ทรงมั่นคงในธรรม ทรงสุภาพและทรงรักในหมู่ทั้งปวง แต่ทรงสงวนท่าทีด้วยความถ่อมตนท่ามกลางความยากลำบากนี้ จงตรัส พระบัญชาใดที่พระองค์จะทรงประทาน

Verse 638 (चौपाई)

सुनि तन पुलकि नयन भरि बारी। बोले भरतु धीर धरि भारी।। प्रभु प्रिय पूज्य पिता सम आपू। कुलगुरु सम हित माय न बापू।। कौसिकादि मुनि सचिव समाजू। ग्यान अंबुनिधि आपुनु आजू।। सिसु सेवक आयसु अनुगामी। जानि मोहि सिख देइअ स्वामी।। एहिं समाज थल बूझब राउर। मौन मलिन मैं बोलब बाउर।। छोटे बदन कहउँ बड़ि बाता। छमब तात लखि बाम बिधाता।। आगम निगम प्रसिद्ध पुराना। सेवाधरमु कठिन जगु जाना।। स्वामि धरम स्वारथहि बिरोधू। बैरु अंध प्रेमहि न प्रबोधू।।

suni tana pulaki nayana bhari bārī | bole bharatu dhīra dhari bhārī || prabhu priya pūjya pitā sama āpū | kula-guru sama hita māya na bāpū || kausika-ādi muni saciva samājū | gyāna ambu-nidhi āpuna ājū || sisu sevaka āyasu anugāmī | jāni mohi sikha dei-a svāmī || ehiṁ samāja thala būjhaba rāura | mauna malina maiṁ bolaba bāura || choṭe badana kahauṁ baṛi bātā | chamaba tāta lakhi bāma bidhātā || āgama nigama prasiddha purānā | sevā-dharamu kaṭhina jagu jānā || svāmi dharama svārathahi birodhū | bairu aṁdha premahi na prabodhū ||

สดับดังนั้น พระกายทรงซู่ซ่าด พระเนตรหยาดน้ำตา พระภรตตรัสด้วยความสงบอันยิ่งใหญ่ สำหรับข้าพระองค์ พระองค์ทรงเป็นองค์พระผู้เป็นเจ้า ทรงเป็นที่รัก ทรงเป็นที่เคารพ เสมือนพระบิดา ทรงเป็นผู้ประสงค์ดีเสมือนครูประจำตระกูล ทรงเป็นประโยชน์ยิ่งกว่ามารดาหรือบิดา ณ ที่นี้มีพระวิศวามิตรและพวกฤาษี รัฐมนตรี และที่ประชุมทั้งหมด บัดนี้ทุกพระองค์ทรงเป็นมหาสมุทรแห่งปัญญา ทรงรู้ว่าข้าพระองค์เป็นเด็กรับใช้ผู้เชื่อฟังบัญชา ขอทรงสั่งสอนข้าพระองค์ พระนายข้า ในที่ประชุมเช่นนี้ข้าพระองค์ควรถามพระองค์ หากนิ่งเงียบก็เป็นความมึนเมา หากตรัสก็เป็นความเขลา บุคคลเล็กน้อยกล่าวเรื่องใหญ่โต ขอทรงอภัย พระบิดา เมื่อทรงเห็นว่าชะตากรรมได้พลิกผัน พระเวทและคัมภีร์ปุราณาอันเลื่องชื่อ ประกาศว่าธรรมแห่งการรับใช้เป็นสิ่งยากสำหรับโลก ธรรมของนายนั้นขัดแย้งกับประโยชน์ส่วนตน ความเป็นศัตรูอันตาบอดไม่ใช่การตื่นรู้แห่งความรัก

Verse 639 (दोहा/सोरठा)

राखि राम रुख धरमु ब्रतु पराधीन मोहि जानि। सब कें संमत सर्ब हित करिअ पेमु पहिचानि।।293।।

rākhi rāma rukha dharamu bratu parādhīna mohi jāni | saba keṁ sammata sarba hita kari-a pemu pahicāni ||293||

ทรงรักษาพระทัยของพระราม พระธรรมและพระปฏิญาณไว้เบื้องหน้า และทรงรู้ว่าข้าพระองค์อยู่ภายใต้บังคับบัญชา จงทรงกระทำสิ่งที่ทุกคนเห็นชอบ สิ่งที่นำความเจริญมาสู่ทุกคน ทรงจำแนกความรักแท้

Verse 640 (चौपाई)

भरत बचन सुनि देखि सुभाऊ। सहित समाज सराहत राऊ।। सुगम अगम मृदु मंजु कठोरे। अरथु अमित अति आखर थोरे।। ज्यौ मुख मुकुर मुकुरु निज पानी। गहि न जाइ अस अदभुत बानी।। भूप भरत मुनि सहित समाजू। गे जहँ बिबुध कुमुद द्विजराजू।। सुनि सुधि सोच बिकल सब लोगा। मनहुँ मीनगन नव जल जोगा।। देवँ प्रथम कुलगुर गति देखी। निरखि बिदेह सनेह बिसेषी।। राम भगतिमय भरतु निहारे। सुर स्वारथी हहरि हियँ हारे।। सब कोउ राम पेममय पेखा। भउ अलेख सोच बस लेखा।।

bharata bacana suni dekhi subhāū | sahita samāja sarāhata rāū || sugama agama mṛdu mañju kaṭhore | arathu amita ati ākhara thore || jyau mukha mukura mukuru nija pānī | gahi na jāi asa adabhuta bānī || bhūpa bharata muni sahita samājū | ge jahã bibudha kumuda dvija-rājū || suni sudhi soca bikala saba logā | manahũ mīna-gana nava jala jogā || devã prathama kula-guru gati dekhī | nirakhi videha saneha biseṣī || rāma bhakti-maya bharatu nihāre | sura svārathī hahari hiyã hāre || saba kou rāma pema-maya pekhā | bhau alekha soca basa lekhā ||

สดับพระดำรัสของพระภรตและทอดพระเนตรนิสัยอันสูงส่ง พระราชาพร้อมด้วยที่ประชุมทั้งหมดทรงสรรเสริญ พระดำรัสของพระองค์ทรงง่ายแต่ยากจะเข้าถึง ทรงอ่อนโยน หวานซึ้ง แต่มั่นคง ความหมายนั้นไพศาลแม้พระดำรัสมีน้อย เสมือนใบหน้าสะท้อนในกระจก หรือกระจกในน้ำใส พระดำรัสอัศจรรย์เช่นนี้ไม่อาจเข้าใจได้ทั้งหมด พระราชาภรตพร้อมด้วยพวกฤาษีและราชสภา เสด็จไปยังที่ซึ่งเทวดาและพระพรหมประทับอยู่ เมื่อสดับข่าวที่แท้จริง ทุกพระองค์ทรงสะเทือนใจด้วยความกังวล เสมือนฝูงปลาพบน้ำใหม่ เทวดาทอดพระเนตรการเคลื่อนไหวของพระอาจารย์หลวง และเมื่อทอดพระเนตรพระเจ้าชนก ความผูกพันของพระองค์ยิ่งเพิ่มพูน ทอดพระเนตรพระภรตผู้ทรงจมด่วนในความภักดีต่อพระราม เทวดาผู้มักประโยชน์ส่วนตนทรงตกพระทัยและสิ้นหวัง ทอดพระเนตรทุกพระองค์ทรงชุ่มโชกด้วยความรักต่อพระราม ความกลัวของพระองค์ทรงเกินประมาณ ความกังวลดูเหมือนบัญชีแห่งความหวาดกลัว

Verse 641 (दोहा/सोरठा)

रामु सनेह सकोच बस कह ससोच सुरराज। रचहु प्रपंचहि पंच मिलि नाहिं त भयउ अकाजु।।294।।

rāmu saneha sakoca basa kaha sasoca surarāja | racahu prapañcahi pañca mili nāhi ta bhayau akāju ||294||

ทรงถูกผูกมัดด้วยความรักต่อพระศรีราม และทรงถูกจำกัดด้วยความยับยั้งชั่งใจอันไม่สบายพระทัย พระราชาแห่งเทวดาตรัสด้วยความกังวลว่า ให้ห้าพระองค์ของพวกข้าร่วมกันวางแผน มิฉะนั้นกิจการทั้งหมดของพวกข้าจะสูญเปล่า

Verse 642 (चौपाई)

सुरन्ह सुमिरि सारदा सराही। देबि देव सरनागत पाही।। फेरि भरत मति करि निज माया। पालु बिबुध कुल करि छल छाया।। बिबुध बिनय सुनि देबि सयानी। बोली सुर स्वारथ जड़ जानी।। मो सन कहहु भरत मति फेरू। लोचन सहस न सूझ सुमेरू।। बिधि हरि हर माया बड़ि भारी। सोउ न भरत मति सकइ निहारी।। सो मति मोहि कहत करु भोरी। चंदिनि कर कि चंडकर चोरी।। भरत हृदयँ सिय राम निवासू। तहँ कि तिमिर जहँ तरनि प्रकासू।। अस कहि सारद गइ बिधि लोका। बिबुध बिकल निसि मानहुँ कोका।।

suranha sumiri sāradā sarāhī | debi deva saranāgata pāhī || pheri bharata mati kari nija māyā | pālu bibudha kula kari chala chāyā || bibudha binaya suni debi sayānī | bolī sura svāratha jaṛa jānī || mo sana kahahu bharata mati pherū | locana sahasa na sūjha sumerū || bidhi hari hara māyā baṛi bhārī | sou na bharata mati sakai nihārī || so mati mohi kahata karu bhorī | caṁdinī kara ki caṇḍakara corī || bharata hṛdayã siya rāma nivāsū | tahã ki timira jahã tarani prakāsū || asa kahi sāradā gai bidhi lokā | bibudha bikala nisi mānahũ kokā ||

ทรงระลึกถึงพระสุรัสวดี เทวดาทั้งหลายทรงสรรเสริญว่า เทพีเจ้าข้า ขอทรงคุ้มครองพวกข้าผู้มาพึ่งพระบารมี จงหันพระทัยของพระภรตกลับด้วยพลังของพระองค์ ช่วยเหลือเชื้อสายของเทวดาด้วยการบังหน้าด้วยการลวง สดับคำทูลขอร้อง เทพีผู้ทรงปัญญาตรัส ทรงรู้ว่าเทวดาทั้งหลายทรงหนักแน่นด้วยประโยชน์ส่วนตน จงบอกข้าพเจ้าว่าจะพลิกพระทัยของพระภรตได้อย่างไร แม้มีพระเนตรพันดวง ก็ไม่อาจเห็นเขาสุเมรุได้ชัดเจน พระมายาของพระพรหม พระวิษณุ และพระศิวะทรงหนักแน่นยิ่งนัก แม้พระองค์เองก็ไม่อาจทอดพระเนตรพระทัยของพระภรตได้ การขอสิ่งนั้นจากข้าพเจ้าเป็นความเขลาโง่เขลา เสมือนขโมยแสงจันทร์ด้วยมือ หรือปล้นดวงอาทิตย์อันสว่าง ในพระหฤทัยของพระภรต พระนางสีดาและพระรามประทับอยู่ ในที่ซึ่งดวงอาทิตย์ส่องแสง จะมีความมืดได้อย่างไร ตรัสเช่นนั้นแล้ว พระสุรัสวดีเสด็จไปยังภพของพระพรหม และเทวดาทั้งหลายทรงสะเทือนพระทัย ทรงผ่านราตรีเสมือนนกที่ครวญคราง

Verse 643 (दोहा/सोरठा)

सुर स्वारथी मलीन मन कीन्ह कुमंत्र कुठाटु। रचि प्रपंच माया प्रबल भय भ्रम अरति उचाटु।।295।।

sura svārathī malīna mana kīnha kumantra kuṭhāṭu | raci prapañca māyā prabala bhaya bhrama arati ucāṭu ||295||

เทวดาผู้มักประโยชน์ส่วนตน พระทัยทรงมัวหมอง ทรงวางแผนคำปรึกษาอันคดโกงและชั่วร้าย ทรงกุแผนการ มายาทรงเข้มแข็ง ทรงให้เกิดความกลัว ความสับสน ความทุกข์ทรมาน และความกระวนกระวาย

Verse 644 (चौपाई)

करि कुचालि सोचत सुरराजू। भरत हाथ सबु काजु अकाजू।। गए जनकु रघुनाथ समीपा। सनमाने सब रबिकुल दीपा।। समय समाज धरम अबिरोधा। बोले तब रघुबंस पुरोधा।। जनक भरत संबादु सुनाई। भरत कहाउति कही सुहाई।। तात राम जस आयसु देहू। सो सबु करै मोर मत एहू।। सुनि रघुनाथ जोरि जुग पानी। बोले सत्य सरल मृदु बानी।। बिद्यमान आपुनि मिथिलेसू। मोर कहब सब भाँति भदेसू।। राउर राय रजायसु होई। राउरि सपथ सही सिर सोई।।

kari kucāli socata surarājū | bharata hātha sabu kāju akāju || gae janaku raghunātha samīpā | sanamāne saba rabikula dīpā || samaya samāja dharama abirodhā | bole taba raghubaṁsa purodhā || janaka bharata saṁbādu sunāī | bharata kahāuti kahī suhāī || tāta rāma jasa āyasu dehū | so sabu karai mora mata ehū || suni raghunātha jori juga pānī | bole satya sarala mṛdu bānī || bidyamāna āpuni mithilesū | mora kahaba saba bhā̃ti bhadesū || rāura rāya rajāyasu hoī | rāuri sapatha sahī sira soī ||

ทรงกระทำกลอุบายอันคดโกง พระราชาแห่งเทวดาทรงครุ่นคิด ในพระหัตถ์ของพระภรต ผลลัพธ์ทุกอย่างขึ้นอยู่ ทั้งถูกและผิด ได้และเสีย พระเจ้าชนกเสด็ญใกล้ชิดพระรฆุนาถ และประทีปแห่งราชวงศ์สุริยะทรงให้เกียรติทุกพระองค์ด้วยความเคารพอันสมควร เมื่อกาลเวลา ที่ประชุม และธรรมมิได้ขัดขวาง ปุโรหิตแห่งราชวงศ์ราฆูจึงตรัส ทรงเล่าถึงการสนทนากับพระภรตและทรงซ้ำพระดำรัสอันสมควรของพระภรตว่า พระบิดาเจ้า ขอประทานพระบัญชาใดก็ตามที่ทรงเห็นสมควร พระทัยของข้าพระองค์เป็นเช่นนี้ คือข้าพระองค์จะกระทำทั้งหมด สดับดังนั้น พระรฆุนาถทรงพนมพระหัตถ์และตรัสพระดำรัสอันจริง ง่าย และอ่อนโยนว่า ในขณะที่พระเจ้าแห่งมิถิลาของพระองค์เองประทับอยู่ ข้าพเจ้าจะตรัสยาวครืดไม่สมควร พระปรึกษาของพระองค์เองจะเป็นพระบัญชา ด้วยคำสาบานของพระองค์ บนศีรษะของข้าพเจ้า จงเป็นเช่นนั้น

Verse 645 (छंद)

रघुराउ सिथिल सनेहँ साधु समाज मुनि मिथिला धनी। मन महुँ सराहत भरत भायप भगति की महिमा घनी।। भरतहि प्रसंसत बिबुध बरषत सुमन मानस मलिन से। तुलसी बिकल सब लोग सुनि सकुचे निसागम नलिन से।।

raghurāu sithila sanehã sādhu-samāja muni mithilā-dhanī | mana mahũ sarāhata bharata bhāyapa bhagati kī mahimā ghanī || bharatahi prasaṃsata bibudha baraṣata sumana mānasa malina se | tulasī bikala saba loga suni sakuce nisā-gama nalina se ||

ความรักอันอ่อนโยนของพระศรีรามทรงคลายความแน่นแฟ้น และที่ประชุมแห่งนักบุญ พวกฤาษีและพระเจ้าชนกเจ้านครมิถิลา ทรงสรรเสริญในพระหฤทัยถึงความยิ่งใหญ่อันลึกซึ้งแห่งความภักดีในพี่น้องของพระภรต เมื่อทุกพระองค์ทรงสรรเสริญพระภรต เทวดาทรงโปรยดอกไม้ แต่พระหฤทัยอันมัวหมองด้วยความทุกข์ยังคงมืดมน สดับทั้งหมดแล้ว ตุลสีกล่าวว่า เมืองทั้งหมดสั่นไหวและทรงถอยเข้า ดุจดอกบัวเมื่อพระจันทร์จรดประชิด

Verse 646 (दोहा/सोरठा)

देखि दुखारी दीन दुहु समाज नर नारि सब। मघवा महा मलीन मुए मारि मंगल चहत।।301।।

dekhi dukhārī dīna duhu samāja nara nāri saba | maghavā mahā malīna mue māri maṅgala cahata ||301||

ทอดพระเนตรบรรดาบุรุษและสตรีทุกหมู่เหล่า ทุกที่ชุมนุม ต่างยากไร้และย่อท้อ พระอินทร์ผู้มีมลทินหนักหนา ยังทรงแสวงหาจุดจบที่เป็นมงคล เสมือนผู้นำศพไปเผา

Verse 647 (चौपाई)

कपट कुचालि सीवँ सुरराजू। पर अकाज प्रिय आपन काजू।। काक समान पाकरिपु रीती। छली मलीन कतहुँ न प्रतीती।। प्रथम कुमत करि कपटु सँकेला। सो उचाटु सब कें सिर मेला।। सुरमायाँ सब लोग बिमोहे। राम प्रेम अतिसय न बिछोहे।। भय उचाट बस मन थिर नाहीं। छन बन रुचि छन सदन सोहाहीं।। दुबिध मनोगति प्रजा दुखारी। सरित सिंधु संगम जनु बारी।। दुचित कतहुँ परितोषु न लहहीं। एक एक सन मरमु न कहहीं।। लखि हियँ हँसि कह कृपानिधानू। सरिस स्वान मघवान जुबानू।।

kapaṭa kucāli sīvã surarājū | para akāja priya āpana kājū || kāka samāna pākari-pu rītī | chalī malīna katahũ na pratītī || prathama kumata kari kapaṭu sãkelā | so ucāṭu saba kẽ sira melā || sura-māyā̃ saba loga bimohe | rāma prema atisaya na bichohe || bhaya ucāṭa basa mana thira nāhī̃ | chana bana ruci chana sadana sohāhī̃ || dubidha manogati prajā dukhārī | sarita siṃdhu saṅgama janu bārī || ducita katahũ paritoṣu na lahahī̃ | eka eka sana maramu na kahahī̃ || lakhi hiyã hãsi kaha kṛpānidhānū | sarisa svāna maghavāna jubānū ||

พระอินทร์ผู้คดโกงด้วยการลวง ทั้งที่พระศิวะทรงเฝ้ารู้ ทรงรักการทำร้ายผู้อื่นและหาประโยชน์ให้ตน เหมือนนกกาในนิสัย วิถีของผู้สังหารนาคนั้นเต็มไปด้วยการลวง เปื้อนฝาและไม่น่าไว้วางใจ ทรงสั่งสมการลวงด้วยคำปรึกษาที่บิดเบือน แล้วโปรยความกระวนกระวายลงบนศีรษะของทุกคน ด้วยอำนาจลวงสวรรค์ ปวงชนถูกทำให้สับสน แต่ความรักในพระรามไม่ถูกตัดขาดอย่างเด็ดขาด ความกลัวและความกระวนกระวายทำให้จิตใจไม่มั่นคง บางคราวป่าดูน่าพอใจ บางคราวบ้านดูงดงาม ปวงชนที่แตกแยกและเศร้าโศก เปรียบดังน้ำที่บรรจบกันของแม่น้ำและทะเล ในความสับสนนั้นไม่พบความพึงพอใจที่ใด และไม่อาจบอกความในใจให้แก่กันได้ ทอดพระเนตรเห็นเช่นนี้ องค์พระผู้เปี่ยมด้วยพระกรุณาทรงยิ้มในพระหฤทัยแล้วตรัสว่า ลิ้นของพระอินทร์เปรียบดังลิ้นของสุนัข

Verse 648 (दोहा/सोरठा)

भरतु जनकु मुनिजन सचिव साधु सचेत बिहाइ। लागि देवमाया सबहि जथाजोगु जनु पाइ।।302।।

bharatu janaku munijana saciva sādhu saceta bihāi | lāgi deva-māyā sabahi jathājogu janu pāi ||302||

พระภรต พระชนก บรรดาฤาษี องคมนตรี และนักบุญ ทอดยอมให้ความระมัดระวังของตนลดลง ต่างถูกครอบงำด้วยอำนาจลวงจากสวรรค์ เสมือนได้รับตามสมควรแก่การกระทำของตน

Verse 649 (चौपाई)

कृपासिंधु लखि लोग दुखारे। निज सनेहँ सुरपति छल भारे।। सभा राउ गुर महिसुर मंत्री। भरत भगति सब कै मति जंत्री।। रामहि चितवत चित्र लिखे से। सकुचत बोलत बचन सिखे से।। भरत प्रीति नति बिनय बड़ाई। सुनत सुखद बरनत कठिनाई।। जासु बिलोकि भगति लवलेसू। प्रेम मगन मुनिगन मिथिलेसू।। महिमा तासु कहै किमि तुलसी। भगति सुभायँ सुमति हियँ हुलसी।। आपु छोटि महिमा बड़ि जानी। कबिकुल कानि मानि सकुचानी।। कहि न सकति गुन रुचि अधिकाई। मति गति बाल बचन की नाई।।

kṛpāsiṃdhu lakhi loga dukhāre | nija sanehã surapati chala bhāre || sabhā rāu guru mahisura maṃtrī | bharata bhagati saba kai mati jaṃtrī || rāmahi citavata citra likhe se | sakucata bolata bacana sikhe se || bharata prīti nati binaya baṛāī | sunata sukhada baranata kaṭhināī || jāsu biloki bhagati lava-lesū | prema magana muni-gana mithileśū || mahimā tāsu kahai kimi tulasī | bhagati subhāyã sumati hiyã hulāsī || āpu choṭi mahimā baṛi jānī | kabikula kāni māni sakucānī || kahi na sakati guna ruci adhikāī | mati gati bāla bacana kī nāī ||

องค์พระผู้เป็นสมุทรแห่งพระกรุณา ทอดพระเนตรเห็นปวงชนในความทุกข์ทรมาน ทรงเข้าพระทัยว่าการลวงของพระอินทร์ได้กระทบต่อความรักของพระองค์อย่างหนัก ในราชสภา ทั้งกษัตริย์ พระอาจารย์ พราหมณ์ และองคมนตรี ความภักดีของพระภรตกลายเป็นเครื่องมือที่ทำให้จิตใจของทุกคนมั่นคง ทุกคนจ้องมองพระรามเสมือนภาพที่วาดขึ้น ต่างกล่าวด้วยถ้อยคำที่ได้รับการสั่งสอน แต่ด้วยความลังเลและความอับอาย ความรัก ความถ่อมตน และการทูลขอร้องของพระภรต น่าฟังและน่าพอใจ แต่ยากที่จะพรรณนา ด้วยเพียงได้เห็นร่องรอยแห่งความภักดีนั้น บรรดาฤาษีและพระชนก กษัตริย์แห่งมิถิลา จมดิ่งในความรัก ตุลสีจะพรรณนาความยิ่งใหญ่นั้นได้อย่างไร โดยธรรมชาติแล้วความภักดีทำให้ปัญญาที่ดีงามเบ่งบานในหัวใจ ทราบว่าตนเล็กน้อยและความยิ่งใหญ่นั้นใหญ่หลวง กวีผู้มีความระมัดระวังในศิลปะทรงถอยห่าง ไม่อาจกล่าวถึงคุณลักษณะอันเป็นที่รักเหล่านั้น ปัญญาของท่านเปรียบดังคำพูดของเด็ก

Verse 650 (दोहा/सोरठा)

भरत बिमल जसु बिमल बिधु सुमति चकोरकुमारि। उदित बिमल जन हृदय नभ एकटक रही निहारि।।303।।

bharata bimala jasū bimala bidhū sumati cakorakumāri | udita bimala jana hṛdaya nabha ekaṭaka rahī nihāri ||303||

ชื่อเสียงอันบริสุทธิ์ของพระภรตเปรียบดังพระจันทร์อันไร้มลทิน และปัญญาที่ถูกต้องเปรียบดังหญิงสาวนกจาโกร จ้องมองโดยไม่กระพริบตา ขณะที่พระจันทร์นั้นขึ้นในท้องฟ้าอันใสสะอาดในหัวใจของบรรดาภักดี

Verse 651 (चौपाई)

भरत सुभाउ न सुगम निगमहूँ। लघु मति चापलता कबि छमहूँ।। कहत सुनत सति भाउ भरत को। सीय राम पद होइ न रत को।। सुमिरत भरतहि प्रेमु राम को। जेहि न सुलभ तेहि सरिस बाम को।। देखि दयाल दसा सबही की। राम सुजान जानि जन जी की।। धरम धुरीन धीर नय नागर। सत्य सनेह सील सुख सागर।। देसु काल लखि समउ समाजू। नीति प्रीति पालक रघुराजू।। बोले बचन बानि सरबसु से। हित परिनाम सुनत ससि रसु से।। तात भरत तुम्ह धरम धुरीना। लोक बेद बिद प्रेम प्रबीना।।

bharata subhāu na sugama nigama-hū̃ | laghu mati cāpalatā kabi chamahū̃ || kahata sunata sati bhāu bharata ko | sīya rāma pada hoi na rata ko || sumirata bharatahi premu rāma ko | jehi na sulabha tehi sarisa bāma ko || dekhi dayāla dasā sabahī kī | rāma sujāna jāni jana jī kī || dharama dhurīna dhīra naya nāgara | satya saneha sīla sukha sāgara || desu kāla lakhi samau samājū | nīti prīti pālaka raghurājū || bole bacana bāni sarabasu se | hita parināma sunata sasi rasu se || tāta bharata tumha dharama dhurīnā | loka beda bida prema prabīnā ||

ธรรมชาติของพระภรตไม่อาจเข้าใจได้ง่ายแม้แต่ในพระเวท กวีผู้มีปัญญาน้อยและจิตใจไม่มั่นคงจะทำความยุติธรรมได้อย่างไร การกล่าวถึงพระองค์ การฟังถึงพระองค์ ความรู้สึกที่แท้จริงต่อบาทพระนางสีดาและพระรามย่อมตื่นขึ้น เมื่อระลึกถึงพระภรต ความรักในพระรามย่อมเพิ่มพูน ผู้เช่นนี้หาได้ยาก และไม่มีผู้ใดเสมอได้ พระรามผู้ทรงพระกรุณา ทรงรู้จิตใจของปวงชนของพระองค์ ทอดพระเนตรสภาพของทุกคน มั่นคง ทรงแบกรับน้ำหนักแห่งธรรมะ ทรงเชี่ยวชาญในการประพฤติอันฉลาด เป็นสมุทรแห่งความจริง ความรัก ความอ่อนโยน และความปีติ พระราชาแห่งราชวงศ์รฆุ ทรงเห็นแผ่นดิน กาลเวลา โอกาส และที่ชุมนุม ตรัสถ้อยคำเสมือนสิ่งที่ทรงมีทั้งหมด ผลลัพธ์คือความเจริญ การฟังดั่งน้ำหวานแห่งพระจันทร์ พระภรตที่รัก ท่านเป็นเสาหลักแห่งธรรมะ ทรงรู้แจ้งทั้งจารีตประเพณีและพระเวท และทรงเชี่ยวชาญในความรัก

Verse 652 (दोहा/सोरठा)

करम बचन मानस बिमल तुम्ह समान तुम्ह तात। गुर समाज लघु बंधु गुन कुसमयँ किमि कहि जात।।304।।

karama bacana mānasa bimala tumha samāna tumha tāta | gura samāja laghu bandhu guna kusamayã kimi kahi jāta ||304||

ในการกระทำ ในถ้อยคำ และในจิตใจ ท่านบริสุทธิ์ ที่รัก หนึ่งเดียวกับตนเองที่แท้จริง แต่ในวิกฤตเช่นนี้ จะกล่าวถึงคุณค่าแห่งคำปรึกษาของผู้ใหญ่และคุณธรรมของน้องชายได้อย่างสมควรอย่างไร

Verse 653 (चौपाई)

जानहु तात तरनि कुल रीती। सत्यसंध पितु कीरति प्रीती।। समउ समाजु लाज गुरुजन की। उदासीन हित अनहित मन की।। तुम्हहि बिदित सबही कर करमू। आपन मोर परम हित धरमू।। मोहि सब भाँति भरोस तुम्हारा। तदपि कहउँ अवसर अनुसारा।। तात तात बिनु बात हमारी। केवल गुरुकुल कृपाँ सँभारी।। नतरु प्रजा परिजन परिवारू। हमहि सहित सबु होत खुआरू।। जौं बिनु अवसर अथवँ दिनेसू। जग केहि कहहु न होइ कलेसू।। तस उतपातु तात बिधि कीन्हा। मुनि मिथिलेस राखि सबु लीन्हा।।

jānahu tāta tarani kula rītī | satya-sandha pitu kīrati prītī || samau samāju lāja gurujana kī | udāsīna hita anhita mana kī || tumhahi bidita sabahī kara karamū | āpana mora parama hita dharamū || mohi saba bhाँti bharosa tumhārā | tadapi kahaũ avasara anusārā || tāta tāta binu bāta hamārī | kevala gurukula kṛpā̃ sãbhārī || nataru prajā parijana parivārū | hamahi sahita sabu hota khuārū || jaũ binu avasara athavā̃ dinesū | jaga kehi kahahu na hoi kalesū || tasa utapātu tāta bidhi kīnhā | muni mithilesa rākhi sabu līnhā ||

จงทราบ พระภรตที่รัก จารีตศักดิ์สิทธิ์แห่งราชวงศ์สุริยะ พระบิดาของท่านทรงถือคำมั่นแห่งความจริงและทรงเคารพชื่อเสียงอันบริสุทธิ์ของพระองค์ จงพิจารณากาลเวลาและที่ชุมนุม จะรักษาเกียรติของผู้ใหญ่ จะรักษาจิตใจให้สมดุลขณะชั่งประโยชน์และความเสียหาย ท่านรู้การกระทำของทุกคน ความดีสูงสุดของท่านคือธรรมะ ของเราก็เช่นกัน เราไว้วางใจท่านในทุกด้าน แต่เรากล่าวตามที่โอกาสต้องการ หากปราศจากท่าน พี่น้องที่รัก ฐานะของเราจะขึ้นอยู่เพียงความกรุณาของสำนักพระอาจารย์ มิฉะนั้นปวงชน ญาติมิตร และทุกครัวเรือน พร้อมทั้งเรา จะพินาศย่อยยับ หากกระทำโดยไม่คำนึงถึงโอกาส แม้พระอาทิตย์เองก็สั่นคลอน ใครในโลกนี้จะพ้นจากความวุ่นวาย การผลิกผันเช่นนี้พระพรหมทรงบัญญัติ แต่บรรดาฤาษีและพระชนกทรงรักษาทุกสิ่งไว้ในขอบเขต

Verse 654 (दोहा/सोरठा)

राज काज सब लाज पति धरम धरनि धन धाम। गुर प्रभाउ पालिहि सबहि भल होइहि परिनाम।।305।।

rāja kāja saba lāja pati dharama dharani dhana dhāma | gura prabhāu pālihi sabahi bhala hoi hi parināma ||305||

กิจการของราชอาณาจักร เกียรติยศทั้งปวง การทรงธรรมะของกษัตริย์ ความมั่นคงของแผ่นดิน ทรัพย์สมบัติและเรือน ด้วยอำนาจที่ทรงรักษาของพระอาจารย์ ทุกสิ่งจะถูกพิทักษ์ และผลลัพธ์จะเป็นมงคล

Verse 655 (चौपाई)

राजधरम सरबसु एतनोई। जिमि मन माहँ मनोरथ गोई।। बंधु प्रबोधु कीन्ह बहु भाँती। बिनु अधार मन तोषु न साँती।। भरत सील गुर सचिव समाजू। सकुच सनेह बिबस रघुराजू।। प्रभु करि कृपा पाँवरीं दीन्हीं। सादर भरत सीस धरि लीन्हीं।। चरनपीठ करुनानिधान के। जनु जुग जामिक प्रजा प्रान के।। संपुट भरत सनेह रतन के। आखर जुग जुन जीव जतन के।। कुल कपाट कर कुसल करम के। बिमल नयन सेवा सुधरम के।। भरत मुदित अवलंब लहे तें। अस सुख जस सिय रामु रहे तें।।

rājadharma sarbasu etanoī | jimi mana māhā̃ manoratha goī || bandhu prabodhu kīnha bahu bhā̃tī | binu adhāra mana toṣu na sā̃tī || bharata sīla guru saciva samājū | sakuca saneha bibasa raghurājū || prabhu kari kṛpā pā̃varī̃ dīnhī̃ | sādara bharata sīsa dhari līnhī̃ || caraṇapīṭha karuṇānidhāna ke | janu juga jāmika prajā prāna ke || saṃpuṭa bharata saneha ratana ke | ākhara juga juna jīva jatana ke || kula kapāṭa kara kusala karama ke | bimala nayana sevā sudharama ke || bharata mudita avalaṃba lahe tẽ | asa sukha jasa siya rāmu rahe tẽ ||

สาระสำคัญทั้งหมดของการเป็นกษัตริย์คือเพียงนี้ จุดประสงค์ภายในของผู้ปกครองควรเป็นดังจิตใจที่ปกครองอย่างดี พระรามทรงให้คำปรึกษาแก่พระอนุชาในหลายประการ เพราะปราศจากที่พึ่งที่แท้จริง หัวใจไม่พบทั้งความพึงพอใจและความสงบ เมื่อทอดพระเนตรเห็นคุณลักษณะของพระภรต ผู้ใหญ่ และองคมนตรี พระราชาแห่งราชวงศ์รฆุทรงถูกครอบงำด้วยความรักที่อ่อนโยนและถ่อมตน แล้วด้วยพระกรุณา องค์พระผู้เป็นเจ้าทรงประทานบาทพระบาทแก่พระองค์ และพระภรตทรงยกขึ้นประดับบนพระเศียรด้วยความเคารพ บาทพระบาทนั้นของพระคลังแห่งพระกรุณา กลายเป็นดังเสาค้ำยันของโลก และชีวิตของปวงชน เป็นหีบรัตนะแห่งความรักของพระภรต และเป็นพยางค์สองที่สรรพชีวิตดำเนินต่อไป เป็นประตูคุ้มกันของตระกูลเพื่อการกระทำอันเป็นมงคล และเป็นการรับใช้ด้วยนัยน์ตาบริสุทธิ์แห่งหน้าที่อันไร้มลทิน พระภรตทรงปีติยินดีที่ได้พบที่พึ่งเช่นนี้ ความสุขและความรุ่งโรจน์เช่นที่พระนางสีดาและพระรามทรงมี

Verse 656 (दोहा/सोरठा)

मागेउ बिदा प्रनामु करि राम लिए उर लाइ। लोग उचाटे अमरपति कुटिल कुअवसरु पाइ।।316।।

māgeu bidā pranāmu kari rāma liye ura lāi | loga ucāṭe amarapati kuṭila kuavasaru pāi ||316||

ท่านทูลขอลาและกราบไหว้ พระรามทรงกอดท่านไว้แนบพระอุระ ประชาชนเป็นกังวล ในขณะที่เทพบดีผู้มีเจตนาคดโกง ได้พบช่วงเวลาที่ไม่เหมาะสม

Verse 657 (चौपाई)

सो कुचालि सब कहँ भइ नीकी। अवधि आस सम जीवनि जी की।। नतरु लखन सिय सम बियोगा। हहरि मरत सब लोग कुरोगा।। रामकृपाँ अवरेब सुधारी। बिबुध धारि भइ गुनद गोहारी।। भेंटत भुज भरि भाइ भरत सो। राम प्रेम रसु कहि न परत सो।। तन मन बचन उमग अनुरागा। धीर धुरंधर धीरजु त्यागा।। बारिज लोचन मोचत बारी। देखि दसा सुर सभा दुखारी।। मुनिगन गुर धुर धीर जनक से। ग्यान अनल मन कसें कनक से।। जे बिरंचि निरलेप उपाए। पदुम पत्र जिमि जग जल जाए।।

so kucāli saba kahã bhai nīkī | avadhi āsa sama jīvani jī kī || nataru lakhana siya sama biyogā | hahari marata saba loga kurogā || rāmakṛpā̃ avareba sudhārī | bibudha dhāri bhai guṇada gohārī || bhẽṭata bhuja bhari bhāi bharata so | rāma prema rasu kahi na parata so || tana mana bacana umaga anurāgā | dhīra dhuraṃdhara dhīraju tyāgā || bārija locana mocata bārī | dekhi dasā sura sabhā dukhārī || munigana guru dhura dhīra janaka se | gyāna anala mana kasẽ kanaka se || je birañci nirlepa upāe | paduma patra jimi jaga jala jāe ||

การพลิกผันที่เลวร้ายนั้นกลับกลายเป็นสิ่งที่ดีสำหรับทุกคน ความหวังเองคือขีดจำกัดที่ชีวิตดำรงอยู่ มิฉะนั้น เมื่อพลัดพรากจากลักษมณ์และสีดา ประชาชนทั้งหมดจะคร่ำครวญและสิ้นใจด้วยโรคร้ายแรง ด้วยพระคุณของพระราม ความวุ่นวายได้รับการแก้ไข แม้เทพทั้งหลายจุติมาสรรเสริญผู้ทรงคุณธรรมอันไร้ที่สิ้นสุด เมื่อภรตะพบพี่ชายและกอดพระองค์ น้ำหวานแห่งความรักของพระรามไม่อาจพรรณนาเป็นคำได้ ความรักไหลท่วมทั่วกาย ใจ และวาจา แม้ผู้ยิ่งใหญ่ในความมั่นคงก็สูญเสียความสงบ พระผู้มีดวงตาดั่งบัวหลวงทรงหลั่งพระอัสสุชล เมื่อเห็นดังนั้น ที่ประชุมเทพทั้งหลายเศร้าโศก ฤาษี ผู้อาวุโส และชนกผู้มั่นคงยิ่ง ที่ผ่านการทดสอบด้วยไฟแห่งปัญญา ดุจทองคำบนหินทดสอบ แม้ผู้ที่พระพรหมสร้างให้บริสุทธิ์ไร้มลทิน ยังคงอยู่ดั่งใบบัวท่ามกลางน้ำในโลก

Verse 658 (दोहा/सोरठा)

तेउ बिलोकि रघुबर भरत प्रीति अनूप अपार। भए मगन मन तन बचन सहित बिराग बिचार।।317।।

teu biloki raghubara bharata prīti anūpa apāra | bhae magana mana tana bacana sahita birāga bicāra ||317||

พวกเขาเหล่านั้น เมื่อเห็นความรักอันไร้ผู้เปรียบและไร้ขอบเขตระหว่างรฆุพรและภรตะ ก็จมดิ่งด้วยใจ กาย และวาจา ในความคิดแห่งการสละและการไตร่ตรองอย่างรอบคอบ

Verse 659 (चौपाई)

जहाँ जनक गुर मति भोरी। प्राकृत प्रीति कहत बड़ि खोरी।। बरनत रघुबर भरत बियोगू। सुनि कठोर कबि जानिहि लोगू।। सो सकोच रसु अकथ सुबानी। समउ सनेहु सुमिरि सकुचानी।। भेंटि भरत रघुबर समुझाए। पुनि रिपुदवनु हरषि हियँ लाए।। सेवक सचिव भरत रुख पाई। निज निज काज लगे सब जाई।। सुनि दारुन दुखु दुहूँ समाजा। लगे चलन के साजन साजा।। प्रभु पद पदुम बंदि दोउ भाई। चले सीस धरि राम रजाई।। मुनि तापस बनदेव निहोरी। सब सनमानि बहोरि बहोरी।।

jahā̃ janaka guru mati bhorī | prākṛta prīti kahata baṛi khorī || baranata raghubara bharata biyogū | suni kaṭhora kabi jānihi logū || so sakoca rasu akatha subānī | samau sanehu sumiri sakucānī || bhẽṭi bharata raghubara samujhāe | puni ripudavanu haraṣi hiyã lāe || sevaka saciva bharata rukha pāī | nija nija kāja lage saba jāī || suni dārun dukhu duhū̃ samājā | lage calana ke sājana sājā || prabhu pada paduma bandi dou bhāī | cale sīsa dhari rāma rajāī || muni tāpasa banadeva nihorī | saba sanamāni bahori bahorī ||

ในที่ที่ข้าพเจ้า ครูของชนก มีจิตใจเรียบง่ายเช่นนี้ การกล่าวถึงความรักทางโลกเป็นความบกพร่องอย่างยิ่ง การพรรณนาการพลัดพรากของรฆุพรและภรตะ ผู้คนจะถือว่ากวีใจแข็งที่ได้ยินเรื่องนี้ รสแห่งความอ่อนน้อมนั้นเหนือวาจา จดจำเวลาและความรักนั้น คำพูดเองก็กลายเป็นความละอาย เมื่อพบภรตะ รฆุพรทรงตักเตือนเขา แล้วผู้ปราบศัตรูทรงกอดเขาไว้ในพระหฤทัยด้วยความยินดี บริวารและรัฐมนตรี เมื่อเข้าใจเจตนาของภรตะ ต่างก็ไปปฏิบัติหน้าที่ของตน เมื่อได้ยินความโศกเศร้าอันน่าสะพึงกลัวทั้งสองฝ่าย การเตรียมการเดินทางได้เริ่มขึ้น พี่น้องทั้งสองกราบพระบาทดั่งบัวหลวงขององค์พระผู้เป็นเจ้าและออกเดินทาง แบกรับพระบัญชาของพระรามบนศีรษะ พวกเขากราบไหว้ฤาษี นักบวช และเทพแห่งป่า ให้เกียรติทุกท่านซ้ำแล้วซ้ำเล่า

Verse 660 (दोहा/सोरठा)

लखनहि भेंटि प्रनामु करि सिर धरि सिय पद धूरि। चले सप्रेम असीस सुनि सकल सुमंगल मूरि।।318।।

lakhanahi bheṇṭi pranāmu kari sir dhari siya pada dhūri | cale sa-prema asīsa suni sakala su-maṅgala mūri ||318||

พบลักษมณ์ ท่านกราบไหว้ และวางธุลีแห่งพระบาทสีดาบนศีรษะแล้วเสด็จไป ทรงได้ยินพระพรอันเปี่ยมด้วยความรักและเสด็จต่อไป พระองค์ผู้ทรงเป็นรูปธรรมแห่งความเป็นสิริมงคลทั้งปวง

Verse 661 (चौपाई)

सानुज राम नृपहि सिर नाई। कीन्हि बहुत बिधि बिनय बड़ाई।। देव दया बस बड़ दुखु पायउ। सहित समाज काननहिं आयउ।। पुर पगु धारिअ देइ असीसा। कीन्ह धीर धरि गवनु महीसा।। मुनि महिदेव साधु सनमाने। बिदा किए हरि हर सम जाने।। सासु समीप गए दोउ भाई। फिरे बंदि पग आसिष पाई।। कौसिक बामदेव जाबाली। पुरजन परिजन सचिव सुचाली।। जथा जोगु करि बिनय प्रनामा। बिदा किए सब सानुज रामा।। नारि पुरुष लघु मध्य बड़ेरे। सब सनमानि कृपानिधि फेरे।।

s-anuja rāma nṛpahi sir nāī | kīnhi bahuta bidhi binaya baṛāī || deva dayā basa baṛa dukhu pāyu | sahita samāja kānanahiṃ āyu || pura pagu dhāri-a dei asīsā | kīnha dhīra dhari gavanu mahīsā || muni mahideva sādhu sanamāne | bidā kiye hari hara sama jāne || sāsu samīpa gae dou bhāī | phire bandi paga āsiṣa pāī || kausika bāmadeva jāvālī | purajana parijana saciva sucālī || jathā jogu kari binaya pranāmā | bidā kiye saba s-anuja rāmā || nāri puruṣa laghu madhya baṛere | saba sanamāni kṛpānidhi phere ||

พระรามพร้อมด้วยพระอนุชาทรงโค้งคำนับต่อพระราชาและทรงทูลวิงวอนด้วยความถ่อมตนหลายประการ ด้วยพระบัญชาแห่งพระเมตตาอันศักดิ์สิทธิ์ พระองค์ทรงประสบความทุกข์ยิ่งใหญ่และเสด็จสู่ป่าพร้อมด้วยบริวาร เมื่อย่างพระบาทนอกเมือง พระองค์ทรงรับพระพร เจ้าแห่งมนุษย์ทรงมั่นคงพระหฤทัยและเริ่มเสด็จ พระองค์ทรงให้เกียรติฤาษี นักบวชผู้เคร่งครัด และนักบุญ ทรงปล่อยให้เขาลาไป ทรงเคารพเขาดั่งพระหริและพระหระ พี่น้องทั้งสองเสด็จไปยังพระราชมารดาทั้งสองและเสด็จกลับหลังจากกราบพระบาทและรับพระพร เกาสิก วามเทว ชาพลี พสกพระนคร วงศาคณาญาติ และรัฐมนตรีผู้ประพฤติดี แต่ละคนทรงกราบไหว้ด้วยความถ่อมตนตามสมควร และทุกคนถูกส่งกลับโดยพระรามพร้อมด้วยพระอนุชา สตรีและบุรุษ เด็ก คนวัยกลาง และผู้ใหญ่ ทรงให้เกียรติทุกคน มหาสมุทรแห่งพระเมตตาทรงหันกลับเพื่อเสด็จต่อ

Verse 662 (दोहा/सोरठा)

भरत मातु पद बंदि प्रभु सुचि सनेहँ मिलि भेंटि। बिदा कीन्ह सजि पालकी सकुच सोच सब मेटि।।319।।

bharata mātu pada bandi prabhu suci sanehaṃ mili bheṇṭi | bidā kīnha saji pālakī sakuca soca saba meṭi ||319||

ทรงกราบพระบาทของพระราชมารดาของภรตะ องค์พระผู้เป็นเจ้าทรงพบนางด้วยความรักบริสุทธิ์ ทรงลา พระแท่นหาบได้รับการจัดเตรียม และความละอายและความกังวลทั้งหมดของนางได้สลายไป

Verse 663 (चौपाई)

परिजन मातु पितहि मिलि सीता। फिरी प्रानप्रिय प्रेम पुनीता।। करि प्रनामु भेंटी सब सासू। प्रीति कहत कबि हियँ न हुलासू।। सुनि सिख अभिमत आसिष पाई। रही सीय दुहु प्रीति समाई।। रघुपति पटु पालकीं मगाईं। करि प्रबोधु सब मातु चढ़ाई।। बार बार हिलि मिलि दुहु भाई। सम सनेहँ जननी पहुँचाई।। साजि बाजि गज बाहन नाना। भरत भूप दल कीन्ह पयाना।। हृदयँ रामु सिय लखन समेता। चले जाहिं सब लोग अचेता।। बसह बाजि गज पसु हियँ हारें। चले जाहिं परबस मन मारें।।

parijana mātu pitahi mili sītā | phirī prānapriya prema punītā || kari pranāmu bheṇṭī saba sāsū | prīti kahata kavi hiyaṃ na hulāsū || suni sikha abhimata āsiṣa pāī | rahī sīya duhu prīti samāī || raghupati paṭu pālakīṃ magāīṃ | kari prabodhu saba mātu caṛhāī || bāra bāra hili mili duhu bhāī | sama sanehaṃ jananī pahuṃcāī || sāji bāji gaja bāhana nānā | bharata bhūpa dala kīnha payānā || hṛdayaṃ rāmu siya lakhana sametā | cale jāhiṃ saba loga acetā || basaha bāji gaja pasu hiyaṃ hāre | cale jāhiṃ parabasa mana māre ||

สีดาพบวงศาคณาญาติของนาง พระมารดาและพระบิดา และตอบแทนความรักของพวกเขา อันเป็นที่รักยิ่งกว่าชีวิต ศักดิ์สิทธิ์ด้วยความภักดี นางกราบต่ำและทักทายพระราชมารดาทั้งหลาย เมื่อกวีกล่าวถึงความรักนั้น หัวใจของเขาไร้ที่สิ้นสุดแห่งความปิติ เมื่อได้ยินคำแนะนำและรับพระพรอันเป็นที่รัก สีดาจมอยู่ในความรักสำหรับทั้งสองวงศ์ รฆุบดีทรงให้จัดเตรียมพระแท่นหาบ และด้วยความเมตตาทรงให้พระราชมารดาทั้งหลายประทับ พี่น้องทั้งสองพบและกอดกันซ้ำแล้วซ้ำเล่า และด้วยความรักเท่าเทียมกันพาพระราชมารดาเสด็จ ด้วยพระบารมีอันยิ่งใหญ่ ดนตรี ช้าง และพาหนะนานาชนิด พระเจ้าภรตะเสด็จพร้อมด้วยทัพ ด้วยพระราม สีดา และลักษมณ์ประทับในหัวใจ ประชาชนเคลื่อนไปดรางถูกสะกด แม้สัตว์ทั้งหลาย ม้าและช้าง ก็อ่อนเพลีย เดินหน้าไปอย่างไร้อำนาจ จิตใจแตกสลาย

Verse 664 (दोहा/सोरठा)

गुर गुरतिय पद बंदि प्रभु सीता लखन समेत। फिरे हरष बिसमय सहित आए परन निकेत।।320।।

guru guratiya pada bandi prabhu sītā lakhana sameta | phire haraṣa bisamaya sahita āe parana niketa ||320||

ทรงกราบพระบาทของพระครูและภรรยาของพระครู องค์พระผู้เป็นเจ้าพร้อมด้วยสีดาและลักษมณ์เสด็จกลับ และด้วยความปิติปนะความประหลาดใจ พวกพระองค์เสด็จมายังกระท่อมใบไม้